Биир Сэбиэт ыһылынна, иккис – салгыы үлэлиир

Саха сирин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Алексей Дьячковскай СӨ Ил Дархана көҕүлээбит “СӨ Хаҥалас улууһун “Өктөм нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии депутаттарын Сэбиэтин ыһар туһунан” өрөспүүбүлүкэ сокуонун барылын билиһиннэрэригэр докумуон «РФ олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» 131 №-дээх федеральнай сокуон 73 ыстатыйатын 2.1. чааһыгар сөп түбэһиннэрэн Ил Түмэҥҥэ киллэриллэрин эттэ.
Хаҥалас оройуоннааҕы суута 2015 с. тохсунньу, олунньу, кулун тутар ыйдарга нэһилиэк сэбиэтин сессията ыытыллыбатах диэн быһаарбыт. Онон суут устаап кэһиллибитин, үс ый устата мунньахтар барбатахтарын бигэргэппит.

«Хаҥалас улууһун «Өктөм нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии ааҕарынан, бэрэстэбитэллээх уорган депутаттарын талар, болдьоҕун иннинээҕи быыбары тэрийиигэ олохтоох бюджет суотугар 300 тыһ. солк. эбии үбүлээһин ирдэнэр», – диэтэ өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын вице-премьерэ.
Норуот депутаттара Иван Шамаев уонна Алиш Мамедов билигин үлэлиир федеральнай сокуон уустуктарыгар сыһыаннаах ыйытыылары биэрдилэр. Ол быһыытынан, нэһилиэк депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир баһылык сессияны ыҥырымыан итиэннэ үс ый устата мунньах ыытыллыбатаҕынан суут уурааҕар олоҕуран депутаттар корпустарын ыһыан сөп.
Сокуон барылын дьүүллэһии кэмигэр Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков ити проблеманы сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэн быһаарыахха сөбүн ыйда. Санатар эбит буоллахха, 131 нүөмэрдээх федеральнай сокуоҥҥа этиллэринэн, өскөтүн муниципальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уоргана үс ый устата сокуоннай бырааптаах мунньаҕы тэрийбэтэх эбит буоллаҕына, РФ субъегын үрдүк дуоһунастаах сирэйэ суут быһаарыы ылыммыт күнүттэн үс ый устата сокуону оҥорор уоргаҥҥа (биһиги түбэлтэбитигэр – Ил Түмэҥҥэ) муниципальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уоргана ыһылларын туһунан региональнай сокуон барылын киллэрэр.
Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников оробуочай бөлөх бу дьыала матырыйаалларын сиһилии үөрэппитин, нэһилиэк олохтоохторун, депутаттары уонна баһылыгы кытта сирэй көрсөн кэпсэппитин бэлиэтээтэ. Бу сыл алтынньы 22 күнүгэр Өктөм нэһилиэгин депутаттарын Сэбиэтэ ыһылларынан сибээстээн этиилэри оҥорууга аналлаах оробуочай бөлөх чилиэннэрэ Өктөмҥө тахсан олохтоохтору кытта көрсүбүттэрэ. «Онно мустубут дьон бары нэһилиэк депутаттарын Сэбиэтин ыһарга диэн бэйэлэрин санааларын тиэрдибиттэрэ», — диэтэ Василий Местников уонна туһааннаах сокуону ылынары өйүүллэригэр этии киллэрдэ.
Өрөспүүбүлүкэ народнай депутаттара Юрий Николаев, Василий Тимофеев, Жанна Егорова уонна Иван Шамаев ыйытыылары биэрдилэр. Юрий Николаев, Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, нолуокка уонна сыана политикатыгар, бас билиигэ уонна приватизацияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин быһыытынан, Сэбиэт ыһыллар түгэнигэр нэһилиэк бюджетын ылыныыга сыһыаннаан долгуйарын биллэрдэ. Парламентарий Василий Тимофеев Сэбиэт бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар тэҥинэн үлэлиир нэһилиэк баһылыгар туох миэрэлэр көрүллэллэрин ыйытта. Онуоха сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ “СӨ олохтоох салайыныы туһунан” сокуоҥҥа уларыйыы киирбитинэн, нэһилиэк баһылыгын талыыга барыйааннар хаалбыттара. Бүгүҥҥү күҥҥэ үгүс нэһилиэктэргэ баһылык үс дуоһунаска тэҥинэн олорор: муниципальнай тэриллии баһылыга, олохтоох администрация баһылыга уонна бэрэстэбиитэллээх уорган бэрэссэдээтэлэ. Василий Местников этэринэн, сорох муниципальнай тэриллиилэр номнуо Устаапка уларытыылары киллэриини саҕалаабыттар.
Боппуруоһу дьүүллэһиигэ парламентарийдар Дмитрий Семёнов, Виктор Губарев, Гульсум Бейсембаева, Иван Шамаев, Алексей Еремеев тыл эттилэр. Түмүккэ өрөспүүбүлүкэ народнай депутаттара туһааннаах сокуон барылын бүтэһик ааҕыыга ылыннылар. Онон Хаҥалас улууһун “Өктөм нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии депутаттарын Сэбиэтэ ыһылынна.
Өктөм нэһилиэгэр саҥа депутаттар талыллан эппиэтинэстээхтик ылсан үлэлиэхтэрэ диэн эрэниэҕи баҕарыллар.

Оттон Бүлүүгэ балаһыанньа хайдаҕый?

Салгыы парламентарийдар «Бүлүү улууһун» депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин ыһар туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун барылын көрдүлэр. Бүппэт мөккүөрдэр, утарыта санаалар, суут инстанцияларыгар быһаартарыы түмүгэр Саха сирин Ил Дархана Е.Борисов Бүлүү улууһун депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин ыһар туһунан сокуон барылын Ил Түмэҥҥэ киллэрбитэ. Ити туһунан хаһыаппыт 41 нүөмэригэр бэчээттэнэн турар. СӨ Ил Дарханын сокуону көҕүлээһинин туһунан дакылааты Саха сирин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Алексей Дьячковскай оҥордо.
Бүлүү оройуоннааҕы суута 2015 с. олунньу 4 к. үс ый устата, 2014 сыл бэс ыйын 26 күнүттэн 2014 сыл сэтинньи 26 күнүгэр диэри, улуус Сэбиэтин сессията ыытыллыбатах диэн быһаарбыт. Бү түгэҥҥэ эмиэ улуус Сэбиэтин устааба кэһиллибит. Алексей Дьячковскай туһааннаах сокуону ылынар түгэҥҥэ өрөспүүбүлүкэ государственнай бюджетыттан эбии үбүлээһини ирдээбэт, ол эрээри улуус Сэбиэтин депутаттарын саҥаттан талар болдьоҕун иннинээҕи быыбарга олохтоох бюджет суотугар 2 мөл. 601 тыһ. эбии үбүлээһин наада буоларын бэлиэтээтэ.
Тустаах кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Василий Местников: “Олохтоох бэйэни салайыныы бэрэстэбиитэллээх уорганын ыһыы — улахан политическай хардыы, тиһэх миэрэ буолар”, — диэн бэлиэтээн эттэ. «Онон РФ субъегын сокуону оҥорор, бэрэстэбиитэллээх уорганын, өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин интэриэһин көмүскүүр коллективнай уорган быһыытынан, биһиги бу боппуруоһу быһаа­рарга баар чахчылары көрүөхтээхпит», — диэтэ уонна суут быһаарыыта «РФ олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» 131 нүөмэрдээх федеральнай сокуон 73 ыст. 2.1. чааһыгар сөп түбэһиннэрэн, бэрэстэбиитэллээх уорган ыһыллыытын ирдээбэтин, ол оннугар улуус Сэбиэтэ үс ый устата сессияны ыыппатаҕын туһунан чахчыны дакаастыырын учуоттуурга этии киллэрдэ. «Өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана туһааннаах сокуон барылын көҕүлүүрүгэр сокуон ирдэбилин толорбута. Бүтэһиктээх быһаарыыны Ил Түмэн ылынар», — диэн бэлиэтээн эттэ.
Өрөспүүблүкэ парламенын спикерин дьаһалынан “Бүлүү улууһа” муниципальнай тэриллии депутаттарын Сэбиэтэ ыһылларынан сибээстээн этиилэри оҥорууга аналлаах оробуочай бөлөх тэриллибитэ. Оробуочай бөлөх чилиэннэрэ алтынньы 28 күнүгэр Бүлүү улууһугар тиийэн нэһилиэнньэни кытта көрсөн, улуус депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин ыһыы боппуруоһун дьүүллэспиттэрэ. «Бүлүү улууһун уратыта кинилэр пропорциональнай-мажоритарнай төрүккэ быыбардаммыттара буолар. 50 депутаттан 25-һэ биир мандааттаах уокуруктартан, 25 – партийнай испииһэгинэн. Кинилэр 80% үрдүк үөрэхтээхтэр, үгүстэрэ уопуттаах, нэһилиэнньэҕэ ытыктанар дьон буолаллар», — диэтэ Василий Местников.
Кини депутаттар оройуон­нааҕы Сэбиэттэрэ үс ый «үлэлээбэтэх» кэмнэригэр Сэбиэт үлэтэ тохтоон хаалбатаҕын туһунан иһитиннэрдэ: “Президиум 2 мунньаҕа, Сэбиэт сис хамыыһыйаларын 9 мунньаҕа, биир аһаҕас истии ыытыллыбыт. Кинилэр билигин даҕаны бэрэстэбиитэллээх уорган функцияларын барытын толороллор, ол иһигэр сокуоннай бырааптаах мунньахтары тэрийэллэр, онон Сэбиэти ыһар наадата суох. 2014 сыллаахха оройуоннааҕы Сэбиэт 7 мунньаҕа, 2015 сылга – биэс мунньах ыытыллыбыт”. Уонна Ил Түмэн туһааннаах сокуон барылын ылымматыгар сүбэлээтэ.
Быһаарыы ылыныыга сокуон төрүттэрин, Бүлүү олохтоохторун санааларын, Сэбиэти ыһарга эбэтэр хаалларарга төһө киһи куоластаабытын туһунан чопчулаһар ыйытыылары норуот депутаттара Василий Тимофеев, Иннокентий Васильев, Жанна Егорова биэрдилэр.
Сокуон барылын ырытыыга өрөспүүблүкэ норуотун депутаттара Виктор Губарев, Иннокентий Григорьев, Жанна Егорова, Гульсум Бейсембаева уонна Василий Тимофеев кыттыыны ыллылар. Парламентарий Иннокентий Григорьев федеральнай сокуон олохтоох бэйэни салайыныы бэрэстэбиитэллээх уорганын ыһыыны сүрүннээһин чааһыгар итэҕэстээҕин ыйда. Кини этэринэн, Красноярскай кыраай сокуону оҥорор Мунньаҕа губернатор көҕүлээбит Туруханскайдааҕы Сэбиэти ыһар туһунан барылын ылымматаҕа. Калмыкияҕа оройуоннааҕы Сэбиэти ыһыы туһунан боппуруос Хурал (Парламент) мунньаҕар көрүүгэ тиийбэтэҕэ. «Бу «РФ олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» федеральнай сокуон 73 ыст. 2.1. чааһа ситэри толкуйдамматаҕын көрдөрөр. Ону таһынан Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин мунньаҕар туһааннаах федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан боппуруос дьүүллэһиллибитин санатта.
Ил Түмэн депутата Гульсум Бейсембаева Бүлүү улууһун депутаттарын Сэбиэтин ыһыы быыбардааччылар бырааптарын кэһии буоларын бэлиэтээтэ. Куоластааһын түмүгүнэн «Бүлүү улууһа» МТ депутаттарын Сэбиэтин ыһар туһунан» сокуон барыла туоратылынна. Онон Бүлүү оройуоннааҕы Сэбиэтин депутаттара салгыы үлэлиир буоллулар.

Депутат санаата:

Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников:
— Оробуочай бөлөх чилиэн­нэрэ Бүлүүгэ тиийэн, дьон тугу этэрин билээри, учуоттаары, нэһилиэнньэни кытта көрсүбүппүт. Көр­сүһүүгэ мустубут дьон үгүс өттө бэйэбит үлэлиир кыахтаах депутаттары талбыппыт, онон кинилэри хайдах да ыһар сатаммат диэбиттэрэ. 50 киһини хас сырыы аайы мунньар, биллэн турар, уустук. 38 депутат кэлбититтэн 23-һэ салгыы үлэлиир баҕалааҕын биллэрбитэ. Ол кэннэ нэһилиэнньэттэн элбэх сурук киирбитэ. Кэмитиэт чилиэннэрэ мустан бу боппуруоска хаста да кэпсэтэн турабыт. Нэһилиэнньэ уонна Сэбиэт санаатын, баҕатын учуоттаан кэмитиэккэ көрбүппүт. Депутаттар бары истэн, дьүүллэһэн баран Сэбиэти хаалларар туһугар куоластаатылар.

Мария ПАВЛОВА.