Хартыына төрдүттэн уларыйбыт

Сийиэс үлэтигэр Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Анатолий Добрянцев, вице-спикер Виктор Губарев, парламент сис кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ Василий Местников уонна Владимир Прокопьев, норуот депутата Пётр Аммосов кыттыыны ыллылар. Мунньаҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, Жатай куорат уокуругун баһылыга Анатолий Кистенев салайан ыытта. Бэбиэскэҕэ уопсайа 20 боппуруос көрүлүннэ.
Мунньах үрдүк трибунатыттан Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Добрянцев кулун тутар 29-30 күннэригэр СӨ муниципальнай тэриллиилэрин бэрэстэбиитэллээх уорганнарын I сийиэһэ ыытыллаары турарын санатта. Бүгүҥҥү күҥҥэ Саха сирин үрдүнэн 431 олохтоох салайыныы бэрэстэбиитэллээх уоргана баар: 34 оройуон депутаттарын Сэбиэтэ, икки куорат уокуругун бэрэстэбиитэллээх уоргана, 48 куорат поселениеларын депутаттарын Сэбиэтэ уонна 347 тыа сирин бэрэстэбиитэллээх уорганнара. 100 киһиттэн аҕыйах нэһилиэнньэлээх 14 муниципальнай тэриллиигэ бэрэстэбиитэллээх уорган боломуочуйаларын гражданнар мунньахтара толорор. «2015 сыл балаҕан ыйын 1 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн депутаттар корпустара 4 890 депутаттан турар», — диэтэ Анатолий Добрянцев.
«Бүгүҥҥү күҥҥэ бэрэстэбии­тэллээх уорганнар иннилэригэр турар ордук кыһалҕалаах боппуруостарынан «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации» 303 №-дээх федеральнай сокуон бэрэстэбиитэллээх уорганнар депутаттарын муниципальнай дуоһунаска сыһыарыы чааһа олоххо киириитэ; олохтоох дьаһалта тутулун тэрийии итэҕэстэрэ; булкаас систиэмэнэн бэрэстэбиитэллээх уорганнары талыы проблемалара; бэрэстэбиитэллээх уорганнар депутаттара олохтоох боппуруостары быһаарыыга кыттыыларыгар билиилэрэ-көрүүлэрэ ситэтэ суоҕа, бэйэлэрин боломуочуйаларыгар көтүмэх сыһыаннара буолаллар», — диэтэ вице-спикер. Итинэн сибээс­тээн, бэрэстэбиитэллээх уорганнар I сийиэстэрин сүрүн сыалынан аныгы кэм сытыы кыһалҕаларын дьүүллэһии уонна бэрэстэбиитэллээх уорганнар үлэлэрин тупсарыы суоллара буолуохтара. Парламентарий сийиэскэ Федерация Сэбиэтин сенатордара, Госдума депутаттара, РФ муниципальнай тэриллиилэрин бэрэстэбиитэллээх уорганнарын Сойууһун бэрэстэбиитэллэрэ ыҥырыллыбыттарын иһитиннэрдэ. Анатолий Добрянцев маннык сытыы боппуруостары чорботон бэлиэтээтэ: өрөспүүбүлүкэ сокуонугар бэрэстэбиитэллээх уорган депутатын бырааптарын, эбээһинэстэрин уонна эппиэтинэһин олохтуур чааһыгар, итиэннэ депутат боломуочуйаларын толороругар сүрүн правовой уонна социальнай мэктиэлэргэ уларытыылары киллэрии; экономическай, финансовай эйгэлэргэ, социальнай инфраструктура, ОДьКХ, тутуу уонна тырааныспар, нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуута, социальнай өйөбүл уо.д.а. эйгэлэргэ олохтоох боломуочуйалары тупсарыы. Итини таһынан, сийиэскэ «РФ олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» федеральнай сокуоҥҥа боломуочуйаларын толорботторунан сибээс­тээн, бэрэстэбиитэллээх уорганнары ыһыы чааһыгар уларытыылары киллэрэр кыах дьүүллэһиллиэҕэ.
Түмүккэ Анатолий Добрянцев улуустар уонна нэһилиэктэр баһылыктарыгар туһаайан депутаттар I сийиэс үлэтигэр актыыбынайдык кытталларыгар күүс-көмө буолалларыгар эттэ.
Санатар эбит буоллахха, былырыын кулун тутар бүтүүтэ — муус устар саҥата муниципальнай тэриллиилэр V сийиэстэрэ буолан ааспыта. Бу сийиэскэ Жатай баһылыга Анатолий Кистенев муниципальнай тэриллиилэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Онон Анатолий Кистенев СӨ муниципальнай тэриллиилэрин Сэбиэтин 2016 сыл муус устар ыйыттан 2017 сыл тохсунньутугар диэри кэмҥэ үлэтин-хамнаһын туһунан отчуоту оҥордо. Ол курдук, Сэбиэт былырыын сыл устата былааннаабыт үлэтин толору ыыппыт. Онтон быһа тардан сүрүннэрин билиһиннэрэр эбит буоллахха, ааспыт сыл I кыбартаалыгар баһылыктарга уонна эдэр специалистарга квалификацияны үрдэтэр, идэҕэ хаттаан бэлэмнээһин курстара ыытыллыбыт. Идэҕэ хаттаан бэлэмнээһини 91 киһи, квалификацияны үрдэтиини 139 киһи ааспыт. Ону таһынан 186 киһи семинарга, лекцияларга сылдьыбыт. II кыбартаалга муус устар 21 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн Бэйэни салайыныы күнэ ыытыллыбыт. III кыбартаалга атырдьах ыйын 18 күнүгэр Покровскайга киин улуустар баһылыктарыгар семинар-мунньах буолбут. Итинник семинар ахсынньы 2-3 күннэригэр Бүлүүгэ ыытыллыбыт.
Былырыын муниципальнай тэриллиилэр V сийиэстэрин кэмигэр Анатолий Кистенев олохтоох салайыныы биир сүрүн кыһалҕатынан муниципалитеттар устааптара үлэлиир сокуоҥҥа сөп түбэспэтин ааттаабыта. 2016 сыл олунньу 1 күнүнээҕи туругунан, 10 эрэ муниципальнай тэриллии устааптара федеральнай уонна республика сокуоннарын нуормаларыгар эппиэттииллэрэ. «2016 сыл олунньу 15 күнүнээҕи туругунан, «РФ олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» федеральнай сокуон 74 ыстатыйатыгар уларытыылар киирбиттэрин кэннэ, 445 муниципальнай тэриллии устааптара федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэспэт буолла», – диэбитэ Кистенёв былырыын. Ити кыһалҕа сүрүн төрүөтүнэн 131 №-дээх сокуон биир туруга суоҕун уонна итиннэ элбэх уларытыы, эбии киириитин ыйбыттара. Итинэн сибээстээн, V сийиэскэ 2016 сыл муус устар 30 күнүгэр диэри муниципальнай тэриллиилэр устааптарын моделын оҥорор туһунан этиллибитэ. Ити моделы РФ юстицияҕа министиэристибэтин Саха сиринээҕи управлениета, Президент уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын олохтоох салайыныы боппуруостарыгар департамена оҥорон бары муниципальнай тэриллиилэргэ ыыппыттара. Ол түмүгэр быйыл хартыына төрдүттэн уларыйбыт. Ол курдук, Анатолий Кистенев иһитиннэрбитинэн, 2017 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, 412 муниципальнай тэриллии устааптара федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын нуормаларыгар толору сөп түбэһэр. Ол эрээри биирдиилээн мөлтөх холобур эмиэ баар эбит.
Улуустар уонна куорат уокуруктарын баһылыктарыгар «2016 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэйэни салайыныы туругун туһунан» диэн регион дакылаатын бэлэмнииргэ тохсунньу 31 күнүгэр диэри иһитиннэриилэри тиксэрэллэригэр сорудахтанна.
Сэбиэт толоруулаах дириэктэрэ Дмитрий Горохов «СӨ олохтоох салайыныыны өйөөһүн иһин» Махтал Бэлиэтэ олохтоммутун туһунан иһитиннэрдэ. Ити бэлиэ судаарыстыбаннай былаас уорганнарыгар эҥкилэ суох сулууспаларын, өрөспүүбүлүкэ социальнай-экономическай сайдыытыгар, судаарыстыбаннаһы уонна олохтоох салайыныыны бөҕөргөтүүгэ кылааттарын иһин туһааннаах дьоҥҥо туттарыллыаҕа.
СӨ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Александр Ким-Кимэн бэйэтин тыл этиитигэр: «Дакылааттары истэн баран муниципалитеттар икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин Ассоциацията уопсай күүһү-уоҕу сүрүннээһиҥҥэ, уопут атыстаһыыга олус көдьүүстээх, наадалаах уорган буоларыгар өссө төгүл итэҕэйдим», — диэн бэлиэтээтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сирдээҕи-уоттааҕы общественнай сэбиэт (ТОС) Ассоциациятын тэрийии туһунан Сэбиэт ТОС сайдыытыгар оробуочай бөлөҕүн бэрэссэдээтэлэ, Горнай улууһун баһылыга Никита Андреев кэпсээтэ. Кини олохтоох салайыныы уонна гражданнар көҕүлээһиннэринэн тэрилтэлэр гражданины иитиигэ бастыҥ оскуоланан буолар диэн дойду президенин Владимир Путин тылларын холобурдаата. Кини Уус-Алдан Лөгөй нэһилиэгэр, Таатта, Чурапчы, Сунтаар, Кэбээйи уо.д.а. улуустарга бастыҥ үлэлээх түөлбэлэр баалларын аҕынна. Бу сыл бастакы аҥаарыгар ТОС Ассоциациятын тэрийиини түмүктүүргэ быһаардылар.
СӨ айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев Экология сылыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэр былааннарын туһунан СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Евгений Чекин дьаһалын билиһиннэрдэ. Итиэннэ СӨ муниципальнай тэриллиилэрин Сэбиэтэ уонна айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ бииргэ үлэлэһии дуогабарыгар илии баттастылар.
Саха сиригэр Ыччат сылын тэрийии туһунан дакылааты СӨ ыччат политикатыгар миниистирэ Владимир Афанасьев оҥордо. Миниистир Ыччат сылын чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытыллыахтаах тэрээһиннэр былааннарын, ыччакка, эдэр ыалларга уонна ыччат общественнай тэрилтэлэригэр көрүллэр судаарыстыбаннай өйөбүл миэрэлэрин билиһиннэрдэ. Саамай улахан суолталаах тэрээһиннэр манныктар: Мииринэйгэ буолуохтаах Ыччат ыһыаҕа, «Духовное наследие окружения А.Е.Кулаковского» бырайыагы олоххо киллэрии, III ыччат экономическай форума, «Эдэр фермер» дьыалабыай оонньуу, эдэр парламентарийдар форумнара, «Мин -инженербын» уһук илиннээҕи куонкурус уо.д.а. Ити курдук, быйыл ыччаттарга аналлаах үгүс тэрээһин ыытыллара былааннанар.
Владимир Афанасьев бары баһылыктары быйылгы тэрээһиннэри өйүүллэригэр ыҥырда. Кини түмүккэ «Ыччат өрөспүүбүлүкэбит сайдыытын сүрүн тирэҕэ буолар» диэн СӨ Ил Дарханын тылларын санатта.
Анатолий Кистенев уонна Владимир Афанасьев СӨ муниципальнай тэриллиилэрин Сэбиэтэ уонна ыччат политикатыгар министиэристибэтэ бииргэ үлэлэһэллэрин туһунан сөбүлэґиини түһэристилэр.
Салгыы өрөспүүбүлүкэ нэһилиэктэригэр уонна куорат уокуруктарыгар электроннай архыыптары уонна төрүччүнү оҥорууга V сийиэс резолюциятын толоруу туһунан боппуруоһу көрдүлэр. Итиннэ сыһыаннаах иһитиннэриини Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин баһылыга Алексей Пинигин оҥордо. Быйыл Нам улууһугар биллиилээх государственнай деятель, сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар саха дьонун норуот дэппит М.К.Аммосов төрөөбүтэ 120 сыла, оттон Хатырык нэһилиэгэр – Өбүгэ сыла биллэриллибит. Хатырыктар өбүгэлэригэр ураты болҕомтону ууралларын истибитим. Ол курдук, өссө 2010 сыллаахха «Хатырык нэһилиэгин дьонун төрдө-ууһа» диэн былыргы Хатырык нэһилиэгин дьонун олохторун-дьаһахтарын, кимтэн кииннээхтэрин кэрэһилиир документальнай кинигэ тахсыбыт. Кинигэни ХИфУ профессора, физико-математическай наука кандидата Иннокентий Иннокентьевич Суздалов уонна кыраайы үөрэтээччи, историк учуонай Мария Ивановна Старостина бэлэмнээн оҥорбуттар. Ити кинигэҕэ 1768-1918 сс. кэм хабыллыбыт. Ол кэнниттэн, Төрүччүнү чинчийэр институт диэн общественнай тэрилтэни кытта үс сыл устата бииргэ үлэлэһэн, Хатырык нэһилиэгин электроннай төрүччүтүн оҥорбуттар. Баһылык Алексей Пинигин төрүччүнү оҥорууга нэһилиэк общественноһа, ыччаттар уонна оскуола оҕолоро актыыбынайдык үлэлэспиттэрин бэлиэтээтэ. «Олохтоох дьон төрүппүтүн-ууспутун биэс тарбах курдук билэр кэммит кэллэ. Инникитин сайдар суолбут духуобунаска сытар дии саныыбын. Ыччат өбүгэтин олоҕун-дьаһаҕын билэр, өйдүүр буоллаҕына, омук тыла-өһө, үгэһэ, сиэрэ-туома чөл буолуоҕа», — диэн бары баһылыктары нэһилиэктэригэр бу үлэни саҕалыылларыгар ыҥырда. Алексей Михайлович сахалыы тыыны, өйү-санааны тэнитэр баһылык буоларын олус сэргии кірдµм.