Улуус сайдыытыгар. Дьон  туһугар

— 2016 сылга оройуон Сэбиэтин депутаттара улуус оло­ҕор элбэх суолталаах боппуруостары дьүүллэстилэр уонна быһаарыстылар. Ааспыт сылга 7 сессия ыытыллара былааннаммыт буоллаҕына, биир уочарата суох сессия эбиллэн, барыта 8 сессия тэрилиннэ. Сессияларга 72, ол иһигэр бүддьүөт, нолуок политикатыгар, улуус социальнай-экономическай сайдыытын бырагырааматыгар сыһыаннаах 13 боппуруос, муниципальнай оройуон араас Балаһыанньаларын бигэргэтиигэ 8, улуус баһылыгын, оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин, Хонтуруоллуур-суоттуур палата отчуоттарын дьүүллэһиигэ, бүддьүөт туолуутугар 6 боппуруос көрүлүннэ.

Ааспыт сылга оройуон Сэбиэтин Президиумун 15 мунньаҕар 28 боппуруос дьүүллэһилиннэ, Президиум 11 Уурааҕа таҕыста.
Депутаттар улуус Устаабын, бүддьүөтүн, сайдыы программатын боппуруостарыгар элбэхтик үлэлэстилэр, нэһилиэнньэттэн киирбит коллективнай суруктарга олоҕуран хас да депутат хамыыһыйалара тэриллэн үлэлээтилэр уонна үлэлии сылдьаллар.
2016 сылга дьону долгуппут боппуруоһунан “Уһук илиҥҥи гектар” сокуона олоххо киириитэ буолла. Күһүҥҥү сессияҕа туспа боппуруос быһыытынан көрбүппүтүгэр, сири биэрии үлэтигэр элбэх итэҕэс-быһаҕас уонна мэһэйдэр бааллара, биир улахан проблема быһыытынан Бүлүү к., Сосновка, Кыһыл Сыыр б. сирдэрэ нэһилиэнньэлээх пууннар сирдэрин саҥа сокуонунан биэрбэт туһунан Ил Дархан Уурааҕар киирбэтэхтэрэ этиллибитэ. Улуус, куорат баһылыктара бу боппуруоһу быһаарыыга өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар суруйбуттарын үрдүнэн, эппиэт кэлбэтэҕэ.
Куорат Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин А.В.Петрову кытта Ил ТүмэІІэ саҥа сокуон киириитигэр тэриллибит парламент истиилэригэр кыттан, куорат, Кыһыл Сыыр, Сосновка сирдэрин көмүскээһиҥҥэ уонна этиллибит итэҕэстэри туоратыыга этиммиппит, бэйэбит уларытыыларбытын тиэрдибиппит.
Ааспыт сыл биир сүрүн докумуонунан “Саха сирэ 2030 сылга диэри социальнай-экономическай сайдыытын стратегията” буолар. Видео, селектор сибээһинэн өрөспүүбүлүкэ туһааннаах биэдэмистибэлэрин кытта стратегияны дьүүллэспиппит, улуус муниципальнай тэриллиилэрин баһылыктарын, депутаттары, дьаһалта эппиэттээх үлэһиттэрин кытта мунньахтаабыппыт.
Биһиги улууспутугар үрдүк күүрүүлээх уот кыаҕа тиийбэтин быһаарары, 8 гааһа суох нэһилиэккэ гаас ситимэ тиийэрин туруорустубут, туристическай бырайыактарга уо.д.а. этии киллэрдибит. Уопсайа 10-тан тахса сүрүн этии киирбитэ. Экономическай сайдыы министерствотыгар бэйэбит этиилэрбитин ыыппыппыт, мин санаабар, элбэх этиини оҥордубут.
Улуус бүддьүөтүн ылыныыга Саҥа дьыл иннигэр тэриллибит сессия быһаарыытын туһунан улууска, СМИ-гэ араас кэпсэтии таҕыста.
Саас-сааһынан быһаардахха, улуус 2017 сыллааҕы бүддьµөтүн ылынарга элбэх бэлэмнэнии үлэ барда. Бүддьүөт Кодекса этэринэн, билигин үс сыллаах бүддьүөт ылыллар. Ааспыт сессияҕа итинник 2017-2019 сыллардааҕы бүддьүөт ылылынна. Бүддьүөт хамыыһыйата, дьаһалта үпкэ управлениета хаста да мунньахтаан күүскэ уонна үчүгэйдик үлэлээтилэр диэн бэлиэтээн этиэххэ наада.
«АЛРОСА» акцияларын дибидиэнин харчытыгар улахан мөккүөр тахса сырытта. Элбэх нэһилиэк баһылыктара кыһалҕаларын быһаарарга үбүлээһини эрэйэр этиилэрин киллэрбиттэрэ. Хамыыһыйаларга элбэх кэпсэтии кэннэ муниципальнай тэриллиилэр уонна үп управлениета өйдөһөннөр, тыл-тылга киирсэннэр, элбэх сытыы боппуруос бэбиэскэттэн уһуллубута. Арай Халбаакыга дьиэлэри киин ититиигэ уонна куоракка элбэх оҕолоохтор кыбартаалларын гааска холбооһун боппуруостара сессияҕа туспа киирбиттэрэ.
Биллэрин курдук, Халбаакы электро-ититиигэ көһүөхтээҕин, бырагыраама±а киирэн баран, харчыта көрүллүбэккэ, улууска уотунан хааччыйыы кыаҕа тиийбэтинэн улахан кыһалҕаҕа ылларда. Гааска да, электро-ититиигэ да холбонор кыаҕа суох.

Оттон куорат саҥа микро-оройуоннарын, ол иһигэр элбэх оҕолоохтор кыбартаалларын гаас ситимигэр холбооһун эмиэ кыһалҕаҕа кубулуйда. Биллэрин курдук, элбэх оҕолоохторго туох да инфраструктурата суох сиргэ учаастактар бэриллибитэрэ. Хомойуох иһин, улуус, куорат өттүттэн улахан хамсаныы суох. 2015-2016 сс. “Туора-2” микро-оройуон олохтоохторо улуус, оройуон Сэбиэтигэр көмө эрэйэр суруктара, ыҥырыылара киирбитэ. Дьон кыһалҕата диэн, хамыыһыйаҕа ити боппуруоһу көрөн турабыт. Хамыыһыйаҕа үп баар буоллаҕына, көһүннэҕинэ булгу көмөлөһүөххэ наада диэн быһаарыллыбыта. Хомойуох иһин, 2016 сылга гаастааһыҥҥа субсидия суох буолан, ити боппуруос кыайан быһаарыллыбатаҕа.
Ааспыт сыл бүтүүтэ, бүддьүөт ылыллыан иннинэ элбэх оҕолоохтор эмиэ сурук киллэрбиттэрэ. 2016 сыл бүтэһигэр Ил Дархан элбэх оҕолоохтор кыбартаалларын инфраструктуратын быһаарыҥ диэн уураах таһаарбыта, элбэх оҕолоохтортон модьуйар суруктар бааллар. Бүддьүөт хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, куораттан талыллыбыт депутат И.С.Григорьевка, оройуон Сэбиэтигэр 22 мөл. солк. куораты гаастааһыҥҥа харчыта көрүҥ диэн куорат дьаһалтатын суруктара киирбиттэрэ.
Ити этиллибит икки тыын боппуруоһу быһаарарга үп булуутугар мөккүөр тахса сырытта. Бүддьүөт хамыыһыйата Култуура Дыбарыаһыгар көрүллүөхтээх 34,5 мөл. солк. туттуохха диэн этии киллэрбитэ. Омос көрдөххө, Култуура Дыбарыаһа тутулларын харгыстыыр курдук көстөр, оннук саҥалар да бааллар. Дьиҥэр, оннук буолбатах.
2016 сыл ыам ыйыгар УФАС дьаһалтаны кытта сууттаһан, туох да үлэни ыыппаттар диэн суутунан уураах таһаартарбыта. Сэтинньи бүтүүтэ Арбитражнай Суут Култуура Дыбарыаһын тутууга муниципальнай контрагы көтүрэргэ уурааҕа тахсыбыта. Суут уурааҕа күүһүгэр киирдэ, билигин улуус өттүттэн кассация эрэ оҥоһуллуон сөп.
2015 сылга Култуура Дыбарыаһын тутуутугар 50 мөл. солк., 2016 сылга 113 мөл. солк. көрбүппүт. Билиҥҥи туругунан эбийиэккэ 50 мөл. солк үлэ барбыт, 90 тахса мөл солк. баар. Депутаттар контракт көтүрүллүбүтүнэн, үлэ барыахтааҕын хааччахтыыр миэрэ ылыллыбытынан, дьыала иннэ-кэннэ биллибэккэ, харчы тыытыллыбакка турарынан, быйылгы 34,5 мөл. солк. икки эбийиэккэ биэриэххэ диэн быһаардылар. Депутаттар Култуура Дыбарыаһын тутуутун утарсыбаттар, бу дьыала түргэнник быһаарылларыгар баҕараллар.

Быйыл «АЛРОСА» акцияларыттан элбэх дибидиэн киириэхтээҕэ сабаҕаланар, билиҥҥитэ былырыыҥҥынан сирдэтэн 163 мөл. солк. диэн суоттаан олоробут.
Ити 34,5 мөл. солк. хайдах тыырылынна? Халбаакыга киин ититии трассатын тардарга 16,5 мөл. солк., куоракка элбэх оҕолоох ыаллар кыбартаалларын инфраструктуратын оҥорууга 18 мөл. солк. ыытыахха диэн депутаттар быһаардылар. 18 мөл. солк. иһигэр М.Жирков аатынан уулусса±а гаас ситимин тардыыга 4 мөл. солк., уулуссалары оҥорууга – 10,5 мөл. солк., гаас ситимин бырайыактыыр докумуоннарын оҥорууга 3,5 мөл. солк. киирэ сылдьар.
Куоластааһын сытыытык ааста, депутаттар В.Н.Мандаров уонна И.С.Григорьев уларытыылара киирбиттэрин депутаттар өйөөтүлэр. Оройуон Сэбиэтин өттүттэн сөптөөх хардыы оҥоһулунна. Бүддьүөтү ким да утарбат, бүддьүөт ылыллыахтаах диэн бөҕөх санаалаах олоробут.
Ити курдук ааспыт сылга оройуон Сэбиэтэ араас хабааннаах үлэни ыытта. Улуус сайдыытыгар, дьон туһугар.

Николай КУПРИЯНОВ суруйда.