¥п-харчы үгүөрү кэмэ ааста

Дойду, өрөспүүбүлүкэ үүнэр сыллааҕы бюджеттара уустук экономическай быҺыыга-майгыга таҥыллар

Аан бастаан көрсөр буолбатахпыт

Биллэрин курдук, федеральнай сокуоннар ирдииллэринэн, 2007 сылтан саҕалаан государственнай бюджеппыт үс сылы хабан оҥоҺуллар буолбута. Ол эрээри дойду экономикатын балаҺыанньата уустугуран, ааҺан эрэр 2016 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджета биир сылга таҥыллыбыта. Кэлэр 2017 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджета эмиэ үс сылы хабан таҥылынна.
Дойду хааҺынатыгар үп-харчы кырыымчыгырбытын туҺунан салалта нэҺилиэнньэҕэ аҺаҕастык этэр. БиҺиги экономикаҕа маннык уустук кэмнэри аан бастаан көрсөр буолбатахпыт. Ааҕааччыларга санатар эбит буоллахха, 1998 сыллааҕы дефолт кэмэ экономикаҕа ордук уустуга. Аан дойду экономиката бүтүннүү айгыраабыта. Бюджет эйгэтин үлэҺиттэрэ хастыы эмэ ыйдаан хамнастарын ылбаттара. Бу сылга биҺиги өрөспүүбүлүкэбит трансфера 2 трлн солкуобайтан 1 трлн 180 млрд солкуобайга диэри түспүтэ. Россия 53 субъегын трансферын барытын аччаппыттара. Ити үпкэ-харчыга кытаанах кэми өрөспүүбүлүкэбит салалтата уонна Ил Түмэн депутаттара киин былааҺы кытта сөптөөх үлэни ыытаннар, этэҥҥэ аҺардыбыппыт.
2008-2009 сыллары өйдөөн-санаан ааҺыаҕыӨ эрэ. Аан дойдуга үп кризиҺэ бүрүүкээн, экономикаҕа балаҺыанньа тосту уларыйбыта. Ити, биллэн турар, Россияны уонна кини субъектарын эмиэ хаарыйбыта. Јрөспүүбүлүкэбит бюджетын барылын оҥоҺуута хаҺааҥҥытааҕар да кытаанах хааччахтааҺыны эрэйбитэ. Алмааска уонна таас чоххо сыана уларыйан, өрөспүүбүлүкэ тус бэйэтэ киллэрэр дохуота биллэрдик аччаабыта. Этэргэ дылы, кризис бэйэтин усулуобуйатын олохтуура баар суол. Өрөспүүбүлүкэ салалтата Россияттан сөптөөх трансферт, көмө харчы көрүллэрин ситиспитэ. Ити кэмҥэ ньиэп сыаната үрдээн, ол үбүн-харчытын Владимир Путин «Һтүө туруктаах буолуу» резервэтин фондугар (фонд «Благосостояния») уган, дьон-сэргэ бу кризиҺи улахан «ыарыыта» суох аҺарбыта. Ити үпкэ-харчыга уустук кэмнэри өрөспүүбүлүкэбит правительствота уонна парламена биир сүбэнэн үлэлээн этэҥҥэ аҺарбыппыт.
Чугас эргиннээҕи сыллары ылан көрөр эбит буоллахха, 2013 сыллаахха, этэргэ дылы, үп-харчы өттүнэн балайда өлгөм дьыл кэлэн ааспытын бэлиэтиибин. Сүрдээх туруктаах бюджет ылыллыбыта. Ол курдук, инвестиционнай бырагыраамаҕа да, трансферка да олус элбэх үп көрүллүбүтэ. 2014, 2015, 2016 сыллар бюджеттара эмиэ куҺаҕана суохтарын бэлиэтиибин. Ити сыллары үгүстэр экономикаҕа уустук кэмнэринэн аахпыттара. Ол эрээри туох барыта тэҥнэбилгэ ырылыччы көстөр. Этэргэ дылы, үпкэ-харчыга дьиҥнээх уустук кэмнэр иҺэллэрин олохпут-дьаҺахпыт көрдөрөр.

Инвестиция бюджета аччыаҕа

Өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана Егор Борисов официальнай сайтыгар: «БиҺиги үп-харчы үгүөрү түҺүмэх кэмин аастыбыт. Бастатан туран, үбүлээҺин хамнаҺы төлөөҺүҥҥэ уонна нэҺилиэнньэ социальнай харысхаллаах буолуутугар тыырыллыаҕа», – диэн сурулла сылдьар.
¥өҺэ этэн аҺарбыт, дойдуга үп-харчы балаҺыанньата уустук кэмигэр ордук эмиэ социальнай политикаҕа болҕомто күүскэ ууруллубутун санатабын. Һгүс салааларга бюджеттан көрүллэр үп аччаабыта, оттон социальнай хайысхаҕа төттөрүтүн улаатан биэрбитэ. Америка үп кризиҺигэр кыпчыйтаран олордоҕуна, Франклин Рузвельт социальнай эйгэҕэ ылсан үлэлээн, баар кыҺалҕаттан тахсыыны хааччыйбыта. Онон биҺиги дойдубут уустук экономическай балаҺыанньаҕа сөптөөх суолу тутуҺарын бэлиэтиибин.
¥п миниистирэ Валерий Жондоров 2017 сылга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай иэҺэ 9% улаатара уонна 49,2 млрд солк. тэҥнэҺэрэ күүтүллэрин туҺунан этэр. 2018 сыл түмүгүнэн ити сыыппара 53,4 млрд солк., 2019 сылга — 56,5 млрд солк. тэҥнэҺэрэ сабаҕаланар.
2017 сыллааҕы өрөспүү­бүлүкэ бюджетын дохуоттаах чааҺа 156,7 млрд солк., оттон ороскуоттаах чааҺа 160,9 млрд солк., дефицитэ 4,2 млрд солк. тэҥнэҺиэҕэ. Былааннаммыт 2018 сылга ити сыыппаралар туҺааннааҕынан манныктар: 156,9 млрд солк. уонна 162 млрд солк., 5,1 млрд солк. буолаллара күүтүллэр. Оттон 2019 сылга — 162,2 млрд солк., 165,2 млрд солк. уонна 3 млрд солк.
Өрөспүүбүлүкэ 2016 сыллааҕы инвестиционнай бырагырааматыгар 25 млрд солк. тахса үп-харчы көрүллүбүт. Былааннанар 2017, 2018 уонна 2019 сылларга итиннэ үбүлэнии биллэрдик аччыыра, ол курдук, ити сыыппара 11 млрд солк. тэҥнэҺэрэ күүтүллэр. ¥үнэр 2017 сылга ити суума улахан аҥаара саахалланар туруктаах олорор дьиэлэртэн дьону көҺөрүү бырагырааматын олоххо киллэриигэ тыырыллыаҕа. ¥п миниистирэ бэлиэтииринэн, итини таҺынан инвестиционнай бырагыраамаҕа федеральнай киинтэн үбү-харчыны эбии ылыыга үлэ актыыбынайдык ыытыллара көҺүтүллэр.
Кэлэр сылга инвестиционнай бырагырааманан оскуолалар, өрөспүүбүлүкэтээҕи онкологическай киин тутуулара, Дьокуускай куорат перинатальнай киинин ситэрии уонна төгүрүк тулаайах оҕолору олорор дьиэнэн хааччыйыы үбүлэниэхтэрэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ үп-харчы кырыымчык кэмнэригэр тыа сиригэр үтүө дьыала хамсааҺынынан үгүс тутуу ыытыллыбытын холобура баар. Билиҥҥи уустук экономическай кэмҥэ ити хайысханан сайдыы кэрэҺитэ — тутуу тохтообокко ыытылларыгар эрэниэххэйиҥ.

Бырагыраамалары үбүлээҺин сарбыллар эрээри…

Биллэрин курдук, өрөспүү­бүлүкэбит 2012 сылга дойдуга биир бастакынан судаарыстыбаннай бырагыраамалартан турар бюджеты таҥан оҥорбута. 2011 сылга тус сыаллаах бырагыраамалар өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан 16% үбүлэммит эбит буоллахтарына, 2012 сылга ити сыыппара 95% тиийбитэ. Ол курдук, 2013 сыллаах бюджеппыт барыта 37 судаарыстыбаннай бырагырааматтан таӨыллыбыта. 2014 сылтан саҕалаан сорох судаарыстыбаннай тус сыаллаах бырагыраамалары холбооҺун түмүгэр, 35 бырагыраама баар буолбута. Маннык хайысхалаах үбүлээҺин экономика салааларыгар, социальнай эйгэҕэ судаарыстыбаттан өйөбүлү оҥорууга хайы-үйэ көдьүүстээҕин көр­дөрдө. Итини таҺынан үп-харчы ороскуоттааҺынын хонтуруоллуурга ордук табыгастааҕа билиннэ.
2017-2019 сылларга өрөс­пүүбүлүкэҕэ барыта 36 судаарыстыбаннай бырагыраама үлэлиирэ күүтүллэр. Ити былааннаммыт кэмҥэ бырагыраамалары үбүлээҺин ортотунан 3% (3,7 млрд солк.) кыччатыллыаҕа. Ол эрээри социальнай хайысхалаах доруобуйа харыстабылын, үөрэҕирии, социальнай политика бырагыраамаларын үбүлээҺин сарбыллыбатаҕын, оннунан хаалбытын бэлиэтиибин.
¥үнэр 2017 сыллааҕы өрөс­пүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бюджетыгар судаарыстыбаннай бырагыраамалары үбүлээҺиҥҥэ барыта 156 млрд солк. тыырыллыаҕа. Судаарыстыбаннай бырагыраамалары үбүлээҺин төҺө да сарбылыннар, ити сыалга-сорукка кырата суох үп-харчы көрүллүбүт. Сатаан дьаҺаннахпытына, көрүллүбүт үбү-харчыны көдьүүстээхтик туҺаннахпытына, үтүө түмүктэр баар буолуохтарын сөп.

* * *

¥өҺэ этэн аҺарбытым курдук, 2008-2009 сыллардааҕы аан дойдуга ааҥнаабыт үп-харчы кризиҺигэр ньиэп сыаната үрдээн биэрэн, Россия олохтоохторо оҕустарыыны ылбатахпыт. Кэпсээнтэн кэпсээн, таҥара далаҺа быраҕар диэбиккэ дылы, Украина үрэллиитин хас эмэ сыл инниттэн өтө көрбүт астролог Павел Глоба 2017 сылтан ньиэп сыаната үрдээн, доллар курса түҺэн, Россия уустук экономическай балаҺыанньаттан тахсыаҕа диэн этэн турардаах. Ити инникигэ эрэл кыымын саҕар сибикилээҺининэн суруйуубун түмүктүүбүн.