Дьэлиҥдэ Эбэлээх дьылҕатын хатылаабатар ханнык

Оспот баастары хаалларарбыт содулугар

Өлөөн эбэҥки национальнай улууһун Аччыгый Куонаапка Эбэ кытылыгар баар алмаастаах сири баһылааһын аукционугар докумуоннар хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттары, төрүт үгэстэрин көмүскүүр, сирдэрин-уоттарын харыстыыр өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна федеральнай сокуоннары аахсыбакка эрэ түһэриллибиттэрэ.

Ити өрүс үрдүгэр эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор Дьэлиҥдэ бөһүөлэктэрэ баар. Дьэлиҥдэлэр аһатан-сиэтэн олорор баар-суох Эбэлэрин харыстааннар, көмүскээннэр ити боппуруоһу утарбыттара. Бу кыһалҕаны норуот депутата Елена Голомарева хонтуруолугар ылбыта. Остуоруйата маннык.

Ааспыт сылга улуус­тааҕы «Сардаҥа» хаһыакка бу боппуруоска Дьэлиҥдэҕэ общественнай истии буоларын туһунан биллэрии тахсыбыта. Бу биллэрииттэн улуус дьаһалтата ити туһунан аан бастаан билбитэ. Дьон-сэргэ айманыыта саҕаламмыта. Дьэлиҥдэҕэ ыытыллыбыт общественнай истиигэ 164 киһи кыттыыны ылбыта. Кинилэр Аччыгый Куонаапка өрүс таһыгар алмааһы хостооһуну төрдүттэн утарбыттара. Киэҥ, дириҥ кэпсэтии таһаарыллыбыта, боротокуол толоруллубута. Общественнай истии 3 чааһы быһа салҕанан барбыта. Бу истиигэ Ил Түмэн депутата Елена Голомарева кыттыыны ылан, биир дойдулаахтарын этиилэрин, санааларын-оноолорун болҕойон истибитэ уонна бу боппуруоһу болҕомтоҕо ылбыта.

Аукцион кэһиилэрдээх ыытыллыытыгар, улуус дьаһалтата «Роснедр» управлениены кытта сууттаһыыны саҕалаабыта. Дьиҥэ, управление аукционы ыытыан иннинэ олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарыгар ити туһунан биллэриэхтээҕэ уонна көҥүллэрин ылыахтааҕа. Улуус дьаһалтата ыытыллыбыт аукциону дьиҥэ суоҕунан ааҕары туруорсубута.
Промышленность биһиги сирбитигэр-уоппутугар, айылҕабытыгар, кырдьык, өтөрүнэн көннөһүллүбэт охсууну оҥороро баар суол.

Ийэ айылҕа бэйэтэ туспа сокуоннардаах. Оттон айылҕа оҕотунан ааҕынар киһи барахсан итилэри төһө тутуһарый? Сирбитигэр-уоппутугар өтөрүнэн оспот баастары хааллараммыт, иэстэһэр күүһүн, дьайыытын билэн эрэбит. Ол содулугар өрүстэрбит хааларыттан халыйан тахсаннар, халааннааннар дохсун сүүрүктэринэн нэһилиэнньэлээх пууннары тоҕута сүүрэллэр, уот туран, ойуурдарбытын, дьиэлэри-уоттары күлүбүрэччи сиир, күүстээх силлиэ түһэн, үгүс ороскуоттаах алдьаныыны-кээһиниини таһаарар. Ити көстүүлэр икки атахтаах айылҕа илиитигэр баара-суоҕа кыймаҥныыр үөҥҥэ-көйүүргэ тэҥнэһэрин дакаастырга дылылар.

Пресс конференцияҕа Саха сирин эбэҥкилэрин ассоциациятын президенэ Борис Николаев: «Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга уу сибэтиэй көстүүнэн буолар. Биһиги ууга сүгүрүйэбит. Онон дьэлиҥдэлэр, өлөөннөр Аччыгый Куонаапка Эбэни промышленностан көмүскүүллэрэ, харыстыыллара өйдөнөр», – диэн эппитэ.

Сокуон халбаҥнаабакка тутуһуллуохтаах

Биллэрин курдук, Өлөөн эбэҥки национальнай улууһа түөрт нэһилиэнньэлээх пууннаах. Улуус киинэ Өлөөн, Харыйалаах, Ээйик уонна Дьэлиҥдэ. Дьэлиҥдэҕэ табанан, булдунан уонна балыктааһынынан дьарыктанар төрүт норуоттар, эбэҥкилэр, олороллорун үөһээ бэлиэтээн ааспытым. Көмүс хатырыктааҕынан, булдунан-алдынан аһаан олорор хотугу дьон айгыр-силик айылҕаҕа ураты харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар уонна киниэхэ сүгүрүйэллэр дии саныыбын.

Билигин аан дойду сайдыытыгар глобальнай процесстар буола тураллар. Төрүт омуктар глобализацияттан, урбанизацияттан хайдах даҕаны гынан куотар кыахпыт суох. Итини өлөөннөр эмиэ өйдүүллэр. Кинилэр сайдыы кэлэрин, промышленность сайдарын утарбаттар. Ол курдук, дьэлиҥдэлэр бөһүөлэктэриттэн сүүстэн тахса көстөөх сиргэ сытар алмаас баайдаах Талахтаах диэн сирдэрин биир-биэс айдаана, мөккүөрэ суох хостуулларын көҥүллээбиттэрэ. Ааҕааччыбар «көҥүллээбиттэрэ» диэн этиим баҕар олуона соҕустук иһиллиэн сөптөөх. Ол эрээри Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ ылыммыт «Төрүт омуктар бырааптарын туһунан» Декларациятыгар, Российскай Федерация, өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуоннарыгар, о.д.а. федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарыгар төрүт норуоттар ити боппуруоска быһаччы орооһор бырааптаахтарын туһунан ыйыллар ыстатыйалар элбэхтэр. Онон «көҥүллээбиттэрэ» диэн суруйуум олуонатык иһиллиэн табыллыбат.
Российскай Федерация Төрүт Сокуонун 72 ыстатыйатыгар: «Конституция РФ гарантирует защиту исконной среды обитания и традиционного образа жизни малочисленных этнических общностей» диэн сурулла сылдьар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун 5.1, 42 уонна 104 ыстатыйаларыгар хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар бырааптарын туһунан сурулла сылдьар.

«Сиртэн хостонор баайдар тустарынан» федеральнай сокуон 6 ыстатыйатыгар: Органы государственной власти субъектов Российской Федерации уполномочены осуществлять защиту интересов малочисленных народов, прав пользователей недр и интересов граждан и разрешать споры по вопросам пользования недр» суруллубут.

Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ ылыммыт «Төрүт омуктар бырааптарын туһунан» Декларациятын 25 ыстатыйатыгар: «Төрүт омуктарга былыргыттан тиксибит эбэтэр атын хайа эрэ суолунан ылыллыбыт эбэтэр билигин олорор сирдэрин, туһанар территорияларын, күөллэрин, үрэхтэрин, өрүстэрин итиэннэ муора кытыытынааҕы ууларын, ону сэргэ айылҕа атын да баайын-дуолун кытары кут-сүр өттүнэн ситими тутуһар, өйүүр, бөҕөргөтөр уонна ити өттүнэн кэлэр көлүөнэлэр иннилэригэр эппиэтинэһи сүгэр бырааптаахтар». Аны 26-с ыстатыйаҕа: «Төрүт омуктар үгэс быһыытынан бас билбит, олохсуйбут сирдэригэр, дойдуларыгар сир-айылҕа баайыгар бырааптаахтар» диэн сурулла сылдьар.

Ити Декларация 28-с ыстатыйатыгар: «Төрүт омуктар үгэстэрин тутуһан олорбут эбэтэр атынынан дьарыктанан олорбут сирдэрин-уоттарын уонна ресурсаларын конфискациялаан, арааран ылбыт, кинилэр сөбүлэҥнэрин ылбакка эрэ ночоокко тэппит буоллахтарына, реституция эбэтэр ол кыаллыбат буоллаҕына, сиэрдээх уонна тэҥ суолталаах толук ылар бырааптаахтар» диэн ыйыллыбыт.

Маны таһынан хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга туһуламмыт үгүс ахсааннаах федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннара бааллар. Онон Өлөөн улууһун, Дьэлиҥдэ бөһүөлэгин олохтоохторо ити боппуруоска быһаччы орооһоллоро саамай сөптөөх уонна, этэргэ дылы, сокуонунан көҥүллэнэр.

Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ

Пресс-конференцияҕа Анаабыр улууһугар алмаас саппааһа бүппүтүн кэнниттэн элбэх үпкэ-харчыга тутуллубут толору хааччыллыылаах финскэй дьиэлэрдээх Эбэлээх диэн бөһүөлэк эстибитин, быстах дьылҕаламмытын холобурга аҕаллылар. Мин ити бөһүөлэккэ 2001 сыллаахха командировкаҕа сылдьан турардаахпын. Оччолорго тигинээн-таҕынаан олорор дэриэбинэ да дэриэбинэ этэ. «Уонча сылынан бу бөһүөлэк сир үрдүттэн симэлийэр», — диэбиттэрэ буоллар хайдах даҕаны гынан итэҕэйиэ суох этим. Билигин ити сир-уот, этэргэ дылы, тыынар тыыннаах үктэммэт дойдутугар кубулуйда. Саныахха курус.

Дьэлиҥдэ Эбэлээх курдук быстах дьылҕаланыан ким баҕарыай? Ити дьэлиҥдэлэр эрэ кыһалҕалара буолбатах, Саха сирин олохтоохторун бүттүүннэрин кыһалҕата. Итини пресс-конференцияҕа кыттыыны ылбыт араас общественнай түмсүүлэр чилиэннэрэ уоттаах-күөстээх этииллэрэ туоһулаатылар. «Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ» диэн этии оруннаах. Дьон-сэргэ тутуспутунан, күргүөмүнэн туруннаҕына, кыайтарбат туох да суох.

Төһө да үп-харчы наада кэмэ үүннэр, уһуну-киэҥи толкуйдуох тустаахпыт. Дойдубут уонна өрөспүүбүлүкэбит Төрүт Сокуоннара халбаҥнаабакка тутуһуллуохтаахтар, туолуохтаахтар. Бүгүн сууту-сокуону билиммэккэ туран, «күннээн-күөнэхтээн», дьон-сэргэ түөлбэлээн олорор сирин-дойдутун алдьаппыппыт, уутун киртиппиппит сарсын тугунан диэлийэн тахсыан сөптөөҕүн туһунан уһуну-киэҥи толкуйдуох тустаахпыт. Быстах дьаһалтан, экологияттан өллүбүт-быһынныбыт диэбэт туһуттан бу боппуруоска сөптөөх быһаарыныы ылыллыа диэн эрэллээхпин.

Людмила НОГОВИЦЫНА.