Арыгылааһыны утары — эбии уон сокуон!

Өрөспүүбүлүкэҕэ итир­дэр утаҕы атыылыыры хааччах­тыыр, оттон биирдиилээн нэһилиэктэргэ — толору бобор үлэ маассабайдык ыытылла турар. Миэстэтигэр муниципальнай тэриллиилэртэн саҕалаан былаас үөһэ структураларыгар тиийэ бу хам­сааһыҥҥа быһаччы кытталлар. Былырыыҥҥыттан Ил Түмэн пле­нарнай мунньаҕын аайы кы­рата 10 нэһилиэк итинник ис хоһоонноох сокуон барылын көҕүлээн киллэрэр. Ол курдук, санатар эбит буоллахха, ааспыт XXIII пленарнай мунньахха норуот депутаттара өрөспүүбүлүкэ 13 нэһилиэгэр итирдэр утаҕы толору бобор туһунан сокуон барылларын ылыммыттара.

Бу мунньахха итирдэр утаҕы бытархай атыылыыры толору бобор туһунан сокуон барылын көҕүлээбит 12 нэһилиэктэн биирдэстэрэ — Бүлүү улууһун Таа­һаҕар нэһилиэгэ. Нэһилиэк ба­һылыга Семен Каратаев «Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии сиригэр-уотугар итирдэр утаҕы атыылыыры бобор туһунан сокуон барылын киллэрэн туран, маннык быһаарыныыга хайдах кэлбиттэрин туһунан аһаҕастык кэпсээтэ. Баһылык иһитиннэрбитинэн, Тааһаҕар нэ­һилиэгэр арыгы­лааһыны утары охсуһуу үлэтэ саҕаламмыта быданнаабыт. Ол курдук, ыал олоҕун ыһар, инники кэскили кэҕиннэрэр адьынаттаах ута±ы утары хамсатыылаах үлэ 1980 сылтан ыла ыытыллар эбит. Оччолорго арыгы проблемата олус сытыытык турарын өй­дөөн, нэһилиэк депутаттарын көҕүлээһиннэринэн, нэһилиэк уопсай мунньаҕа ыытыллыбыт. Ити мунньахха арыгыны иһиини хайдах гынан тохтотор туһунан улахан кэпсэтии тахсыбыт. Тү­мүккэ дьиэ хаһаайкатыгар күҥҥэ биир бытыылка арыгыны атыылыырга диэн быһаарыыны ылбыттар. Ол эрээри, сотору буолаат ити уураах көтүрүллүбүт. Онуоха нэһилиэк олохтоохторо иккиһин мунньахтаан баран хаһаайыстыбаҕа биир күҥҥэ биир бытыылканы биэрэргэ диэн быһаарбыттар. Семен Каратаев этэринэн, онтон ыла арыый да бэрээдэк олохтонон, уопсастыбаннас сүргэтэ көтө­ҕүллэн, аны хаһаайыстыбаҕа нэ­диэлэҕэ биирдэ биир бытыылканы атыылыырга диэн буолбут.

«Биһиги нэһилиэкпит олох­тоохторо өссө 1980-с сс. ту­руорбут боппуруостарыгар олоҕураммыт быйыл, 2016 сылга нэһилиэккэ итирдэр утаҕы толору бобор туһунан быһаарыныыга кэллибит», — диир нэһилиэк баһылыга.

Тааһаҕардар 1990-с сс. бүтүүлэригэр «Чөл олох доктри­ната» диэн сэттэ хайыс­халаах бырагырааманы ылыммыттар. Ити киэҥ ис хоһоонноох докумуон ылыллан, элбэх хайысхалаах үлэ ыытыллыбытын түмүгэр, 2005 сыллаахха Тааһаҕар нэһилиэгэ Бүлүүгэ бастакынан чөл олох тирэх киининэн буолбута. «Чөл олох доктрината» бырагыраама олоххо киирэн бэйэтин кө­дьүүстээх түмүктэрин тута көрдөрбүтүнэн барбыт. «Күн бүгүнүгэр диэри маҕаһыыҥҥа арыгыны атыылыыры боппокко олорбуппут үрдүнэн, билигин биһиги нэһилиэккэ арыгыны иһэр ыал суох», — диэтэ Тааһаҕар баһылыга.

Нэһилиэк баһылыга «Чөл олох доктринатын» икки сү­рүн хайысхатыгар тохтоон сиһилии билиһиннэрдэ. Ол курдук, бастакы хайысха ыал экономикатын сайыннарыыга туһаайыллар. «Хас биирдии ыал үптээх-харчылаах, астаах-үөллээх буоларын ситиһэргэ дьулуһабыт. Арыгыны иһии хааччахтаммытын кэннэ, нэһилиэккэ 24 бааһынай хаһаайыстыба, 2 сибиинньэ иитэр хаһаайыстыба тэриллибитэ. Кинилэр үүттэрин-астарын, бородууксуйаны барытын Кыһыл Сыыр нэһилиэгэр туттаран, үп-харчы киллэринэллэр», — диир Семен Каратаев.

Бырагыраама иккис ула­хан хайысхата «Бөһүөлэги тупсаран оҥоруу» диэн ааттаах. Билигин нэһилиэнньэ барыта дьиэтин-уотун ис-тас оҥоһуутун, көстүүтүн тупсарыыга улахан интэриэстэммит. Хас биирдии ыал дьиэлэрин таһын хомунан, субуотунньуктаан, чөкөтөн олороллор эбит. Тааһаҕар нэһилиэгэ 2003 сыллаахха республикаҕа аан бастаан ыытыллыбыт сири-уоту тупсарыы куонкурсугар кыттан ЗИЛ-130 уу таһар массыынанан наҕараадаламмыт. Баһылык ити ситиһии нэһилиэккэ улахан көҕүлүүр күүс буолбутун эттэ.

Нэһилиэк баһылыга биир сытыы кыһалҕанан саҥа ос­куоланы тутуу боппуруоһун ааттаата. Оҕолор билигин биэс дьиэнэн тарҕанан үөрэнэллэр эбит. Былырыын 100 миэстэлээх оскуола сыбаайата түспүт.

Тааһаҕарга итирдэр утаҕы атыылыыры толору бобор туһунан дьон-сэргэ санаатын билэр сыалтан, нэһилиэнньэ ортотугар социальнай ыйытык ыытыллыбыт. «Ыйытык түмүгүнэн, нэһилиэнньэ итирдэр утах буортутун, аҕалар содулун өйүнэн-санаатынан ылыммыта, өйдөөбүтэ, туһааннаах сокуон барыла олоххо киирэригэр бэлэмэ көстүбүтэ», – диэтэ баһылык. Быйыл бэс ыйын 11 күнүгэр буолбут нэһилиэк мунньаҕар олохтоохтор бары мустан бу боппуруоһу дьүүллэспиттэр уонна 100 % өйөөбүттэр. Сокуон барылын, нэһилиэк сессиятыгар көрөн, бигэргэтэн баран, Ил Түмэн көрүүтүгэр киллэрбиттэр.

Баһылык өскөтүн ким эмэ арыгыны кистээн атыылыыра билиннэҕинэ, кинилэри күүскэ хонтуруоллуохпут, хонтуруол көдьүүстээх буоларын туһугар быраабы араҥаччылыыр уорганнары кытта ыкса үлэлэһиэхпит диэтэ. Итиэннэ нэһилиэккэ общественнай хонтуруол күүстээҕин эттэ. Тааһаҕар баһылыга Семен Каратаев сокуон барылын нэһилиэнньэ бэйэтин баҕатынан көҕүлээбитин санатта.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев Тааһаҕар нэһилиэгин уопутун хайҕаата уонна быйыл нэһилиэн­ньэлээх пууннары тупсарыы сылыгар төһө үп көрүллүбүтүн, 4,5 мөл. солк. кээмэйдээх граҥҥа хайдах кытты­быттарын ыйыталаста. Онуоха Семен Каратаев ити граҥҥа быйыл хап­сы­батахтарын, ол эрээри иккис­тээн кыттаары сылдьалларын уон­на сүүйэргэ эрэллээхтэрин эттэ.

«Нам улууһун Хатыҥ Арыы нэһилиэгин сиригэр-уотугар итирдэр утаҕы биирдиилээн атыылыыры толору бобор туһунан» сокуон барылыгар иһитиннэриини Хатыҥ Арыы депутаттарын сэбиэ­тин бэрэссэдээтэлэ Евгений Жирков оҥордо.

Хатыҥ Арыы нэһилиэнньэтин ахсаанынан Нам улууһун биир саамай бөдөҥ нэһилиэгэ буолар. Нэһилиэккэ үс административнай пуун киирсэр: Аппааны, Граф Биэрэгэ уонна Кыһыл Дэриэбинэ. Евгений Жирков бэлиэтээбитинэн, статистика көрдөрөрүнэн, кэнники биэс сылга нэһилиэнньэ ахсаана улаатар. Ол курдук, билиҥҥи туругунан, нэһилиэнньэ ахсаана – 3003 киһи, ол иһигэр 518 биэнсийэлээх, 908 оскуола иннинээҕи уонна оскуолаҕа үөрэнэр саастаах о±о, үлэлиир дьон – 1197 . Нэһилиэк сүрүн дьарыга – тыа хаһаайыстыбата, сүөһү, сылгы иитиитэ, үүнээйини көрүү-истии буолар. Муниципальнай тэриллии үс нэһилиэнньэлээх пуунугар 1 техникум, 3 оскуола, 4 оҕо саада, 4 культура тэрилтэтэ, 2 библиотека, 2 ФАП, 1 амбулатория, Россия почтатын 2 салаата, 7 маҕаһыын уонна 46 элбэх кыбартыыралаах дьиэ баар. Билиҥҥитэ итирдэр утаҕы бытархай атыылааһынынан биир тэрилтэ дьарыктанар. 2014 сылтан ыла общественнай сэбиэт икки төгүл арыгыны атыылыыры хааччахтыыр уонна толору бобор туһунан боппуруоһу туруорбут. Нэһилиэк депутаттара, дьаһалтата чөл олоҕу өйүүллэр. Төрдүс сылын физическэй культураҕа уонна спорка муниципальнай бюджет тэрилтэтэ үлэлиир. Манна барыта 12 киһи үлэлиир. Кэнники үс сылга үс спортивнай, алта оҕо оонньуур былаһаакката тутуллубут, таһырдьа эрчиллэр тэриллэр туруоруллубуттар. Нэһилиэк депутаттарын бэрэссэдээтэлэ иһитиннэрбитинэн, кэнники сылларга итирик туруктаах сылдьан буруйу кэһии элбээ­бит. Ол да буоллар, үүнэр көлүө­нэни чөл эйгэ±э иитэргэ дьулу­һаллар. Сокуон барылын нэһилиэк депутаттарын сэбиэтэ көҕүлээбит.

Егор Жирковка норуот депу­таттара Александр Кошуков, Иннокентий Григорьев уонна Ирина Енторова чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев итинник ис хоһоонноох сокуон сүүсчэкэҕэ чу­гаһап­пытын бэлиэтээн туран, гражданскай көҕүлээһин министиэристибэтигэр туһаайан, эһиил республика таһымнаах уопут атастаһар мунньаҕы ыытар туһунан толкуйдууругар этии киллэрдэ.

Тустаах кэмитиэт бэрэс­сэ­дээтэлэ Виктор Федоров туһааннаах сокуон барыллара кэмитиэт мунньаҕар көрүллү­бүттэрин, сиппиттэрин эттэ. Норуот депутаттара ити сокуон барылларын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыннылар.

* * * *

Ити курдук, XXIV пленарнай мунньахха ылыллыбыт сокуон барылларын учуоттаан туран, Саха сирин 87 сэлиэнньэтигэр итирдэр утаҕы биирдиилээн атыылыыры толору бобор 72 сокуон күүһүгэр киирдэ.