Оскуола лесничествотын сайыннарыахха

Ыччаты иитии биир саамай суолталаах боппуруоһун дьүүллэһиигэ норуот дьокутааттара Петр Аммосов, Гаврил Парахин, СӨ үөрэҕин уонна наукатын миниистирин солбуйааччы Эдуард Кондратьев, СӨ айылҕа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Семен Яковлев, СӨ ойуур сыһыаннаһыыларыгар департаменын салайааччытын солбуйааччы Дьулустаан Хон, үөрэх тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ уо.д.а. муһуннулар.
Парламентарий Иван Ша­маев «Тулалыыр эйгэни харыстааһын туһунан» федеральнай сокуон 71 ыстатыйатыгар сөп түбэһиннэрэн, экологическай култуураны олохтуур уонна тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа идэтийбит специалистары бэлэмниир сыалтан уопсай уонна кэлим экологическай үөрэхтээһин систиэмэтэ үлэлиирин санатта.
Иван Шамаев иһитиннэр­битинэн, билигин дойду 12 регионугар (Дагестан, Башкортостан, Саха сирэ, Приморскай уонна Камчатскай кыраайдар, Ульяновскай, Ивановскай, Кострома, Волгоград, Тюмень, Иркутскай уобаластара уонна Ханты-Мансийскай автономнай уокурук) экологическай үөрэхтээһин уонна экологическай култуураны үөскэтии туһунан сокуон баар. Саха сиригэр «Экологическай үөрэхтээһин уонна сырдатыы туһунан» СӨ сокуона 2005 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр ылыллыбыта. 2008 сылга ахсынньы 26 күнүгэр «2020 сылга диэри кэмҥэ СӨ тиһигэ быстыбат экологическай үөрэхтээһин уонна сырдатыы стратегиятын туһунан» СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕа тахсыбыта.
СӨ үөрэҕин уонна наукатын миниистирин солбуйааччы Эдуард Кондратьев дойду үрдүнэн биллэриллибит Экология сылын чэрчитинэн Саха сиригэр үөрэнээччилэргэ уонна оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго ыытыллар тэрээһиннэр былааннарын билиһиннэрдэ. Ол курдук, өссө 2014 сылтан «Эколята-дошколята» диэн айылҕа харыстабылыгар туһуламмыт социальнай-үөрэх бырайыага үлэлиир. Быйыл бу бырайыагы олоххо киллэриигэ 8 оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин тэрилтэтэ Үүнэр көлүөнэ пуондатын гранын сүүйбүт. Онон билигин 108 оҕо «Эколята-дошколята» бырайыак экспериментальнай практическай чааһыгар кытта сылдьар эбит. Ону таһынан миниистир солбуйааччыта 2015 сыллаахха 5-9 кылаастарга аналлаах «Экология» саҥа үөрэх-методика комплега олохтоммутун иһитиннэрдэ. Билигин өрөспүүбүлүкэ 17 улууһугар барыта 147 уопсай үөрэхтээһин тэрилтэтэ «Экология» (ол иһигэр «Тулалыыр эйгэ», «Биология», «География») биридимиэти үөрэтэр. Бу биридимиэт Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаҕа туспа дисциплина быһыытынан эмиэ киирбит. Итиэннэ 2016 сылтан «Зеленое движение Эко» общественнай тэрилтэ көҕүлээһининэн бүтүн дойду үрдүнэн экологическай уруоктар, «Сделаем вместе» акция ыытыллаллар эбит. Саха сиригэр уопсайа 266 экоуруок ыытыллыбыт, онно 9984 оҕо кыттыбыт.
СӨ айылҕа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Семен Яковлев улаатан эрэр көлүөнэни экологическай иитиини министиэристибэ үлэтин биир сүрүн хайысхатынан ааттаата. Кини дакылаатыгар бэлиэтэммитинэн, 2016 сыллаахха эбии үөрэхтээһин эйгэтигэр «Саха сирин экологията» үөрэх бырагыраамата ылыллыбыт. Бырагыраама үөрэх биридимиэттэрин экологическай ис хоһоонун, итиэннэ лиичинэһи духуобунай сиэр-майгы өттүнэн иитии быһыытынан олоххо киирэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ ити бырагыраама 145 уопсай үөрэхтээһин тэрилтэтигэр элективнай курс быһыытынан киллэриллибит. Ону таһынан Аммаҕа, Уус-Алдаҥҥа, Тааттаҕа уонна Ленскэйгэ эдэр натуралистар станциялара, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 2 экологическай култуураҕа иитии киинэ, 11 оскуола лесничествота, 3 эдэр туристар станциялара, 99 агротехнологическай оскуола үлэлиир.

СӨ ойуур сыһыаннаһыы­ларыгар департаменын салайаач­чытын солбуйааччы Дьулустаан Хон ыччаты экологическай иитиигэ судаарыстыбаннай политиканы олоххо киллэрии боппуруоһа өрөспүүбүлүкэ ойуурун салаатыгар улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини «оскуола лесничествота» улаатан эрэр көлүөнэни үлэҕэ-хамнаска иитиигэ бастыҥ көрүҥ буоларын эттэ. Дьулустаан Хон ойуур хаһаайыстыбатын биир сүрүн соругунан хас биирдии улууска оскуола лесничестволарын тэрийиини ааттаата. Билигин оскуола лесничествота Амма, Ленскэй, Ньурба, Өлүөхүмэ, Уус-Алдан, Мэҥэ-Хаҥалас, Хаҥалас, Нам, Халыма улуустарын оскуолаларыгар үлэлиир эбит. Дьулустаан Хон СӨ үөрэҕин уонна наукатын министиэристибэтигэр оскуола лесничестволарын үлэлэрин сүрүннээһиҥҥэ эппиэтинэстээх киһини аныырыгар этии киллэрдэ. Итиэннэ лесничестволары сайыннарыы концепциятын оҥоруу наадатын ыйда.
Норуот дьокутааттара Иван Шамаев, Гаврил Парахин оскуола лесничестволара тугунан дьарыктаналларын уонна хантан үбүлэнэллэрин туһунан ыйыталастылар. Онуоха Дьулустаан Хон бюджеттан үбүлээһин суоҕун, үбүлээһин дьон уонна спонсор харчыларыттан оҥоһулларын эттэ. Норуот дьокутаата Петр Аммосов оскуолаларга дьокутааттары ыҥыран экология тиэмэтигэр көрсүһүүлэри тэрийэргэ этии киллэрдэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Е.Д. Кычкин аатынан Матта орто оскуолатын «Мөҥүрүөн кэскилэ» оҕо общественнай хамсааһынын салайааччыта Мария Павлова оскуола экологическай иитиигэ ыытар үлэтин туһунан кэпсээтэ. Быйыл 95 сааһын бэлиэтээбит Матта оскуолата 1996 сылтан экологическай хайысханан үлэлии турар. Оскуола иһинэн лесничество, «Эколята» уруок таһынан дьарык, «Дабаан» научнай-чинчийэр уопсастыба, «Эйгэ» экологическай лааҕыр үлэлиир, итиэннэ сыл аайы экологическай туризмы, Уус-Алдан улууһун Сыырдаах орто оскуолатын кытта «Майаҕатта суолунан» экспедицияны тэрийэр.
Чурапчы улууһун С.Д.Фле­гонтов аатынан Хадаар орто оскуолатын Сима Сергеев аатынан «Хадаар кэскилэ» оҕо общественнай хамсааһынын чилиэнэ Айко Адамова Экология сылыгар туһуламмыт «Зеленая звезда» бырайыагы билиһиннэрдэ. Биэс хайысхалаах бырайыакка Хадаар нэһилиэгин олохтоохторо, оскуола үөрэнээччиллэрэ бары көхтөөхтүк кытталлар эбит.
Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун преподавателэ устудьуоннар быйыл эйхорния үүнээйи көмөтүнэн Дьокуускай куоракка сөтүөлүүр сир уутун ыраастааһын бырайыагын бэлэмнээбиттэр, ону олоххо киллэрэргэ хантан үбүлээһин көрүллүөн сөбүн ыйытта. Онуоха СӨ айылҕа харыстабылын министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ Үүнэр көлүөнэ пуондатын кытта бэс ыйын ортотугар экологическай бырайыактар куонкурустарын ыыталларын, кинилэри онно кытталларыгар ыҥырда. Дьулустаан Хон: «Үөрэх үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньахтарыгар Экология сылын чэрчитинэн экологическай үөрэхтээһини тарҕатыыга аналлаах тэрээһин ыытар кыах баар дуо?» — диэн ыйытыыны биэрдэ. Онуоха үөрэх миниистирин солбуйааччы атырдьах ыйын 14-18 күннэригэр ыытыллыахтаах учууталлар мунньахтарын бырагырааматыгар ити хайысхаҕа тэрээһин былааннанарын эттэ. Ону таһынан «төгүрүк остуол» кыттыылаахтарыгар туһаайан: «Атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньах тэрээһинигэр туох эмэ чопчу этиилээх буоллаххытына, хайаан да киллэриҥ, биһиги бииргэ үлэлииргэ бэлэммит», — диэн ыҥырда.
Түмүккэ Ил Түмэн дьокутаата Иван Шамаев өрөспүүбүлүкэҕэ оскуола лесничестволарын сайыннарыы боппуруоһун парламент өйүүрүн биллэрдэ. Кини СӨ айылҕа харыстабылын министиэристибэтин уонна СӨ ойуур сыһыаннаһыыларыгар департаменын салайааччыларыгар туһаайан бу хайысханы утумнаахтык сайыннарарга этии киллэрдэ.

* * *
Ити курдук, биһиги өрөс­пүүбүлүкэбитигэр Экология сыла хамсааһын таһааран, нэһилиэнньэ өйүн-санаатын, көҕүн уһугуннаран, бэрт күргүөмнээхтик ыытылла турар. Ыччаты экологическай иитиигэ региоҥҥа үлэ тиһигин быспакка барар диэн сыаналыахха сөп.