Олоҥхобут улуута чулуу тылбааһыттан көстүөхтээх

Уустуктан уустуга

Олоҥхобут, бэйэбит даҕаны өссө ситэрэн-хоторон, тиһэҕэр тиэрдэ өйдүү илик киэҥ эйгэбитигэр төлө көтөн таҕыста, киэҥ ыырданна, муҥутуур далааһыннанна. Олоҥхобут үөһэттэн үөтүүлээх, билбэттэн бэриһиннэриилээх, илбистээх иччилээх тылын-өһүн, муҥурданары билбэт, антахтан антах түһэн бара турар таайтарыылаах таабырыннарын кытта үлэлэһии, өссө чөллөй инники турар.
Олоҥхо тылбааһа. Бу буо­лар – бастакыттан бастакы, ыарахантан ыарахан сорук. Хаһан, ханна, хайдах төрөөбүтэ-үөскээбитэ, туох-ханнык олоҕу олорон кэлбитэ, төһө уһун суолу кэннигэр хаалларбыта төрдүттэн тумаҥҥа муннарыллыбыт, соннук салыйбыт куттаах, саллаҕар бастаах саха урааҥхай барахсан, кимтэн бэриһиннэрэн, туохтан өлүүлэтэн, тыһыынчанан сыллар анарааларыгар «олоҥхо» диэн ааттаан, эт тылынан этэн-тыынан эппэлдьитэн кэбиспитин, ама, ким бэйэлээх кэлэн, үөрэ-дьүөрэ түһэрэн үтүгүннэрэн, тылбаастаан биэриэх баар буолуо дуо?!
Бэйэм курдук дьон чээрэтэ, барбах аҕай нуучча тылын удумаҕалатар эрэ буолуохтаахпыт. Баҕар, Илиҥҥи дойдулар муударай эбэтэр Дьопуруопа норуоттарын эгэлгэ тылларыгар саха олоҥхотун саҥата, тыла-өһө толору соҕустук бэриллиэ эбитэ буолуо дуо? Нуучча баай, сиэдэрэй уонна модун тылыгар тылбаастаммыт олоҥхону, тус бэйэм билсиһэр эрэ интэриэһинэн ааҕар кыахтаахпын. Ийэ тылым амтанын, төрөөбүт саҥам сытын-сымарын ол тылбаастан кыайан ылбаппын. Манан мин ол олоҥхо тылбааһа мөлтөх, бу олоҥхо тылбааһа табыллыбатах диэри гыммаппын.
Саха ойуулуур, дьүһүннүүр, үтүктэр, тэҥнээн көрөр, тыаһы-ууһу бэлиэтиир, хат-хат хатыланар эрээри, букатын атын дэгэттэнэр, эмиэ ол курдук биирдиилээн тыла хас да тус-туспа суолталанан тах­сар көстүүтүн уратытын туора тыл си­тэрэн-хоторон биэрэрэ уһулуччу уустуктардаах. Аҥаардас аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэринэн (аллитерация) та­ҥыл­лыбыт сүүнэ улахан «куһуоктар» киирэн сылдьаллар. Атын тылга, тылбааска ол хайдах да кыайан бэриллиэ суоҕа. Аны туора тыл сокуонугар тирэҕирэн тылбаастаатаххына, олоҥхо тылын музыкальноһа төрдүттэн сүтэн хаа­лыаҕа. Оттон олоҥхо, туох-ханнык иннинэ, тылынан этиллэн, айаҕынан саҥаран, ол быыһыгар араастаан ыллаан-туойан толоруллар айымньы. Бу аҥаардас олоҥхо тылын-өһүн баайын атын тылга биэриигэ көрсүллэр уустуктартан баара-суоҕа биир түгэнин бэлиэтээһин буолар.
Олоҥхо тылбааһа – уустуктан уустук уонна ол курдук ураты эппиэтинэстээх дьыала. Эппиэтинэһэ, олоҥхо киһи аймах тылынан чулуу айымньыта буоларынан, бэйэтин дьиҥнээҕэр муҥутуурдук чугаһаабыт тылбааһы эрэйэр. Ону таһынан, олоҥхо мифологиятыгар, бөлүһүөпүйэтигэр, олоҥхону айбыт норуот аан дойду айыллыытыгар, киһи аймах үөскээһинигэр олохтоммут көрүүтүгэр, уруттата туппут духуобунай төрүтүгэр тыҥырах харатын да саҕа сыыһа-халты төрдүттэн кыбыллыа суохтаах.

Талааны таһынан, дириҥ билиини-көрүүнү эрэйэр

Егор Сидорович Сидоров, Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Илиҥҥи факультетын кытай тылыгар уонна историятыгар салаатын бүтэрбитэ. Филология наукатын хандьыдаата. 1962 сылтан 2007 сылга диэри СГУ-га преподавателлээбитэ. Сахалыыттан нууччалыыга тылбааһынан утумнаахтык дьарыктаммыта. Ол иһигэр Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» бэйиэмэтин, Б.Ойуунускай «Кыһыл ойуун» (олоҥхо-тойугун), И.Гоголев-Кындыл «Мистерия кинигэтин», Д.Говоров «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө», И. Бурнашев-Тоҥ Суорун «Сылгы уола Дыырай Бухатыыр», Н.Тагров «Уол Эр Соҕотох», Д.Томская «Үчүгэй Үөдьүгүйээн, Куһаҕан Ходьугур» олоҥхолорун нуучча тылыгар тылбаастаабыта.
Егор Сидорович саамай тиһэх үлэтинэн «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо тылбааһа буо­лар. Кини бу үлэтин толору бүтэрэн, чөкөтөн-чөмчөтөн баран, орто дойду олоҕуттан барбыта биэс сыл буолла.
Олоҥхо нууччалыы тылбаас­таныытыгар бэрт көтүмэхтик тохтуу түһэн аастахха, исписэлиистэр этэллэринэн, наука архыыбыгар эрдэтээҥҥи тылбаастар бааллар. Ол иһигэр Көстөкүүн Оруоһун «Ньургун Боотур» олоҥхотун бөдөҥ фольклорист Г.У.Эргис 1947 сыллаахха тылбаастаабыт эбит. Бу гынан баран, ол тылбаастар фольклору, олоҥхону наука сыалынан-соругунан салайтаран чинчийиигэ туһаайыллыбыт, сүнньүнэн баллыр оҥоһуулаах үлэлэр буолалларын бэлиэтиэххэ наада.
Сэбиэскэй кэмҥэ «Ньургун Боотур» олоҥхо Владимир Державин тылбааһынан, бадаа­рактыы сиэдэрэй оҥоһуулаах кинигэнэн тахсыбыта. Ол Саха сирин оччотооҕу үрдүкү салалтатын, суруйааччыларын сойууһун, учуонайдарын өр сыллаах сыралаах туруорсууларын түмүгэр ситиһиллибитэ. Саха биир чулуу олоҥхото уус-ураннык тылбаас­танан, оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус киэҥ таһымыгар тахсыбыта.
Билиҥҥи биһиги кэммитигэр, чуолаан олоҥхо киһи аймах матырыйаалынайа суох култууратын тылынан чулуу айымньытынан билиниллиэҕиттэн, нуучча уонна атын омуктар тылларыгар тылбаастаныыта кудуччу бара турар. Ол эмиэ да үөрүүлээх, ол курдук эмиэ да сэрэхтээх дьыала буолар. Олоҥхо тылбааһыгар, баҕарбыт эрэ барыта ылсыбат, санаммыт эрэ саантаабат суола буолар. Эргиччи дириҥ бэлэмэ суох буоллаххына, тылгын тоһутуоххун, өссө ону ааһан өйгүн өһүлүөххүн сөп. Уонна, оттон, булгуччу улахан талаан наада. Оттон бэрдимсийэн дуу эбэтэр акаары толкуй баһыйан дуу, үрдүнэн-аннынан сыһыанынан салайтаран тыл­баас­таннаҕына, ол онуоха өссө ньэгэй, сиэмэх ымсыы санаа холбоһон, оннук көрүҥүнэн бэчээттэнэн тарҕаннаҕына, олоҥхо өтөрүнэн өрүттүбэт охсуутун ылыан сөп.

Эргиччи өттүнэн ырытыллан оҥоһуллубут тылбаас

Бүгүн Егор Сидоров «Ньургун Боотур» тылбааһыгар сыһыаран, наука дуоктара, ХИФУ бэрэпиэссэрэ, бэйэтигэр туох баардааҕын барытын олоҥхоҕо биэрэн туран үлэлээбит уонна үлэлэһэ сылдьар, олоҥхобут аар-саарга аатырарыгар уунан да сууйдахха барбат үрдүк үтүөлээх аныгы сүһүөх учуонайдартан биирдэстэрэ Василий Васильевич Илларио­новтыын кэпсэтэбит. Маныаха кытыаран, киһи уонна учуонай үс кырыылааҕа Егор Сидоровы кытта, кини олохтон барыан иннинэ суруллан хаалбыт кэпсэтииттэн, кылгас-кылгас быһа тардыылар бэриллиэхтэрэ.
— Аҕа табаарыһым, ытыктыыр киһим Егор Сидоровичтыын кини «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕөнү» тылбаастыаҕыттан ордук чугастык сыһыаннаһар буолбуппут. Ол сыһыаммыт 2003 сылтан ылата олохтон туоруор диэри салҕанан барбыта. Мин көрдөһүүбүнэн, Үөһээ Дьааҥы олоҥхоһута Даарыйа Туомускайа олоҥхотун, сүрдээх үчүгэй киирии тыллаан, олох кылгас кэм иһигэр тылбаастаан биэрбитэ. Тылбааһын сахалыы, нууччалыы толору тиэкистэрдээх кинигэнэн уонна өссө компакт диискэлээн таһаарбыппыт.
«5-6 сааспыттан олоҥхону истэр буолбутум. Эбэм Маарыйа уонна сэриигэ баран өлбүт убайым Сэмэн олоҥхолууллар этэ. Онон, быыкааммыттан кэрэхсээбит, абылаппыт дьиктилээх эйгэм буолар. 1938 сыллаахха ийэм өлбүтэ, ол онтон ылата биһиги ыал быһыытынан эстэргэ барбыппыт. 1939-1941 аччык сылларга, үссэнээри, сэниэ ыалларга хонуктаан, олоҥхолоон биэрэр этим. Урут истибит олоҥхобун өйбөр олох үчүгэйдик тутар этим. «Аллаах аты мииммэтэх, атах сыгынньах үөскээбит Айдааныкы Боотур» диэн бэйэм айбыт олоҥхобун ыалларга эмиэ толорор буоларым». (Егор Сидоровы кытта кэпсэтииттэн. «Ил Түмэн» хаһыат. 2011 сыл. Тохсунньу 14 к.).
— «Дьулуруйар Ньургун Боо­тур» олоҥхоҕо кырдьаҕас хас да сыл ылсан, үлэтин түмүктээн барбытыгар, ХИФУ ректора Е.И.Михайловаҕа киирэн, оҕонньор үлэтин атыылаһан ылар туһунан тыл көтөхпүтүм. Евгения Исаевна туһааннаах исписэлиистэрин кытта сүбэлэһэн баран, сөбүлэҥин биэрбитэ. Кырдьаҕас учуонай сыратын тилиннэрэр гына, үнүбэрсиэт салайааччыта ол үлэни дьоһуннаах сыанаҕа атыылаһан ылбыта. Көмүс көлөһүнүн сыаналаабыттарын иһин, оҕонньор Исаевнаҕа улаханнык махтаммыта. Баҕар, сорохтор «ол Сиидэрэп олоҥхону тылбаастаан улаханнык көммүт киһи буолуохтаах» дии саныахтара. Ол биир эрэ үлэтэ дьиҥнээх сыанаҕа турбута, атыттара олох дуона суох төлөбүрдээх этилэр. «Ньургун Боотур» тыл­баас киирии тылын бокуонньук К.Д.Уткинныын суруйбуппут.
Егор Сидорович саха да, нуучча да тылларын дэгиттэр туйгуннук баһылаабыт киһи этэ. Аны Ташкент уонна Лениниград үнүбэрсиэттэрин Илиҥҥи факультеттарыгар Кытай историятын уонна тылын үөрэппитэ. Дьоппуон, кэриэй тылларын билэрэ. Иэйдэҕинэ, төрүттэригэр баар улахан ойууттар тустарынан быктаран кэпсиир буолара. Егор Сидоров сэрии сылларыгар Бүлүүтээҕи пед-учуулуссаҕа үөрэнэ сылдьан, учуутала, төһө да эрэпириэссийэ сиэртибэтинэн буолар ыарахан дьылҕаны көрүстэр, модун санаатын мөлтөппөтөх А.К.Сивцев ыытар куруһуогар хоһоону суруйуунан утумнаахтык дьарыктаммыт, учууталын биир саамай дьоҕурдаах, инникитин элбэҕи эрэннэрэр кэскиллээх үөрэнээччитинэн ааттаммыт эдэркээн бэйэлээх оҕо киһи этэ. Маны тоҕо ахтылларый? Е.С.Сидоров олоҥхо курдук норуот тылынан улуу айымньытын тылбаастыырга дириҥ билиитинэн-көрүүтүнэн, өйүн-санаатын, толкуйун олоруута дьиҥнээх бөлүһүөктүү тартарыылааҕынан, тылга уһулуччу бэриниилээх сыһыанынан уонна тус бэйэтин айар дьоҕурунан эргиччи толору бэлэмнээх киһи этэ.
«Будучи востоковедом по образованию и научным интересам, знакомым с культурой, религией, мифологией и эпическим творчеством народов Востока, знакомым и с памятниками западного эпоса, будучи филологом, занимавшийся историко-сравнительным языкознанием, я решил сделать перевод олонхо Ойунского в контексте парадигмы духовного развития народов Востока, ибо эпос (олонхо) – это такое выражение человеческого духа, которое не ограничивается узкими рамками, раскрывается во многообразии форм, образов и смыслов во всечеловеческом масштабе». (Егор Сидоров. «Ил Түмэн» хаһыат. 2011 сыл. Тохсунньу 14 күнэ).
— Олоҥхобут кыырай үр­дүккэ тахсыбыт кэмигэр, биир саамай бэлэмнээх, талааннаах киһибит, айылҕа мүччүрүйбэт сокуонунан, «куотан хаалбыта» хомолтолоох. «Ньургун Боотур» тылбааһыгар бэйэтин Аан тыла уонна кэмэнтээрийэ бааллар. Бэйэтэ ол онтун туспа научнай үлэ быһыытынан сыаналыыр этэ. Олоҥхо тылларын төрүт былыргы суолталарын уонна өйдөбүллэрин төһө да тус бэйэтэ билбитин эбэтэр таайбытын иһин, кини тылбааһа, туох-ханнык иннинэ, нуучча тыллаах ааҕааччыга ананарын уруттата тутара.
«В.Державин тылбааһа сахалыы тылы олох билбэт эбэтэр барбах ырааҕынан «ыйдаҥардар» эрэ курдук таһымнаах, эбиитин олоҥхо туһунан күдээринэ өйдөбүллээх эбэтэр букатын даҕаны «ыраас лиискэ» майгыннаах ааҕааччыга аналлаах. Ол үрдүнэн, оччотооҕу кэмҥэ наадалаах тылбаас этэ, олоҥхобут Сэбиэскэй Сойууска иһиллэригэр-биллэригэр үтүө үктэли уурдаҕа дии. В.Державин тылбааһыгар судургутутуу суолун тутуспутун түмүгэр, олоҥхо түгэхтээх ис хоһооно, уобарастара быста дьадайан хаалбыттар, сүппүттэр да диэххэ сөп. Тылбаас олоҥхо бухатыыра олох-дьаһах таһымыттан ырааппатах мүччүргэннээх сырыыларын кэпсээһин курдук буолан тахсыбыт».
«Улуу Саха — Б.Ойуунускай — отут чулуу олоҥхоттон сыыйан, хаттаан эттээн-эллээн оҥорбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхото, аан дойду ааҕааччытыгар быһаҕас өйдөбүллэнэн, дьүдэх дьүһүннэнэн, илбиркэй ис хоһооннонон тахсыа да, көстүө да суохтаах».
«Олоҥхо туспа уобарастарын тылбаастааһынынан дьарыктаммытым ыраатта. Урукку тылбаастартан туһанарым туох да суох. «Ньургун Боотур» 38 тыһ. устуруокалаах олоҥхо. Лигиччи ылсан, биир күнү өрөөн өтөйөн олорбокко, икки сыл тохтоло суох үлэлээтим. Олоҥхону хаһан да тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаммат. Туох санаа, уобарас бэриллибиттэринэн көрөн тылбаастанар. Тылбааска олоҥхо кээмэйэ кэһиллэр, нууччалыытыгар кыччыыр. Сахалыыта 900 ыстараныысса буоллаҕына, нууччалыытыгар – 720».
«Олоҥхо түҥ былыргы мифтэргэ, итэҕэлгэ уонна өбүгэлэр тустарынан үһүйээннэргэ олоҕурар. Миф — сир-халлаан, улуу куйаар уонна икки атахтаах туһунан киһи аймах аан маҥнайгы көрүүтэ уонна үөрэҕэ буолар. Миф уонна итэҕэл ыкса ситимнээхтэр. Олоҥхо түҥ былыргы өбүгэбит итэҕэлин (миф, верование), олоҕун-дьаһаҕын уратытын (этнографиятын) энциклопедията буолар. Ону барытын уобарастаан эрэ тылбаастыахха сөп». (Егор Сидоров. «Ил Түмэн» хаһыат. 2011 с. Тохсунньу 14 күнэ).

Улуу киһибит үбүлүөйүгэр бэлэх буолуох этэ

— Быйыл – Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сыла. Саха норуотугар – уһулуччулаах бэлиэ сабыытыйа. Манан сибээстээн, ХИФУ ректора Е.И.Михайлова аатыгар сурук суруйдум. Үбүлүөйдээх дьаһалларга кытыаран, саха норуотун духуобунай култууратын пааматынньыга – «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону – Е.С.Сидоров нууччалыы тылбааһыгар кинигэнэн бэчээттээн таһаарар туһунан боппуруоһу бырабыыталыстыба тэрийэр хамыыһыйатын көрүүтүгэр туруорарга.
Тыл уонна история наукаларыгар дириҥ билиилээх-көрүүлээх учуонай, киһи аймах тылын ууһунан айбыт чулуу эпостарын кэккэтигэр бэйэтин миэстэтин бигэтик булуммут хаан-уруу олоҥхотугар ураты эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан оҥорбут үлэтэ (тылбааһа) күн сирин көрүөн наада. Ол биһиэхэ, сахаларга, эрэ буолбакка, аан дойду култууратынан интэриэһиргиир бары норуоттарга наада. Нууччалыы тылынан тахсыбыт, улахан интэриэһи тардыан сөптөөх айымньы (кинигэ), салгыы аан дойду норуоттарын тылларыгар тылбаастанар дьоллоох дьылҕаланарын умнумуоҕуҥ.
Маныаха өссө биир бэрдэ суох суолу кылгастык таарыйан ааһыым. Е.С.Сидоровы, бэйэтин кэмигэр, бэчээтинэн хоруотуур уонна буруйдуур суруйуулар тахса сылдьыбыттара. Биһиги билэрбитинэн, кини сууттаһан, ол киртэн-хохтон ыраастаммыта, кырдьыгын таһаарыммыта. Өскөтө ону барытын ылыммат өй-санаа билигин даҕаны баар эбит буоллаҕына, манныгы санатар тоҕоостоох буолуоҕа: талааннаахтык айыллыбыт туох барыта, бастатан туран, норуот баайа буолар. Үҥсүү-харсыы, бэйэ-бэйэни хоруотаһыы куһаҕан дьаллыга урут да баара, хойутун да баар буола туруоҕа. Суутунан бэйэтин кырдьыгын таһаарыммыт, уустук олоҕу олордор даҕаны, норуотун туһугар үрүлүйэ үлэлээбит киһиэхэ, биһиги киһилии сыһыаннаһар улахан иэстээхпит.

Тылбаасчыт тиһэх санааларыттан

«Тылбаастыырбар икки соругу туруорунан үлэлээтим. Олоҥхону тылбаастааччылар, ол иһигэр чинчийээччилэр эмиэ, олоҥхо кистэлэҥнээх уонна ол курдук таабырыннаах ис дьиҥин билбэттэриттэн, маныаха суолта биэрбэттэр этэ. Сүнньүнэн бухатыыр мүччүргэннээх сырыыларын уустаан-ураннаан ойуулааһын быһыытынан ылыныы чорбото тутуллара. Дьиҥинэн, олоҥхоҕо аан дойду айыллыытын (космология), киһи аймах үөскээһинин туһунан былыргы атын көрүүлэр бааллар. Ол көрүүлэр былыргы кистэлэҥ (эзотерическай) көрүүлэри кытта ыкса сибээстээхтэр. Итини таһынан, олоҥхо тирэҕирэр мифтэрэ психологическай хабааннаахтар, ол аата уйулҕаны кытта ситимнээхтэр.
Иккиһинэн. Саха былыргы өбүгэлэрэ атын норуоттары кытта алтыһа сылдьыбыттарын бигэргэтэр тыллары тылбааһым научнай кэмэнтээрийигэр быһаарабын. Уулаах олоҥхоһут устар ууну сомоҕолуур оһуор-дьарҕаа тылынан-өһүнэн, үөһээни-алларааны үөтүүлээх иччилээх ырыанан-тойугунан, кинини түҥ былыргы өбүгэлэрэ этиттэрэллэрэ. Олоҥхолооһун – сакральнай дьайыы, олоҥхоһут – жрец туспа көстүүтэ. Олоҥхоһут, ойуун курдук, түҥ былыргыттан эрэ буолбакка, өссө атын тыллартан төрүттээх тыллары туттара. Ол тыллар, былыргы өбүгэлэрбит биир төрүттээх ыаллыы омуктарыттан эрэ буолбакка, ханан эрэ көннөрү алтыһа сылдьыбыт норуоттарыттан эмиэ киирбиттэр. Сахалар былыргы төрүттэрэ санскрит төрүттээх арийдары кытта сибээстээхтэрэ көстөр.
Олоҥхоҕо биир да өйтөн булуу көстүүтэ, биир да түбэһиэхчэ уобарас суох. Олоҥхоҕо былыргы киһи – сири-халлааны, куосумаһы кытта быстыспат ситимин чугастык өйдүүр уонна ылынар духуобунай харамай – анааран көрүүтэ чөллөй сылдьар. Олоҥхо уобарастарын улуута уонна глобальноһа, архетииптэрин дириҥ уобарастарын нөҥүө бары магическай сибээстэрин илдьэ сылдьыыта итинтэн сиэттэрэн тахсар. Тылбаастыырбар бу соруктарбын толору дьэҥкэрдэр сыаллаах үлэлээтим». (Егор Сидоров. «Ил Түмэн» хаһыат. 2011 с. Тохсунньу 14 күнэ).