Тылбаас суолтата улаатар

Муус устар 8–15 күннэригэр ХИФУ үнүстүүтүгэр тылбаасчыттарга аналлаах анал идэни үрдэтэр куурустар буолан аастылар. Куурустары Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн  Саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдырата иилээн-саҕалаан тэрийэн ыытта.

Мин, суруналыыс киһи быһыытынан, итиэннэ тылбаасчыт идэтигэр үөрэммит буолан, бу куурустарга сылдьарга сананным.

Суруналыыс идэтигэр, ордук сахалыы суруйар суруналыыска тылбаас быһаччы сыһыаннаах. Итиэннэ суруйар эйгэҥ официальнай дьыала-куолу тылын кытта быһаччы сыһыаннаах буоллаҕына, тылбаастыырга күһэллэҕин. Ил Түмэн сокуоннара, нормативнай аакталара уо.д.а. бастаан нууччалыы ылыллаллар, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сокуоннарын кытта сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллаллар. Сокуон чопчу, дьэҥкэ буоларын курдук, тылбааһа эмиэ биир да тылы көтүппэккэ, ырылхайдык, суолтатын сүтэрбэккэ тиэрдэрэ ирдэнэр. Ол эттэххэ эрэ дөбөҥ. Ис-иһигэр киирдэххэ, тылбаас, уопсайынан да, олус уустук. Манна ис хоһоонун сөпкө тиэрдэриҥ тутах. Тылы-өһү, быраабыланы үчүгэйдик билэриҥ ирдэнэр, маны ааһан киһи кулгааҕар тосту-туора иһиллибэт буолуон эмиэ наада.

Куурустарга тылбаас эйгэтигэр Арассыыйа биллэр учуонайдара, тылбаасчыттара, тылбаас оскуолатын тэрийээччи дьон, тыл үөрэхтээхтэрэ лекция аахтылар. Лиэксийэлэр бары тылбаас эйгэтин кыһалҕаларын толору көрдөрөр, ураты сэргэх буолан биэрдилэр.

Куурустарга нэдиэлэ устата тугу билбиппин-көрбүппүн кыра ыстатыйа сыыһыгар толору кэпсии олорор, биллэн турар, кыаллыбат. Ол гынан баран олус сэргии истибиппин кылгастык тиэрдиэхпин баҕарабын.

Тылбаасчыт буоларга аармыйаҕа тэҥнээх бэлэмнэнии наада

Тылбаас — тыҥааһыннаах үлэ. Дэлэҕэ да пилоттары, баһаарынайдары кытта тэҥҥэ туруоруохтара дуо? Омук тылыттан атын омук тылыгар тылбаастыырга сөптөөх тылы буларгын ааһан, этиитин тутулун оннугар туруорар, ис хоһоонун таба биэрэр, итиэннэ тиэкис суолтатын, киһи тугу этиэн баҕарбытын таайар ураты идэ буолар. Оттон тута тылбаас (синхронный перевод) төрүт да киһини ууга-уокка түһэрэр, тылбаасчыт мэйиитин күүрдэр үлэ буоллаҕа дии. Истэ олорон тута тылбаастыы охсон, этиллибити сыыска-буорга түһэрбэккэ тиэрдии киһиттэн өйү, өйгө тутар дьоҕуру, сылбырҕа туттунууну, ыраастык саҥарыыны ирдиир. Тылбаасчыт киһи төрөөбүт тылын уонна тылбаастыыр тылын дэгиттэр билиэхтээх.

Санкт-Петербурдааҕы Тылбаас үрдүкү оскуолатын дириэктэрэ Ирина Алексеева оскуолатыгар тылбаасчыттары хайдах бэлэмнииллэрин кэпсээтэ. Ол курдук, холобур, тута тылбааска үөрэнэр устудьуоннар биир да сурунар тэтэрээтэ, уруучуката суох үөрэнэллэр. Оннук эксээмэн туттараллар эбит. Кини этэринэн, өйгө тутар дьоҕуру, эти-хааны эрчийэр курдук, күн аайы эрчийии ирдэнэр.

Тылбаасчыт бары өттүнэн дэгиттэр буолуохтаах:

◆ икки омук тылын уонна култууратын үчүгэйдик билэр; төрөөбүт тылын истиилин бары дэгэтин эндэппэккэ билэр, сатаан туттар;

◆ тылбаас тиэхиньикэтин бары ньыматын таба туттар;

◆ тулуурдаах, киэҥ көҕүстээх, туспа култуураҕа убаастабыллаах сыһыаннаах, дьон ыккардынааҕы ыгым сыһыаны, иирсээни быһаара үөрүйэх;

◆ тылбаас, дипломатия уонна дьон-сэргэ этикатын баһылаабыт;

◆ эрудициялаах уонна үрдүк култууралаах;

◆ идэтин таһымын үрдэтэргэ куруук дьулуһар, сайдарга дьаныһар киһи тылбаасчыт идэтин баһылыыр кыахтаах.

“Маны таһынан, тылбаасчыт толкуйа ураты буолуохтаах. Чахчы бу идэни баһылыырга кытаанахтык санаммыт киһи буолуох тустаах. Биһиги оскуолабыт эбии профессиональнай үөрэхтээһин буолар. Үөрэнэ киирэр киһи 9 түһүмэхтээх тургутууну ааһан киирэр. Хас биирдии таһаарар тылбаасчыппар мин толору эппиэтинэһи сүгэбин. Онон уустук усулуобуйа, кыайбаппын диир киһи биһиэхэ өр буолбат”, — диэн Ирина Сергеевна тоһоҕолоон этэр.

Тылбаас үрдүкү оскуолатыгар сүрүн сыалынан аныгы олох ирдэбилигэр толору эппиэттиир тылбаасчыты иитэн таһаарыы буолар. Манна үөрэммит тылбаасчыттар аан дойдуга былдьаһыкка сылдьаллар. ХНТ, Арассыыйа тас дойду дьыалаларыгар министиэристибэтигэр уо.д.а. улахан тэрилтэлэргэ үлэлииллэр.

Бу улахан тэрээһин үтүө түмүктээх буолла. Ол курдук, Санкт-Петербурдааҕы тылбаас үрдүкү оскуолатын дириэктэрэ, профессор Ирина Алексеева кафедра үтүө көрдөрүүтүн тоһоҕолоон туран, Арассыыйаҕа тылбаас үөрэҕин сайыннарар стратегическай киин салаатын ХИФУ үнүстүүтүгэр арыйарга диэн уһулуччу сонуну иһитиннэрдэ. Идэтийбит тылбаасчыттары бэлэмнииргэ, өрөспүүбүлүкэҕэ тылбаас суолтатын үрдэтэргэ бу төһүү күүс буолара саарбахтаммат.

Саҥа технологиялары туттан

Тылбааска эмиэ атын эйгэҕэ кур­дук сайдыы инники күөҥҥэ иһэр. Арассыыйатааҕы Норуоттар доҕордо­һууларын үнүбэрсиэтин профессора, “Тылбаас дидактиката” диэн оскуола салайааччыта Наталия Гавриленко этэринэн, тылбааска саҥа технологиялар ким хайа иннинэ киириэхтээхтэр.

“Translation memory”, “Tra­dos”, “Transit” бырагыраамалар сайдыы­лаах дойдуларга хото тут­тул­лаллар. Биллэн турар, биһиги өрөспүү­бүлүкэҕэ нууччалыыттан сахалыы уонна төттөрүтүн тылбаастыырга анал бырагыраама тэрилтэ аайы турбатар да, улахан судаарыстыбаннай уорганнарга, бырабыыталыстыбаҕа, Ил Түмэҥҥэ манна тэҥнээх бырагыраама туттуллар кэмэ кэлбит дии саныыбын. Сокуоннарга, уураахтарга күннэтэ уларытыы, эбии киирэ турар. Ону аҥардас эт мэйиинэн тылбаастыырга киһи сырата-сылбата баранара кэмнээх буолуо дуо. Онно массыына, анал бырагыраама көмөтө улахан буолуо этэ.

Холобур, ити үөһэ этиллибит бырагырааманан тылбаасчыт күн аайы туттар тыллара, тылын ситимэ уонна бүтүн этии даҕаны массыына өйүгэр харалла сылдьаллар. Онон куруук туттар тылын суруйда да, бырагыраама тута тылбаастанар барыйааннары таһаарар.

Ити курдук улахан тэрээһиннэргэ сылдьан, үөрэнэн баран, биһиги өрөспүү­бүлүкэбитигэр эмиэ маныаха тэҥнээх тылбаасчыттары бэлэмниир буоллар, тыл-өс туттуллуутугар, истилиистикэҕэ түбэһиэх, таптаабытынан суруйар, тылбаастыыр тохтуо этэ. Хомойуох иһин, саха тыла улахан омук тылларын курдук бары өттүттэн үөрэтиллибит тыл буолбатах. Грамматика, тылы таба суруйуу өттүгэр мунаах боппуруостар олус элбэхтэр. Онон салгыы күүстээх үлэ күүтэр.

Саха сиригэр тылбаас үөрэҕин сайыннарар стратегическай киин арыллыаҕа

Лекциялары таһынан, «Арассыыйа араас култууралаах, элбэх тыллаах эйгэтигэр тылбаас туттуллуута: туруга уонна кэскилэ» диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы научнай-практическай кэмпириэнсийэ буолла. Манна Арассыыйаттан уонна тас да дойдуттан үгүс киһи кыттыыны ылла. Германия, Тыва, Коми, Бурятия, Казахстан, Кыргызстан бэрэстэбиитэллэрэ олус сэргэх дакылааты иһитиннэрдилэр. Кэмпириэнсийэ түмүгэр кэккэ эрэкэмэндээссийэлэри ылыннылар.

Ол курдук, сүрүннээн сокуоннарга, уураахтарга, итиэннэ дьыала-куолу, докумуоннар, тиэрминнэр тылбаастарын киэҥ эйгэҕэ, тылбаастаммыт литература үтүө холобурдарын дьон-сэргэ көрүүтүгэр таһаарарга диэн эрэкэмэндээссийэҕэ киллэрдилэр. “Внутригосударственный перевод” диэн тиэрмини сокуон быһыытынан олохсутан туттууга киллэрэргэ эттилэр. Маны сэргэ тылбаасчыттары бэлэмнииргэ туһааннаах тэрилтэлэргэ ыйыы-кэрдии киирдэ.

Кэмпириэнсийэ түмүгүнэн “төгүрүк остуол” буолла. Манна Ил Түмэн вице-спикерэ, Олоҥхо Иккис уон сылын бэлэмнээн ыытыыга Национальнай тэрийэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ, “Аан дойду норуоттарын эпостара” Норуоттар икки ардыларынааҕы ассоциация вице-президенэ Александр Жирков кыттыыны ылла. «Бу кэмпириэнсийэни чахчы энтузиаст дьон тэрийдилэр. Маннык статустаах тэрээһин өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа да туонатыгар аан бастакытын ыытыллар диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Өрөспүүбүлүкэҕэ тылбаас боппуруостара олус суолталаахтар», — диэн Александр Николаевич кэмпириэнсийэ кыттыылаахтарын эҕэрдэлээтэ. Кини Саха сиригэр тылбаас историятыттан саҕалаан, бүгүҥҥү күҥҥэ суолтатыгар тохтоон ааста. Олоҥхо Национальнай кэмитиэтин көҕүлээһининэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр “Аан дойду норуоттарын эпическэй пааматынньыктара” серия төрүттэммитин, онно киирбит эпостар үйэтийэллэригэр күүстээх үлэ барарын сиһилии сырдатта. Маны таһынан, Александр Жирков Судаарыстыбаннай Дуумаҕа парламент истиилэригэр сырыытын туһунан кэпсээтэ. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттар ыккардыларынааҕы бэлиитикэтигэр гуманитарнай салааҕа саҥалыы кэнсиэпсийэ ылыныллыахтаах. Александр Николаевич онно эрэкэмэндээссийэ быһыытынан норуоттар ыккардыларынааҕы уонна судаарыстыба иһинээҕи тылбаас үлэтигэр этии киллэрбитин туһунан иһитиннэрдэ.

Тылбаас хаапыдырата Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйаҕа үөрэх тэрилтэтин иһинэн тэриллибит соҕотох хаапыдыра буолар Маннык курдук хаапыдыраны Арассыыйа атын үөрэх тэрилтэлэригэр арыйыахха диэн санаа эмиэ этилиннэ. Хаапыдыраны 1999 сыллаахха учууталым Тамара Ивановна Петрова тылбаас суолтатын өйдөөн, өрөспүүбүлүкэҕэ анал үөрэх булгуччу баар буолуохтааҕын туруорсан, күүскэ үлэлэһэн тэрийбитэ.

Онон бу ыытыллыбыт тэрээһиннэр, кэмпириэнсийэ Тамара Ивановна 85 сааһын туолар үбүлүөйдээх даататыгар анаммыттара мээнэҕэ буолбатах.

Глобализация уонна урбанизация усулуобуйаларыгар, цифровой эйгэ кимэн киириитигэр, норуот үйэлэргэ муспут муудараһын, аан дойду норуоттарын эпическэй нэһилиэстибэтин харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга, судаарыстыба иһигэр сөптөөх бэлиитикэ барарыгар, итиэннэ тыл-өс култууратын таһыма үрдүүрүгэр тылбаас суолтата муҥура суох.

Ирина Ханды