Култуура алтыһыыта улам кэҥиир

Бу көрсүһүүгэ Бүтүн Кытайдааҕы Лао Цзы уопсастыбатын бэрэссэдээтэлэ, профессор Чжан Юньчэн, Бүтүн Кытайдааҕы Лао Цзы уопсастыбатын генеральнай сэкирэтээрин солбуйааччыта Чжан Фупин, биллиилээх Кытай худуоһунньуга Юй Гуаншэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэһитэ Андрей Борисов, народнай суруйааччы Николай Лугинов, тылбаасчыт Мира Ушканова кытыннылар.
Александр Жирков Кытайтан кэлбит делегацияны эҕэдэлээтэ уонна Саха сиригэр Андрей Борисов ыҥырыытын ылынан кэлбиттэригэр махтанна.

Ил Түмэн спикерэ Россия Федерацията Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтин кытта култуураҕа сибээстэрин сайыннарыы суолталааҕын, сылтан сыл бииргэ үлэлээһин кэҥиирин бэлиэтээтэ.
Парламент Бэрэссэдээтэлэ санаппытынан, 2015 с. ахсынньыга Россия култууратын фестивалын чэрчитинэн Пекиҥҥэ «Олоҥхо дойдутун искусствота» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын күннэрэ ыытыллыбыттара, онно Саха сирин бастыӨ айар коллективтара кыттыбыттара. СӨ Олоҥхо теат­ра Пекиҥҥэ «Пионовай беседка» диэн кытай классическай драматын саха тылынан көрдөрбүтэ. Оттон ЮНЕСКО шедевринэн буолар Куньцюй театра «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо төрүтүгэр кытай тылынан испэктээкили көрдөрбүтэ. Олоҥхоҕо анаммыт саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын 40 бастыҥ айымньытын коллекцията Цинхуа Университетыгар көрдөрүүгэ турбута.
«Норуоттар икки арды­ларынааҕы ити бөдөҥ бырайыак олоххо киириитэ биһиги дойдуларбыт икки ардыларыгар култуураҕа сибээстэри, ыаллыы үтүө сыһыаннаһыылары бөҕөргөтүүгэ сүүнэ суолталаммыта», — диэтэ Ил Түмэн спикерэ.

Александр Жирков биир сыл анараа өттүгэр Кытайга өрөспүүбүлүкэ култууратын Күннэрин кэмигэр Юй Гуаншэн Саха сириттэн ыалдьыттарга бэйэтин айымньыларын көрдөрбүтүн кэпсээтэ. Юй Гуан­шэн – Лао Цзы мэтириэтин ааптара, бэйэтин үлэтин Николай Лугинов «Хуннар сэһэннэрэ» кинигэтигэр туһанар быраабы бэлэхтээбитэ.
Андрей Борисов бэлиэтээбитинэн, ыалдьыттар Саха академическай театрыгар испэктээкилгэ сылдьыбыттар. М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка устудьуоннары кытта көрсүбүттэр. Юй Гуаншэн үлэлэрин быыстапката СӨ Национальнай художественнай музейыгар аһыллыбыт.
Андрей Борисов: «Бүгүн Художественнай музейга Мао Цзэдун, Лао Цзы, Сократ, Дянь Сяопин, Кытай уһулуччулаах дьонун мэтириэттэрин сэргэ мин мэтириэтим баар буолла», — диэтэ.
Александр Жирков бэлиэтээбитинэн, худуоһунньук Андрей Саввич майгытын олус сөпкө булан ылан уруһуйдаабыт. «Мэтириэккэ айымньылаах үлэтин кэмигэр, ааспыт кэмэ, кэскилэ үчүгэй, мэлдьи айаҥҥа сылдьар, хамсатыылаах киһи дьүһүйүллүбүт», — диэтэ кини.
Бэрэссэдээтэл Кытайга култуура күннэрин биир бэлиэ түгэнинэн Пекиҥҥэ Россия култууратын киинигэр Саха сирин народнай суруйааччыта Николай Лугинов «Хуннар сэһэннэрэ» кинигэтин сүрэхтээһин буолбутугар болҕомтону тарта. «Кинигэни кытай тылыгар тылбаастааһын биһиги норуоттарбыт былыргы историяларын салгыы чинчийиигэ киэҥ кыахтары арыйбыта. Биһиги, сахалар, тэҥнэбилгэ, бэйэбит хантан төрүттээхпитин-силистээхпитин үөрэппиппит соччо ыраата илик. Сахалар суруктарын историята баара-суоҕа 4,5 үйэнэн ааҕыллар. Бу биһиги бэйэбит сурукпут буолар. Суругунан источниктарбытыгар норуот хойукку философията иҥэн сылдьар. Бүгүн саха эпоһыгар саха бөлүһүөктээһинин төрдүн-төбөтүн булабыт. Биһиги туспутунан аан бастаан кытайдар суруйбуттара. Норуоппут былыргы историята Кытай историческай хроникаларыгар уонна летописьтарыгар суруллан хаалбыт», — диэтэ Ил Түмэн спикерэ.

«Биһиги этногенетиктэрбит соторутааҕыта таһаарбыт кинигэлэригэр саха генетикатын штампата Соҕурууҥҥу Кытайтан тахсыбытын дакаастыыллар. Ити штамп сааһа – 2,5 тыһыынча сыл. Билигин генетик-учуонайдар ити штампаны соҕурууҥҥу кытайдарга көрдүүллэр», — диэн тус санаатын үллэһиннэ Александр Жирков.
Бүтүн Кытайдааҕы Лао Цзы уопсастыбатын бэрэссэдээтэлэ Чжан Юньчэн литература музейыгар кинилэр Николай Лугинову кытта хунн норуотун историятын өрө күүрүүлээхтик дьүүллэспиттэрин кэпсээтэ. «Хунн норуотун историята 2 тыһыынчаттан тахса сыллаах. Янь династиятын саҕана хунн норуота Кытай састаабыгар киирэрэ. Бу 100 сылы ылар кэмҥэ хунн уонна кытай норуоттара холбоспуттара. Ханнык кэмҥэ ити буолбутун чуолкайдыахха наада, оччолорго хаан булкуһуута элбэҕэ. Кытайга, баҕар, ханнык эмэ историческай чахчылары булуохха сөп этэ. История сибидиэнньэлэринэн, саха норуотун уонна хунн норуотун култууратыгар майгыннаһар өрүт олус элбэх», — диэн бэлиэтээтэ профессор.
Чжан Юньчэн: «Чуолаан бэйэм Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кэлэн эрэ баран, дьиӨнээх сахалары уу харахпынан көрдүм, кинилэр олоххо тардыһыылаахтарын көрөбүн. Хас биирдии киһи мичээрдиир. Ол аата олоҕо барыта үчүгэй. Биһиги университет үбүлүөйдээх кэнсиэригэр сылдьан, норуот ураты култууратын көрдүбүт».
Саха сирин народнай суруйааччыта Николай Лугинов: «Мин дьиктитик табылынным, ааспыт сылга биһиги ыалдьыттарбыт Кытайга мин кинигэм сүрэхтэниитигэр сылдьыбыттарын улахан табыллыынан ааҕабын. Дьон бэйэ-бэйэлэрин айымньы нөӨүө өйдүүллэрэ – бу саамай дириҥ иэйии. Бу айымньыга мин уруккуттан ылса сатаабытым, элбэх уонунан сыл ааспытын кэннэ хуннар темаларыгар кэллим. Айар дьон ити хайдах курдук ыараханнык бэриллэрин өйдүүллэр. Ханнык баҕарар худуоһунньук кинини өйдүөхтэрэ суоҕа диэн куттанар. Ол эрэн эйиигин өйдүүр буоллахтарына – бу айар киһи ситиһиитэ. Итини мин кытай доҕотторбун кытта алтыһан баран биллим, кинилэр санаалара миэхэ саамай үрдүк сыанабылынан буолар».
Николай Лугинов, улуу Лао Цзы идеяларын сыанатын билэр уонна ити идеяны хамсатар дьон быһыытынан, ыалдьыттар кини айымньытын өйдүүллэрин иһин махталы эттэ. Кини өссө биир романы ити темаҕа түмүктээбитин, сүрүн геройдартан биирдэстэринэн Лао Цзы буоларын кэпсээтэ итиэннэ салгыы бииргэ үлэлииргэ эрэнэрин биллэрдэ.
Ыалдьыттар «Хуннар сэһэннэрэ» испэктээкил туһунан санааларын эттилэр. Бу испэктээкил Андрей Борисов уонна Лена Гримм туруорууларынан ахсынньы 1 к. Саха академическай театрын сыанатыгар көрдөрүлүннэ. Ыалдьыттар бэлиэтээбиттэринэн, испэктээкилгэ улуу Лао Цзы философията толору иӨмит, култууралар алтыһыылара дьону араартыыр кыраныыссалары соторун илэ харахтарынан көрөн итэҕэйбиттэр.Санатан эттэххэ, бу испэктээкил коллектив Евразиятааҕы турнетын чэрчитинэн аан бастаан Уфа куоракка М.Гафури аатынан Башкир драматическай театрын сыанатыгар көрдөрүллүбүтэ.
Көрсүһүү түмүктэниитигэр Кытайтан кэлбит ыалдьыттар Ил Түмэн спикерэ Александр Жирковка сылаастык көрсүбүтүн иһин махтаннылар.

Саха сирин парламенын бэрэссэдээтэлэ бэйэтин өттүттэн политика, экономика эйгэлэригэр сыһыаннаһыылар сайдыыларын күүһүрдэн, култуураҕа сибээстэри кэӨэтии Россия уонна Кытай икки ардыларыгар доҕордоһууну бөҕөргөтөрүн бэлиэтээтэ уонна ыалдьыттарга улахан суолталаах үлэлэригэр ситиһиилэри баҕарда.