Бэриллибит федеральнай үп тоҕо төннөрүлүннэ? Ким буруйдааҕый?

Тэрээһиҥҥэ бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Петр Алексеев, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Анатолий Добрянцев, тыа хаһаайыстыбатын уонна аска-үөлгэ политикатын, үп министерстволарын, биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ыллылар.

Бюджеты дьүүллэһии

Мунньах сүрүн боппуруо­һунан «2015 сылга уонна былааннаммыт 2016-2017 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай бюджетын туһунан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын дьүүллэһии буолла. Иһитиннэриини үп министрин бастакы солбуйааччы Любовь Березкина оҥордо. Кини быйылгы сыл судаарыстыбаннай бюджетын кээмэйдэрэ чуолкайдаммыттарын бэлиэтээтэ. Ол курдук, бюджет дохуоттаах чааһа 12 млрд 681 мөл. солк. улааппыт уонна 171 млрд солк. 353 мөл. солк. тэҥнэспит. Бэйэбит дохуоппут уонна федеральнай тус сыаллаах үбүлээһин улаатан биэрбиттэр.
Оттон бюджет ороскуоттаах чааһа 10 млрд 833 мөл. солк. улааппыт уонна 179 млрд 163 мөл. солк. тэҥнэспит.

Бюджет дефицитэ 1 млрд 847 мөл. солк аччаан биэрбит уонна 7 млрд 810 мөл. солк. буолбут.

Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар ааспыт сыллаахха 8 млрд солк. тахса үп көрүллүбүт эбит буоллаҕына, быйылгы сылга бюджеттан 10 млрд. 041 мөл. солк. тыырыллыбыт. Холобурга аҕаллахха, ханнык хайысхалары өйүүргэ анаан үбүлээһин көрүллүбүт эбитий? Бааһынай хаһаайыстыбалары саҥа тэриммит дьону өйүүргэ — 70 605,0 тыһ. солк., дьиэ кэргэнинэн сүөһүнү иитиигэ — 92 395,0 тыһ. солк., «2014-2020 сс. Россияҕа тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сирдэри мелиорациялааһыны сайыннарыы» федеральнай программаны олоххо киллэриигэ — 8 343,0 тыһ. солк. тыырыллыбыт.

Сис кэмитиэт чилиэннэрэ мунньахха тыа хаһаайыс­тыба­тыгар үп-харчы бөҕө көрүллэр эрээри, тыа сиригэр, үлэһиттэригэр тиийэрэ кыратын бэлиэтээтилэр.

Бу дьүүллэһиллибит боппуруоска үгүс ыйытыылар бэрилиниллэр. Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров: «Парламент Хонтуруоллуур кэмитиэтэ сокуоннар туолууларын, үлэлииллэрин хонтуруоллааһыны таһынан, уураахтар туолууларын эмиэ болҕомтоҕо ылар. Өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар көннөрүү барылын кытта билсибитим. Бу докумуоҥҥа ааспыт сырыыга көннөрүүлэр оҥоһуллалларыгар, аныгыскы сырыыга «Сахаплемхолбоһукка» эбии үбүлээһини киллэриэхпит диэн сөбүлэспиппит. Ити эрээри ол сөбүлэҥ туолбатах. Бу тэрилтэҕэ биир да эбии үп көрүллүбэтэх. Биллэрин курдук, соторутааҕыта искусственнай сиэмэлээһиҥҥэ саҥа станция тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Аһыллыытыгар өрөспүүбүлүкэ бастакы президенэ, Государственнай Дума депутата Михаил Николаев кыттыыны ылбыта. Кини тутуу олус хаачыстыбалаахтык ыытыллыбытын бэлиэтээбитэ. Бу тэрилтэҕэ тоҕо эбии үбүлээһин оҥоһуллубата?» – диэн ыйытта.

Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Петр Алексеев: «Бу тэрилтэҕэ быйылгы сылга 129 мөл. солк. үп көрүллүбүтэ. Саҥа азот-кислород станциятын атыылаһыыга 27 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Үлэҕэ киирбит станцияны өрөмүөннээһиҥҥэ 9 мөл. солк. наада. Ити үп кэлэр сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бюджетыгар көрүллүөҕэ», — диэн хоруйдаата.

Тустаах сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин «Сахаплемхолбоһук» ыытар үлэтин өйүүр наадалааҕын ыйда. Тэрилтэ салайааччыта Степан Охлопков: «Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатын министрэ Россия бары регионнарыттан атыыр оҕустары аҕалар туһунан бирикээһэ тахсыбыта. Бу соругу толорууга 10 мөл. солк. наада. Ити сууманы быйылгы сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар киллэриҥ диэн көрдөһүүлээхпин», – диэн эттэ.

Александр Уаров: «Өрөспүү­бүлүкэбит бюджетын дохуоттаах чааһа 12 млрд 681 мөл. солк. улаатта. Дойду биир да регионугар маннык үрдээһин суоҕун тоһоҕолоон бэлиэтиибин. Онон Ил Түмэн уурааҕа туолуутугар, наадалаах хайысхаҕа, регионнартан атыыр оҕустары аҕалыыга 10 мөл. солк. быйылгы бюджекка булгуччу киириэхтээх», – диэтэ. Кини: «Федераллартан улахан сыранан үп-харчы тыырыллыытын ситиһэбит. Оттон биһиги төттөрүтүн көрүллүбүт үбү төннөрөбүт. Манна ким буруйдааҕый?» – диэн салгыы эттэ. Депутат бу ыйытыытыгар чуолкай харданы кыайан ылбата.

Дмитрий Саввин сүөһү атыылаһыытыгар иэһи төлөөһүн туһунан ыйыталаста. Бырабыыталыстыба Петр Алексеев бу боппуруоһу хонтуруолга ылыаҕын туһунан эттэ.
Депутат Семен Березин: «Стерх» страховкалыыр хампаанньа тыа хаһаайыстыбатын министерствотын кытта бииргэ үлэлэспитэ ыраатта. Өрөспүүбүлүкэҕэ үүнээйини страховкалааһын үчүгэйдик барар. Оттон сүөһүнү страховкалааһыҥҥа кыһалҕалар элбэхтэр. Федераллар манна 50% уйуналлар. Бу сыалга өрөспүүбүлүкэ үп көрбөт. Өскөтүн 45% өрөспүүбүлүкэ, 5% сүөһүлээх дьон бэйэлэрэ уйуналлара буоллар, ынах сүөһү ахсаана элбииригэр төһүүнэн буолуох этэ. Билигин тыа сиригэр кооперативтар тэриллэллэр. Онно дьон итэҕэйэн сүөһүлэрин биэрбэттэр. Страховка баара буоллар итинник суох буолуо этэ. Билигин тыа сиригэр иһитиннэрэр-сүбэлиир кииннэр аһыллан үлэлииллэр. Кинилэр тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччыларга субсидия ылалларыгар сүбэ-ама буолуохтаахтар», — диэн эттэ.

Кэмитиэт чилиэттэрэ баар итэҕэстэри ыйан тураннар, өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар уларытыылары өйөөтүлэр. Дмитрий Саввин өрөспүүбүлүкэбитигэр тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһин улаата турарын, атын регионнарга итинник буолбатаҕын бэлиэтээтэ.

Уокка — сиэрдээх сыананы

Кэмитиэт чилиэттэрэ бюджеты таһынан «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр гражданнар кэтэх хаһаайыстыбаларын туһунан» сокуон 12 уонна 15 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын дьүүллэстилэр.

Ярославскай уобаластааҕы Дума агропромышленнай комплекска электроэнергияҕа сиэрдээх сыананы олохтуур туһунан Российскай Федерация Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлигэр Дмитрий Медведевкэ туһаайбыт суругун Ил Түмэн депутаттара өйүүллэрин биллэрдилэр.

Ил Түмэҥҥэ аграрнай политикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэт чилиэннэрэ өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана көҕүлээбит тыа хаһаайыстыбатын туһунан сокуонун барылын дьүүллэһиигэ үгүс үлэ күүтэрин бэлиэтээтилэр.

Депутат Семен Иванов оҥоһуллар бородууксуйа хаачыстыбатыгар «төгүрүк остуол» ыытыллара наадатын бэлиэтээтэ. Депутат Иван Андреев: «Соторутааҕыта Дьокуускайга буолбут ас-үөл дьаарбаҥкатыгар үгүс тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астааһынынан дьарыктанар тэрилтэлэр астара суоҕа. Кинилэргэ үп-харчы көрөбүт уонна түмүгэ ханна баарый?» — диэтэ.

Кэмитиэт чилиэннэрэ инники ыытар үлэлэрин былааннаатылар уонна дьүүллэстилэр.

Людмила НОГОВИЦЫНА.