Күүстээх салайааччы, эрчимнээх тэрийээччи, дьаныардаах көҕүлээччи

Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Федерация Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Валентина Матвиенко эҕэрдэ телеграмматыгар Александр Жиркову дойду парламентарийдарыгар аптарытыаттаах, уопуттаах уонна бэйэтин быһаарыныытыгар, үлэтигэр күүстээх бэлиитик, сокуон таһаарааччы быһыытынан бэлиэтээ­тэ. Валентина Матвиенко Александр Жирков салайыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаа­рыстыбаннай Мунньаҕа сокуон таһаарар оҥкулугар көдьүүстээх үлэни ыытарын, атын регионнар сокуон таһаарар былаастарын кытта сибээһи бөҕөргөтүүгэ, Федерация Сэбиэтин кытта дьыалабыай ситими күүһүрдүүгэ утумнаах үлэ ыытылларын тоһоҕолоон, инникитин Илин Уһук уонна Россия сайдыытыгар ситиһиилээх үлэни баҕарда.
Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Судаарыстыбаннай Думатын бэрэссэдээтэлэ Сергей Нарышкин бырабыыталыстыбаннай телеграмматыгар маннык этиллэр: “Ытыктабыллаах Александр Николаевич! Эн олоҕуҥ – талан ылбыт суолуҥ устун эрэллээхтик айаннаан, идэтийии уонна үлэҕэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыы чаҕылхай холобура буолар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэни) салайаргар киэҥ билиигин уонна сокуону оҥорууга баай уопуккун көдьүүстээхтик туттаҕын. Элбэх сыллар усталарыгар бүтүн регион бары салааларын сайдыытыгар дьайар сокуон оҥкула оҥоһуллуутугар өрөспүүбүлүкэ парламенын иннигэр турар соруктар ситиһилиннилэр. Чөл туругу, саҥа ситиһиилэри баҕарабын.”
Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Судаарыстыбаннай Дума бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, РФ Коммунистическай партиятын КК бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Иван Мельников бэйэтин эҕэрдэтигэр манныгы бэлиэтиир: “Эн курдук баай уопуттаах, киэҥ билиилээх салайааччы үлэҥ үгэнигэр, чыпчаалыгар сырыттаҕыҥ. Ол өссө да өр сылларга таһаарыылаахтык үлэлиэххин, саамай суолталаах сүрүн соруктары быһаарыаххын туоһулуур. Эн киһи быһыытынан убаастанар майгыҥ-сигилиҥ уонна ис кыаҕыҥ – билиҥҥи үрдүк дуоһунаскар олус эппиэтинэстээх боппуруостары быһаараргар күүс-көмө буоларыгар саарбахтаабаппын”.
Российскай Федерация Президенин салалтатын салайааччытын бастакы солбуйааччыта Вячеслав Володин, Российскай Федерация Президенин сүбэһитэ Вениамин Яковлев, Судаарыстыбаннай Дума бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Игорь Лебедев, Российскай Федерация Судаарыстыбаннай Думатын уонна Федерация Сэбиэтин кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ уонна солбуйааччылара бэйэлэрин эҕэрдэлэрин спикер аатыгар ыыппыттар.
Саха сирин парламенын спикерин Саҥа дьылынан уонна олоҕун бэлиэ күнүнэн Российскай Федерация субъектарын сокуону таһаарар уорганнарын салайааччылара эҕэрдэлээтилэр. Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Фарид Мухаметшин Александр Жирковка аадырыстаан ыыппыт телеграмматыгар бу курдук бэлиэтээбит: “Олоххо баай уопутуҥ, парламент үлэтигэр идэтийииҥ, төрөөбүт Сахаҥ сирин уратытын уонна олохтоохтор интэриэстэрин, кыһалҕаларын төрдүттэн билэриҥ – бу барыта Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытыгар, нэһилиэнньэ олоҕо туруктаах буолуутугар сокуоннары таһаараргар, уустук боппуруостары быһаарсаргар бигэ тирэх буолаллар”.
Москва куорат Думатын бэрэссэдээтэлин Алексей Шапошников эҕэрдэтигэр этиллэр: “Үрдүк таһымнаах идэтийии, үлэҕэ баай уопут, бэйэ дьыалатыгар бэринии, олоххо уостубат эрчим, судаарыстыбаннай суолталаах соруктары быһаарыыга дьоһуннаахтык уонна утумнаахтык сыһыаннаһыы Эн үөлээннээхтэриҥ ытыктабылларын уонна билиниилэрин ыларгар тирэх буолар”.
Крым Өрөспүү­бүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Константинов саха парламенын спикерин аадырыһыгар баҕа санааларын ыыппыт: “Олоххо тапталыҥ уонна инникигэ эрэнииҥ саппаҕырбатын, бэйэ күүһүгэр уонна сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх буоллаххына, Эн саҕалааһыннаргар, былааннаргар хайаатар даҕаны ситиһии күүтэр!”
Магадан уобалаһын Думатын бэрэссэдээтэлэ Сергей Абрамов бэлиэтээбит: “Хоту дойду олохтоохторун интэриэстэрин көмүскүүр эрчимнээх үлэҥ холобура Уһук Илин парламентарийдарыгар инникигэ эрэли үөскэтэр”.
Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Верховнай Хуралын бэрэссэдээтэлэ Кан-Оол Даваа Александр Жирков аатыгар ыыппыт эҕэрдэтигэр бэлиэтиир: “Эн Саха Өрөспүүбүлүкэтин эрэ буолбакка, бүтүн Россия биллиилээх политига уонна уопсастыбаннай деятелэ буолаҕын. Маннык эппиэтинэстээх үлэҕэ сылдьан, киһи быһыытынан майгыгын-сигилигин, эрчимҥин уонна тус сыалгын иннигэр дьэҥкэтик көрөр дьоҕургун харыстаан илдьэ сылдьарыҥ хайҕаллаах”.
Ил Түмэн спикерин аатыгар Санкт-Петербург Сокуон таһаарар Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Вячеслав Миронов, Амурскай уобалас Сокуон таһаарар Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Константин Дьяконов, Архангельскай уобалас Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Виктор Новожилов, Астраханскай уобалас Думатын бэрэссэдээтэлэ Александр Клыканов, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын – Курултай бэрэссэдээтэлэ Константин Толкачев, Кострома уобалаһын Думатын бэрэссэдээтэлэ Алексей Анохин, Краснодарскай кыраай Сокуон таһаарар Мунньаҕын бэрээссэдээтэлэ Владимир Бекетов, Ленинград уобалаһын Сокуон таһаарар Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Сергей Бебенин, Нижнэй Новгород уобалаһын Сокуон таһаарар Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Евгений Лебедев, Тула уобалаһын Думатын бэрэссэдээтэлэ Сергей Харитонов, Хабаровскай кыраай Думатын бастакы солбуйааччыта Сергей Луговской уонна да атыттар эҕэрдэ тыллаах суруктара, телеграммалара киирдилэр.
Итиэннэ Александр Жиркову бу үөрүүлээх күнүнэн тас дойдуттан эмиэ эҕэрдэлээтилэр. Ол курдук, төрүт олохтоох норуоттар дьыалаларыгар ООН сис форумун сэкирэтэрийээтин салайааччыта Чандра Рой Хенриксен эҕэрдэтигэр маннык этиллэр: “Киэҥ далааһыннаах инники сайдыыга бэйэлэрин дьоһун кылааттарын киллэрсибит дьоҥҥо муҥура суох махтанабыт уонна ситиһиилэри баҕарабыт!”
ЮНЕСКО генеральнай дириэктэрэ Ирина Бокова Александр Жирков киһи аймах култууру­най нэһилиэстибэтин үйэтитиигэ, ордук чуолаан, тылынан уус-уран айымньылар сайдыыларыгар уонна ону харыстааһыҥҥа сүҥкэн үлэни ыыппытын тоһоҕолоон бэлиэтээбит. Инникитин ЮНЕСКО уонна Саха сирэ бииргэ үлэлиир ситимнэрэ өссө бөҕөргүүрүгэр эрэллээҕин эппит.
“Аан дойду норуоттарын эпостара” норуоттар икки ардыларынааҕы ассоциация президенэ, Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа, Кыргызстан норуодунай суруйааччыта, Токтогул аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, профессор Бексултан Жакиев эҕэрдэтигэр маннык суруллар: “Эн бэйэҥ норуотун улахан патриота буолаҕын, күүстээх салайааччыгын, эрчимнээх тэрийээччигин, дьаныардаах көҕүлээччигин уонна бастыҥ доҕоргун! Бу хаачыстыбаларгын барытын Бишкеккэ саха уонна кыргыз омугун чулуу уолун М.К.Аммосов пааматынньыга туруутугар хайдахтаах курдук үлэни ыыппыккыттан биһиги бэлиэтии көрбүппүт. Маны таһынан, аан дойду таһымнаах киһи аймах уус-уран нэһилиэстибэтигэр туһуламмыт конференцияларга, симпозиумнарга, “Чингиз Айтматов уонна кини Иссык-Куллааҕы форумугар” хайысха салайааччытынан ананан, араас интэриэһинэй этиилэрдээх, дакылааттаах тыл этэргин мэлдьи өйдүү-саныы сылдьабыт. Эйиэхэ Максим Аммосов аатынан үрдүк Судаарыстыбаннай бириэмийэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Ыйааҕынан бигэргэтиллибитинэн кыргыз интеллигенциятын аатыттан эҕэрдэ. Ини-бии тэҥэ саныыр киһибин сүрэхпэр күүскэ сыһыары тутабын! Бырааттыы саха омугар сайдыыны, ситиһиини ис дууһабыттан баҕарабын”.
Кыргыз Өрөспүүбү­лүкэтин Жогорку Кенеша социальнай боппуруостарга, үөрэхтээһиҥҥэ, наукаҕа, култуураҕа уонна доруобуйа харыстабылыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Садык Шер-Ния Александр Жирковка Максим Аммосов аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммытынан эҕэрдэ тылыгар бэлиэтээбит: “Маннык дьоһун суолталаах бириэмийэ ананыыта – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай былааһын сокуон таһаарар уоргана улахан сабыдыаллаах уонна бигэ туруктаах буоларын хааччыйыыга, парламентаризм институтун сайдыытыгар, парламеннар икки ардыларыгар ситим олохтонуутугар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас дойдулары кытта сибээһэ бөҕөргүүрүгэр Эн киллэрбит дьоһун кылаатыҥ үрдүк сыанабыла буолар. Эн биһиги өрөспүүбүлүкэлэрбит икки ардыларыгар уопсастыбаннай-култуурунай ситим уонна доҕордуу сыһыан бөҕөргүүрүгэр тус кылааккын киллэрэҕин. Эн көҕүлээһиҥҥинэн Өрөспүүбүлүкэбит киинигэр, Бишкек куоракка, Саха сирин биллиилээх судаарыстыбаннай уонна политическай деятелин М.К.Аммосов пааматынньыга туруорулунна. Биһиэхэ М.К.Аммосов аатынан уулусса, мемориальнай дуоска баар. Эн көмөҕүнэн уонна өйөбүлгүнэн икки бырааттыы норуот бииргэ үлэлээһиннэрин түмүгэр саха олоҥхото “Дьулуруйар Ньургун Боотур” кыргыз тылыгар итиэннэ кыргыз “Манааһа” сахалыы тылбаастанна”.
Саха сирин чулуу уолун Максим Кирович Аммосов удьуорун аатыттан Ил Түмэн спикерин Лена Максимовна Аммосова эҕэрдэлээтэ. “Күндү Александр Николаевич! Эйигин үс төгүл төхтүрүйэн эҕэрдэлиирбит — дьол. Бастакытынан, үүммүт Саҥа дьылынан! Иккиһинэн, үбүлүөйгүнэн, бэлиитиккэ көмүс кэрдиискэ кэлбит сааскынан! Эйиэ­хэ ситиһиини, дьолу-соргуну, чөл туругу, бэйэ ис кыаҕар эрэниини баҕарабыт! Үсүһүнэн, М.К.Аммосов аатынан наҕараада ылбыккынан! Аһаҕастык эттэххэ, биһиги Эйигиттэн ордук бу үрдүк наҕарааданы кимиэхэ аныахха сөбүн санаан да көрбөппүт. Эн кимнээҕэр даҕаны мин аҕам аатын үйэтитиигэ уонна атын да саха саарыннарын үтүө ааттара норуокка төннүүтүгэр кыһаллыбыт, өрөспүүбүлүкэ аптарытыата күүһүрүүтүгэр сүдү кылааты киллэрбит бэлиитиккин! Эн оҥорбут дьыалаҥ иһин ис дууһабыттан махтанабын. Инникитин бу хайысхаҕа өссө даҕаны элбэх үлэни ыытыаххар саарбахтаабаппын”, – диэн Лена Аммосова телеграмматыгар суруллар.
Александр Жирков аатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин М.К. Аммосов аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммытынан Россия регионнарыттан, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторуттан, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэриттэн, муниципальнай тэриллиилэр уонна нэһилиэктэр баһылыктарыттан, судаарыстыбаннай тутуу бэтэрээннэриттэн, министиэристибэлэр уонна биэдэмэстибэлэр салайааччыларыттан, өрөспүүбүлүкэ араас тэрилтэлэриттэн эҕэрдэлэр киирдилэр:
“Эн олоҕуҥ суола – судаарыстыбаннай таһымҥа идэтийбит, мындыр салайааччы, ханнык баҕарар судаарыстыбаннай, политическай таһымҥа өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун интэриэстэрин хорсуннук көмүскүүр, ырааҕы көрөр бэлиитик быһыытынан эрэллээхтик үүнэн-сайдан тахсыбыккын туоһулуур. Эрэли, көмүскэли, кытаанах гражданскай сүрүн санааны, ырылхай кырдьыгы, киһилии сыһыаны, үрдүк эппиэтинэһи Эйигинэн сирэйдээн көрөбүт. Билигин төһө да уустук сыллар кэлбиттэригэр дьон-аймах олоҕо тупсарыгар көмөлөөх быһаарыныылары ылынаргар Эн толору кыахтааххын, оннук күүстээххин”, – диэн эҕэрдэлэртэн биирдэстэригэр суруллубут.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.