Эдэр ыалы өйүүр дьаһаллар төһө туоллулар?

Мунньахха норуот депутаттара Василий Местников, Антонина Григорьева, Гульсум Бейсембаева, Жанна Егорова, Гаврил Парахин, Алексей Филиппов, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Соловьёв, СӨ уопсастыба институттарын сайыннарыыга миниистирэ Сардаана Гурьева, профессиональнай үөрэхтээһин, каадыры бэлэмнээһин уонна аттаран туруоруу миниистирэ Михаил Присяжнай, о.д.а. министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр салайааччылара, эппиэттээх үлэһиттэрэ, өрөспүүбүлүкэ муниципальнай тэриллиилэрин бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ыллылар.
Саха сирэ дойдуга нэһи­лиэнньэ ахсаана улаатар аҕыйах регионнартан биирдэстэрэ. Демография көрдөрүүлэрин тупсарыыга сүрүн оруолу сокуон базата ылар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Саха сиригэр итиннэ сыһыаннаах 50 кэриҥэ регионнааҕы сокуон олоххо киирэр. Олортон биир сүрүннэрэ – 2008 сыллаахха ахсынньы ыйга норуот депутаттарын көҕүлээһиннэринэн ылыллыбыт «СӨ-гэр дьиэ кэргэн, ийэ-аҕа буолуу уонна оҕо аймах харыстабылын туһунан» СӨ сокуона. Туһааннаах сокуон элбэх оҕолоох уонна эдэр ыалларга судаарыстыба өйөбүлүн көрөр. Итини таһынан өрөспүүбүлүкэҕэ 2025 сылга диэри кэмҥэ дьиэ кэргэн уонна демография политикатын Концепцията ылыллыбыта, ол Концепция былаана олоххо киирэр, 2012-2017 сс. оҕолор интэриэстэригэр дьаһаллар Стратегиялара ылыллыбыта.
Ол эрээри, статистика сыыппаралара нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйыыр чинчилээҕин көрдөрөллөр. Демография кыһалҕаларын быһаарыыга Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков 2016 сыл тохсунньу 21 күнүнээҕи дьаһалынан өрөспүүбүлүкэ демографическай политикатыгар сокуоҥҥа көҕүлээһиннэри оҥорор оробуочай бөлөх тэриллибитин Юрий Баишев санатта. Ити бөлөҕү Ил Түмэн вице-спикерэ Ольга Балабкина салайар.
Өрөспүүбүлүкэ парламена демография боппуруостарын бастайааннай хонтуруолга тутар. Ол курдук, тустаах кэмитиэт ыам ыйыгар эдэр ыччаты тыа сиригэр олохсутуу боппуруостарыгар аналлаах «төгүрүк остуолу» ыыппыта.
Эдэр ыалларга көрүллэр социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан сүрүн дакылааты СӨ үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга миниистирин солбуйааччы Татьяна Степанова оҥордо. 2006 сыллаахха «Оҕолоох ыаллары судаарыстыба өйүүр эбии дьаһалларын тустарынан» диэн РФ сокуона олоххо киирбитэ. Ол сокуонунан, икки уонна онтон элбэх оҕолоох ыалга Ийэ хапытаала бэриллэр буолбута. 2007 сылга – 250 тыһ. солк. этэ. Бу харчы дойдуга тахсар инфляцияттан тутулуктанан, сыл аайы индексацияланар. Онон, 2016 сылга 453 026 солк. тэҥнэстэ.
Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ оҕолоох дьиэ кэргэни, ол иһигэр эдэр ыаллары өйүүр дьаһаллар толору олоххо киирэллэр. Миниистири солбуйааччы дьиэ кэргэн бырааптарын уонна интэриэстэрин көмүскүүр, судаарыстыба дьиэ кэргэни өйүүр политикатын сүрүн хайысхаларын быһаарар тирэх докумуонунан «СӨ-гэр дьиэ кэргэн, ийэ-аҕа буолуу уонна оҕо аймах харыстабылын туһунан» сокуону ааттаата. Ити сокуон оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ, ол иһигэр эдэр ыалга, судаарыстыбаннай өйөбүл эбии дьаһалларын сүрүннүүр. Тустаах сокуонунан эдэр ыалларга бастакы оҕо төрөөтөҕүнэ (эбэтэр иитэ ыллахтарына) оҕо табаарын уонна бородууктатын атыылаһарга биир кэмнээх харчынан төлөбүр көрүллэр. 2016 сыл тохсунньу 1 күнүттэн ити төлөбүр кээмэйэ 5,8 % үрдэтиллэн 6 212 солк. тэҥнэспит. Сыл аайы 1 500 кэриҥэ эдэр ыал ити харчыны туһанар. 2012 сылтан ыла уопсайа 7 590 дьиэ кэргэн биир кэмнээх көмөнү ылбыт, төлөбүр кээмэйэ сыл аайы кыралаан үрдүүр: 2012 с. – 4 953 солк., 2013 с. – 5 260 солк., 2014 с. – 5 565 солк., 2015 с. – 5 871 солк. Итини таһынан, 2011 сылтан Саха сиригэр, федеральнай ийэ хапытаалыгар эбии, «Дьиэ кэргэн» өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала төлөнөр. Бу хапытаалы үһүс уонна онтон элбэх оҕолоох Саха сирин олохтоохторо ылар бырааптаахтар. 2011 с. – 100 000 солк., 2012 с. – 106 200 солк., 2013 с. – 112 784 солк., 2014 с. – 119 325 солк., 2015 с. – 125 888 солк. 2016 сылга ити төлөбүр кээмэйэ – 133 190 солк. буолбут. Хапытаал үбүн дьиэни-уоту тупсарыыга, өрөмүөҥҥэ; оҕону үөрэттэриигэ; оҕоҕо үрдүк технологиялаах медицинскэй көмөнү оҥорууга, эбэтэр санаторийга эмтэтиигэ, ол иһигэр СӨ тас өттүгэр; тырааныспар атыылаһарга; көмө хаһаайыстыбаны сайыннарыыга, ол иһигэр тыа хаһаайыстыбатын тиэхиникэтин атыылаһарга туттуохха сөп.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала олоххо киириэ±иттэн бэриллибит сертификат ахсаана:
2011 1 707
2012 4 510
2013 3 958
2014 3 866
2015 3 784
2016 с. алтынньы 1 к. туругунан 2 575
Уопсайа 20 400
Миниистири солбуйааччы иһитиннэрбитинэн, быйыл «СӨ-гэр оҕолоох дьиэ кэргэттэри өйөөһүн эбии дьаһалларын туһунан» СӨ Ил Дарханын ыйааҕа тахсыбыт. Ити ыйаахха этиллэринэн, 10 уонна онтон элбэх сокуоннай сааһын ситэ илик оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ «Дьиэ кэргэн» өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаалын үбүн суотуттан 15 тыһ. солк. кээмэйдээх төлөбүр, дьиэ туттарга биир кэмнээх социальнай төлөбүр оҥоһуллар.
СӨ тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатын министиэристибэтин тыа сирин сайыннарыыга департаменын салайааччы Николай Петров иґитиннэрбитинэн СӨ бырабыыталыстыбатын 2013 сыллаа±ы 421 №-дээх уурааҕынан тыа сиригэр олорор дьиэни-уоту тутууга көрүллэр социальнай төлөбүрү биэрии быраабылалара уонна бэрээдэгэ бигэргэммит. Гражданнар, эдэр ыаллар уонна эдэр специалистар олорор усулуобуйаларын тупсарар сыаллаах судаарыстыба өйөбүлэ федеральнай бюджет, регионнар бюджеттарын уонна олохтоох бюджет үбүн суотугар дьиэ тутууга уонна атыылаһыыга социальнай төлөбүр быһыытынан көрүллэр. «Гражданнарга, эдэр ыалларга уонна специалистарга дьиэ тутуутун (сыанатын) 70% кээмэйинэн социальнай төлөбүр көрүллэр, оттон 30% бэйэлэрэ уйуналлар. 2003-2013 сс. ити сыалларга федеральнай бюджеттан субсидия көрүллүүтүн быраабылалара федеральнай сокуон ирдэбиллэрин, РФ субъектарын этиилэрин учуоттаан хас да төгүл чопчуламмыттар уонна бүтэһик көннөрүүгэ РФ бырабыыталыстыбатын 2013 сыл от ыйын 15 к.  591 №-дээх уурааҕынан быһаарыллыбыттар. Ити субсидияны биэриигэ сүрүн ирдэбиллэр – субсидияны ылааччы 35 сааһын туола илик буолуохтаах, итиэннэ кини биэстэн итэҕэһэ суох сыл тыа хаһаайыстыбатыгар уонна социальнай эйгэҕэ үлэлиир специалист, тыа сиригэр олорор эбэтэр олохсуйар баҕалаах; олорор дьиэтин усулуобуйатын тупсарыыга наадыйар; эдэр дьиэ кэргэн, эдэр специалист тутуу 30% уйунар харчылаах буолуохтаах», – диэтэ Николай Петров.
Архитектура уонна тутуу комплексын миниистирин э.т. Павел Аргунов «2012-2019 сс. хаачыстыбалаах олорор дьиэнэн хааччыйыы» өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраама «Эдэр ыаллары олорор дьиэнэн хааччыйыы» хос бырагыраамата олоххо хайдах киирэрин кэпсээтэ. Эдэр ыалларга өйөөһүн быһыытынан түмүллүбүт бюджет үбүн суотугар атыылаһар эбэтэр тутар дьиэлэрин сыанатын 35% диэри кээмэйдээх социальнай төлөбүр оҥоһуллар. СӨ бырабыыталыстыбатын 2016 с. муус устар 9 к. 95 №-дээх уурааҕынан эдэр ыалларга социальнай төлөбүрү биэрии уонна эдэр ыаллар испииһэктэрин оҥоруу бэрээдэгэ бигэргэммит. Ирдэбиллэр муҥутуур кыралар: 1) 35 диэри саастаах; 2) дьиэ кэргэн олорор дьиэ-уот усулуобуйатын тупсарыыга наадыйарын билинии; 3) дьиэ кэргэн кредит ыларга сөптөөх дохуоттаах эбэтэр социальнай төлөбүр кээмэйин аһарар сууманы төлүүр кыахтаах.

«Ити социальнай төлөбүрү эдэр ыал иккис ырыынактан дьиэ атыылаһыыга, чааһынай дьиэни туттууга, эбэтэр ипотекатын сабарга туттуон, эбэтэр ипотека ыларыгар аан бастааҥҥы усунуос быһыытынан киллэриэн сөп», – диир Павел Аргунов. Кини иһитиннэрбит дааннайдарынан, 2006-2015 сс. 3 917 кэриҥэ эдэр ыал олорор усулуобуйаларын тупсарбыт. Итиэннэ ити хос бырагыраамаҕа кыттар өрөспүүбүлүкэ муниципальнай тэриллиилэрин ахсаана элбээбит. Ол курдук, 2006 сыллаахха 3 эрэ улуус кыттыбыт эбит буоллаҕына, 2015 сылтан – 36 муниципальнай тэриллии кыттар. 2016 сылга туһааннаах хос бырагыраама олоххо киириитигэр СӨ судаарыстыбаннай бюджетыттан 150 мөл. солк., олохтоох бюджеттартан 177, 461 мөл. солк. кыттыгас үбүлээһин көрүллүбүт. 392 эдэр ыалы социальнай төлөбүрүнэн хааччыйыы былааннанар.
Эдэр ыалларга уонна эдэр урбаанньыттарга көрүллэр социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан СӨ урбаан дьыалаларыгар уонна туризмы сайыннарыыга миниистири бастакы солбуйааччы Татьяна Лебедева, СӨ ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн политикатыгар миниистири солбуйааччы Татьяна Пяткина иһитиннэрилэри оҥордулар.
Норуот депутаттара Антонина Григорьева, Гульсум Бейсембаева, Алексей Филиппов, Василий Местников, Гаврил Парахин, дьахталлар тэрилтэлэрин Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Анжелика Андреева «Эдэр ыаллары олорор дьиэнэн хааччыйыы» хос бырагыраама олоххо киириитигэр республикатааҕы уонна олохтоох бюджеттартан кыттыгас үбүлээһин кээмэйин, ити хос бырагыраамаҕа кыттар муниципальнай тэриллиилэр ахсааннарын, Дьокуускай куорат Дууматын депутата, Саха сиригэр ыччат парламенын бэрэссэдээтэлэ Руслан Михайлов «Эдэр ыал дьиэтэ» бырайыагы, дьиэ ылыыга уочарат туһунан уо.д.а. чуолкайдыыр ыйытыылары биэрдилэр.
Антонина Григорьева ыйытыытыгар хоруйдууругар Павел Аргунов үөһэ ахтыллар хос бырагыраамаҕа 3 358 эдэр дьиэ кэргэн уочаракка турарын бэлиэтээтэ.
Норуот депутата Василий Местников тыа сиригэр олорор элбэх оҕолоох ыаллар Дьокуускай куоракка дьиэ ыларга сайаапка түһэрэн баран, хас да сыл күүтэллэрин, ол кэмҥэ кинилэр оҕолоро улаатан, сокуонунан көрүллүбүт дьиэлэрин ылбакка хаалалларын бэлиэтээтэ.
Парламентарийдар рекомендациялар бырайыактарыгар киллэрэргэ хас да этиини оҥордулар. Ол курдук, Антонина Григорьева дьиэ ылыыга уочараты бэрээдэктиир туһунан, Гульсум Бейсембаева тыа сиригэр уонна куоракка олорор ыалларга туспа уочараты оҥорорго этии киллэрдилэр. Парламентарий Алексей Филиппов эдэр фермердэргэ тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга уонна атыыга батарыыга көмө көрөргө, Гаврил Парахин эдэр урбаанньыттары күүскэ өйүүргэ эттилэр.
Түмүккэ, тустаах кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Баишев «төгүрүк остуол» кыттыылаахтарын этиилэригэр олоҕуран сүбэлэр барыллара ситэриллиэҕин бэлиэ­тээтэ.

* * *

Ити курдук, Саха сиригэр оҕо төрөөһүнүн тэтимин оннунан хаалларыыга кэлимсэ дьаһаллар ылыллаллар. Судаарыстыба кыһамньытыгар наадыйар дьоҥҥо социальнай өйөбүл дьаһалларын олоххо киллэриигэ үлэ салҕанар.