Марха өрүс көмүскэли күүтэр

Марха өрүс Ньурба улууһун үгүс нэһилиэктэрин «аһатар». Маалыкай, Малдьаҕар быһаччы өрүс үрдүгэр тураллар, Хатыы, Чуукаар, Өҥөлдьө уонна да атыттар тэйиччи соҕус сытталлар да, өрүһү кытары ситимнээхтэр. Дьиҥинэн, өрүс экологиятын эмсэҕэлээһинэ ааспыт үйэ 70-с сылларыттан саҕаламмыт. Сиртэн хостуур  бырамыысыланнас үлэтэ, сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэр, Байконуртан көтөр ракеталар уматыктарын гептиллээх тобохторо түһэллэриттэн өрүспүт барахсан охсууну ылбыта уонна билигин да бу дьайыылартан босхолоно илик.

Марха өрүстэн хостонор алмаас өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр улахан дохуоту киллэрэр. Онон «ыларбыт» туһунан эрэ санаабакка, экологиятын харыстыыр туһунан толкуйдуурбут уолдьаста. өрүс «аһатар-таҥыннарар» дьонуттан көмүскэли көрдүүр кэмэ кэллэ…

Кэпсэтииттэн — үлэлэргэ!

Икки сыл анараа өттүгэр Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа баайыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев Ньурба улууһун Маалыкай нэһилиэгэр тиийэ сырыттаҕына, Марха өрүс экологията эмсэҕэлээбитин туһунан олохтоохтор күүскэ этиммиттэрэ.  Ил Түмэн үрдүкү салалтата Ньурба улууһун дьонун-сэргэтин туруорсуутун ылынан, 2016 сыл олунньутугар Ньурба куоратыгар «Марха өрүс бассейыныгар экологическай быһыы-майгы» тиэмэтигэр парламент көһө сылдьар истиилэрин ыыппыта. Онно Марха өрүс бассейынын экологиятын проблемаларын дьүүллэһэр киэҥ кэпсэтии тахсыбыта. Техногеннай дьайыылар оҥоһуллалларын таһынан, Кировтааҕы чоҕу хостуур разрез уонна ОДьКХ хочуолунайдара, нэһилиэнньэлээх пууннар тоҕор кирдээх уулара-хаардара экологияҕа охсорун ыйбыттара. Парламент истиилэрин түмүгүнэн СӨ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар рекомендациялар ыытыллыбыттара.

Сыл устата ханнык үлэ ыытылынна

Ил Түмэҥҥэ ыам ыйын 16 күнүгэр сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев салайыытынан, парламент истиилэригэр ылыллыбыт рекомендациялар туһунан тустаах министиэристибэлэри ыҥыран мунньах ыытылынна. Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр Марха өрүс бассейынын уутун хаачыстыбатын бэрэбиэркэлиир үлэни ыытар туһунан рекомендация бэриллибитэ. Айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев ханнык-туох үлэ ыытыллыбытын дакылааттаата. Кини 2016 сыл устата өрүс уутуттан  91 уонна өрүс аннынааҕы сөҥүүттэн 11 боруобалары ылбыттарын иһитиннэрдэ. Хайатааҕы байытар комбинат тобох уулара барар сирдэринэн, ордук Далдын үрэххэ киирэр минералламмыт уулары уонна «Кристалл» сир аннынааҕы ядернай тэптэрии сирин-уотун бэрэбиэркэлээбиттэр. Ол түмүгэр сир аннынан ааһар тобох минералламмыт уута тахсыбытын быһаарбыттар. Далдын, Улахан Быһыттаах үрэхтэргэ, Марха өрүскэ бромид көрдөрүүтэ үрдээбит.

Накыын, Маалыкай, Малдьаҕар, Өҥөлдьө, Киров, Дьаархан аннынан уу боруобатын ылбыттар. Боруоба ылыллыбыт сириттэн көрөн, фенол, тимир, сыыҥка, алтан, ньиэп, бромид нуорматтан 2-5,5 төгүл үрдүктэрэ биллибит.

Оттон радиация дьайыыта хайдах эбитий? Ядернай дэлби тэптэрииттэн 880 км сиргэ сытар Маалыкай сэлиэнньэтин аннынааҕы өрүс уутун уонна Бүлүү өрүс уутун бэрэбиэркэлээбиттэрин түмүгэр, стронций уонна тритий баара биллибит. Ол гынан баран 2009 сыллааҕы көрдөрүүнү кытта тэӨнээтэххэ, лаппа кыччаабыт. Стронций уонна тритий таһынан, уртуут, мышьяк, хром, алтан, сибиниэс, никель уо.д.а. баара биллибит. Лабораторияҕа чинчийбиттэрин түмүгэр, кэлин ылыллыбыт уу боруобаларыгар ыарахан металлар көрдөрүүлэрэ кыччаабытын быһаарбыттар.

«Ол курдук, Марха уонна Бүлүү өрүстэр ууларын бэрэбиэркэлээбиттэрин түмүгэр Мархаҕа тритий уонна стронций көрдөрүүтэ нуорматтан тахсыбатах. Өрүстэр ыарахан металларынан киртитиллибэтэхтэр, баар химическэй веществолар уу хаачыстыбатын мөлтөппөттөр», — диэн миниистир иһитиннэрдэ.

2016 сыллаахха Маар, Дьаархан, Маалыкай сэлиэнньэлэригэр ууну ыраастыыр дьоҕус станциялар туруоруллубуттар. Станциялары салгыы көрүү-истии муниципальнай тэриллиигэ сүктэриллибит.

«АЛРОСА» АК өттүттэн Марха өрүс бассейынын экологиятын харыстааһын хайысхатынан үлэлэр туһунан хампаанньа төрүт олохтоохтору кытары үлэлэһэр, экологияҕа уонна айылҕаны харыстыыр үлэҕэ кылаабынай инженерин солбуйааччы Полина Анисимова кэпсээтэ. Кини этэринэн, хампаанньа 26 үлэ ыытар туочукаларын бэрэбиэркэлээбиттэрин түмүгэр, өрүһү киртитии оӨоһуллубатаҕын быһаарбыттар. Далдын үрэххэ тобох уулартан минералламмыт уу тахсыбытын бэрэбиэркэлээбиттэр. Эмиэ уу киһи доруобуйатыгар куттала суоҕун быһаарбыттар. «АЛРОСА» салааларын үлэлэрин тобохторо уонна өрүскэ тахсыбыт минералламмыт уулар хантан сибээстээхтэрин быһаарбатахтар. 2014 сыллаахха Марха өрүскэ уонна Далдыҥҥа химическэй уонна биологическай чинчийии ыыппыттар. Полина Анисимова маннык чинчийиилэр түөрт сылга биирдэ ыытыллаллар диэн иһитиннэрдэ.

Көдьүүстээх түмүккэ кэлиэхпит ыраах

Рекомендациялары толоруу туһунан иһитиннэриилэр кэннилэриттэн норуот дьокутааттара ыйытыылары биэрдилэр. Дмитрий Саввин «АЛРОСА» АК бэрэстэбиитэлиттэн 2016 сылга Марха өрүс бассейынын экологиятын харыстааһыҥҥа чопчу хас сууманы ыыппыттарын туһунан ыйытта. Полина Анисимова тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа 2016 сыллаахха хампаанньа 2 млрд. солк. тахсаны көрбүтүн, ол гынан баран чуолаан Марха өрүс экологиятыгар төһөнү ыыппыттарын эппэтэ. Дмитрий Саввин парламент истиилэрин рекомендациятыгар  «АЛРОСА» АК тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа ыытар үбүн олоххо киллэриини Ааҕар-суоттуур палаата бэрэбиэркэлиирин туһунан этиини эбэр тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ.

Норуот дьокутаата Антонина Григорьева Марха өрүс тардыытынан баар нэһилиэктэр олохтоохторун доруобуйаларын бэрэбиэркэлиир научнай-медицинскэй экспедиция ыытыллара булгуччулааҕын туһунан эттэ. Манна диэн эттэххэ, ол туһунан парламент рекомендациятыгар киирбит уонна өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар аадырыстаммыт. Ол эрээри, чопчу боппуруоска эппиэттиир боломуочуйалаах доруобуйа харыстабылын министиэристибэтиттэн мунньахха кэлбэтэхтэр.

Дьокутаат Виктор Федоров Ньурба куорат убаҕас тобохторун харайыы үлэтигэр ураты болҕомто наадатын ыйда. Оттон дьокутаат Иннокентий Васильев ууну ыраастыыр станциялары быыкаа бүддьүөттээх муниципальнай тэриллии  салгыы үлэлэтэрэ уустугун, «АЛРОСА» АК тулалыыр эйгэ харыстабылыгар көрөр үбүттэн нэһилиэктэргэ туруоруллубут станциялары салгыы үлэлэтэргэ үп көрүөххэ сөбүн ыйда.

Кыһалҕаны төрдүттэн билэр дьон санаата

Бордоҥ нэһилиэгин (Маалыкай) баһылыга Наталья Петроваҕа тахсан, Марха өрүс экологиятын чөлүгэр түһэриигэ, чуолаан дьон доруобуйатын харыстааһыҥҥа туох эмэ үлэ барар дуо диэн ыйыттыбыт.

— Биһиэхэ ууну ыраастыыр станцияны былырыын туруорбуттара. Нэһилиэнньэни ыраас уунан хааччыйыы былаанын толорууга бу бастакы эрэ хардыы. Дьиҥэр, ууну ыраастыыр улахан станция туруохтаах. Онуоха ууну икки көрүҥүнэн ыраастаан тарҕатыахтаахпыт. Биирэ – оргуппакка эрэ иһиллэр минералынан байытыллыбыт уу, иккиһэ – ыалларга уу таһар массыынанан тиэрдиллэр, оргутан баран аска туттуллар уу. Билиҥҥитэ биһиэхэ икки кыһалҕа бэлиэтэнэр. Дьоҕус станцияны салгыы үлэлэтиини нэһилиэк бүддьүөтүгэр сүктэрдилэр. Салгыы үлэлэтэргэ ороскуоппут баһаам буолуох курдук. Сиидэлиир тэрилэ, саппаас чаастара олус сыаналаахтар. Дьаһалта станцияны чааһынай предпринимательгэ туттарбыта. Ол да буоллар, көрүүтүн-харайыытын дьаһалта уйунар. Иккиһинэн, бытыылкалаах ууну нэһилиэкпит олохтоохторун 30% эрэ иһэр. 130 солкуобайдаах бытыылкалаах ууну быыкаа дохуоттаах элбэх оҕолоох ыаллар күннэтэ атыылаһар кыахтара суох.

Аны, кэпсэлгэ киирбит эмис балыктаах Сугдьаар күөлбүт туруга олус мөлтөөтө. Ол иһин өрөспүүбүлүкэ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр күөлү харыстанар зонаҕа киллэриэххэ, экологиятын тупсарыахха диэн этии киллэрбиппит даҕаны, билиҥҥитэ эппиэт суох.

Итиэннэ Маалыкайга олохтоохтор доруобуйаларын бэрэбиэркэлиир медицинскэй экспедицияны кэтэһэбит. Элбэх киһи зобунан ыалдьар. Онон Марха өрүс экологията эмсэҕэлээбитэ биллэр. Онтон сылтаан өрүс тардыытынан олорор дьон доруобуйаларыгар охсуу ылаллар. Онон биһиги миэрэ ылыахтара диэн эрэнэ күүтэбит.