Саҥа ньыма, саҥа сокуон таба иитиитин өрө таһаарыахтара дуо?

Ол курдук, бэс ыйын 26 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ буолбут хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар боппуруос­тарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэт мунньаҕар биир тутаах боппуруоһунан өрөспүүбүлүкэҕэ таба иитиитин үбүлээһинигэр киирбит саҥа ньыма тула кэпсэтии буолла.

Сүмэтэ туохха сытарый?

Ааспыт сыллаахха Арктика судаарыстыбаннай кэмитиэтэ табаны иитии салаатыгар бюджеттан көрүллэр субвенцияны тыырыы саҥа ньыматын толкуйдаан оҥорбута. Бу боппуруос тула Ил Түмэҥҥэ үгүс санаа атастаһыыта, дьүүллэһии буолбута. Үөһэ ахтан аһарбытым курдук, ити ньыма олоххо киириэҕиттэн ылата сыл аҥаара ааста. Бастакы түмүк санаалар этиллиэн сөптөөх кэмнэрэ үүннэ.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр билигин 21 улуус таба иитиитинэн дьарыгырар. Ити улуустары түөрт түөлбэҕэ араараллар.
1. Туундара түөлбэтэ:
Аллайыаха, Анаабыр, Булуҥ, Аллараа Халыма, Усуйаана.
2. Ойуур-туундара түөл­бэтэ:
Абый, Өлөөн.
3. Хайалаах-тайҕа түөлбэтэ:
Үөһээ Халыма, Үөһээ Дьааҥы, Кэбээйи, Муома, Өймөкөөн, Орто Халыма, Томпо, Эбээн-Бытантай.
4. Тайҕа түөлбэтэ:
Алдан, Горнай, Эдьигээн, Мирнэй, Нерюнгри, Өлүөхүмэ, Уус-Маайа.
Стандарка эппиэттиир ыстаадаларга биир төбө табаҕа судаарыстыба төһө үбү тыырар эбитий? Ол курдук, туундара түөлбэтигэр — 4 тыһ. 35 солк., ойуур-туундара түөлбэтигэр — 4 тыһ. 398 солк., хайалаах-тайҕа түөлбэтигэр — 5 тыһ. 84 солк., тайҕа түөлбэтигэр — 5 тыһ. 931 солк. Оттон стандарка эппиэттээбэт ыстаадаларга түөлбэтиттэн тутулуга суох биир төбө табаҕа 3 тыһ. 833 солк. көрүллэр. Тустаах салааны өйүүргэ бюджеттан барыта 694 мөл. 189 тыһ. солк., ити иһигэр 199,4 мөл. солк. федеральнай бюджеттан тыырыллар эбит. 2016 сылы кытта тэҥнээн көрөр эбит буоллахха, быйылгы сылга үбүлээһин 226 мөл. 516 тыһ. солк. улааппытын бэлиэтиибин. Субвенциянан барыта 91 таба иитиитинэн дьарыктанар хаһаайыстыба туһанар. Федеральнай бюджеттан көрүллэр үбүнэн анал лицевой счет аспыт хаһаайыстыбалар туһаналлар эбит. Кэмитиэт ыыппыт үлэтин көмөтүнэн бары хаһаайыстыбалар итинник счеттары арыйбыттар.

Саҥа ньыма быһыытынан, хаһаайыстыбаларга хас ый ахсын эрдэ тыырыллыбыт үбү-харчыны төһө сөптөөхтүк туһаммыттарыттан көрөн, үбүлээһин оҥоһуллар. Арктика судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Иван Павлов инникитин ороскуоттаммыт үп-харчы туһунан кэмигэр отчуоту түһэриигэ үлэ барыан наадатын ыйда. Кини саҥа ньыманан үлэлээһин коррупцияны утары үлэҕэ эппиэттэһэрин, лицевой счекка үп-харчы ханна ороскуоттаммыта күүстээх бэрэбиэркэни ааһарын бэлиэтээтэ. Кини саҥа ньыма сүмэтэ – ким элбэх табалаах да соччонон үбүлээһинэ улаатарыгар сытарын бэлиэтээтэ.

Туундара түөлбэтэ өйүүр, тайҕалар утараллар

Уопсайынан, саҥа сүүрээн киириитин эрдэттэн ырытыһар, үтүө-мөкү өрүттэрин эрдэттэн ыйан, итэҕэһин-быһаҕаһын көннөрдөххүнэ биирдэ эҥкилэ суох үлэлиир механизм үөскээн тахсара биллэн турар. Бу ньыма бүтэһиктээхтик бигэргэнэ илигин бэлиэтиибин. Онон парламент тустаах сис кэмитиэтин мунньаҕар бу боппуруос туспа тутуллан дьүүллэһиллибитэ саамай сөптөөх дии саныыбын.
Мунньахха туундара түөлбэтин бэрэстэбиитэллэрэ үбүлээһин саҥа ньымата көдьүүстээҕин бэлиэтээтилэр. Оттон тайҕа түөлбэтигэр стандарка эппиэттээбэт ыстаадалар, родовой общиналар төттөрүтүн үбүлээһин саҥа ньыматыттан охсууну ылбыттара мунньахха бэлиэтэннэ.
Алдан улууһугар ньыма олоххо киириитин үөрэттэрэ, чинчиттэрэ анаан научнай үлэһити ыыта сылдьыбыттар. Ол курдук, Саха сирин Наукаларын академиятын научнай сотруднига Надежда Попова аччыгый ыстаадаларга, общиналарга үбүлээһин саҥа ньымата киириэҕиттэн олохторун-дьаһахтарын таһыма намтаабытын, үлэһиттэр сарбыйыыга түбэспиттэрин бэлиэтээтэ. Кини этиитин Нерюнгри Иенгратыттан сылдьар бэрэстэбиитэл бигэргэтэн биэрдэ. Ол курдук, Иенграҕа үбүлээһиҥҥэ саҥа ньыма киириэҕиттэн 48 үлэһит сарбыллыбыт, хамнастара намтаабыт. Табаһыттар төһө да үлэлэриттэн маппыттарын, дьарыга суох буолбуттарын иһин, ыстаадаттан дэриэбинэҕэ киирэр санаалара суохтарын бэрэстэбиитэл ыйда. Кини: «Табабыт суох буолла эрэ, норуот быһыытынан эстэрбитигэр тиийэбит. Саха сирин соҕуруу өттүгэр баар хаһаайыстыбалар үлэһиттэрин түмэн, бу боп­пуруоһу дьүүллэһиэххэ баара», — диэн эттэ.
Алдаҥҥа сарбыйыыга 17, Томпо улууһугар 21 үлэһит түбэспиттэр. Хоту сири, табаһыттар олохторун-дьаһахтарын иһиттэн билэр Мария Погодаева үбү­лээһин саҥа ньымата кыра хаһаайыстыбаларга, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар төрүт дьарыктарыгар улахан охсуулааҕын бэлиэтээтэ. Аллайыаха улууһун племенной хаһаайыстыбатын бэрэстэбиитэлэ эмиэ саҥа ньыма олоххо киириэҕиттэн үлэтэ атахтаммытын ыйда. Племенной хаһаайыстыба табаларын атыылыыр. Онон табаларын ахсаана аччаан иһэр. Ол иһин охсууну ылбыттар.
Мария Погодаева сөпкө этэр. «Сиргэ үлэлээбэт, сүөһүнү ииппэт буолла да, саха суох буолар» диэн этии оруннаах. Ол кэриэтэ хоту сир олохтоохторо төрүт дьарыктарынан, таба иитиитинэн, дьарыгырбат буоллахтарына, норуот быһыытынан сайдыыларыгар улахан охсууну ылыахтарын сөп. Онон аҥаардас табаны иитэллэрин, төрүт дьарыктарын илдьэ сылдьалларын иһин бытархай хаһаайыстыбалар, родовой общиналар судаарыстыбаттан сөптөөх үбүнэн-харчынан өйөбүлү ылыахтаахтар дии саныыбын. Кинилэргэ анаан үбүлээһиҥҥэ саҥа ньыма толкуйданыан наада.
Мунньахха дьон этии­лэриттэн түмүк оҥордоххо, табаны иитэр хаһаайыстыбалары үбүлээһин саҥа ньымата элбэх табалаах, үлэһиттээх хаһаайыстыбаларга сөптөөҕө, оттон кыра хаһаайыстыбаларга, родовой общиналарга табыгаһа суоҕа көһүннэ. Саҥа ньыманы толкуйдаан оҥорооччулар аҥаардастыы таба ахсаанын үрдэтиигэ болҕомтолорун туһаайбыттара бу мунньахтан көстөн кэллэ. Онон көннөрүүлэр хайаан да киириэхтэрин наадата мунньахха ыйылынна.

Табаһыт орто хамнаһа — 20 тыһ. 806 солк.

Үс сыл анараа өттүгэр хоту сир томороон тымныытыгар тоҥон-хатан табаһыт ыйга 10-ча тыһ. солк. аахсара. Билигин үүммүт сыл биэс ыйын түмүгүнэн табаһыт орто хамнаһа 20 тыһ. 806 солк. тэҥнэспит. Маны ситиһиигэ Ил Түмэн тустаах кэмитиэтэ үгүс сыралаах үлэни ыыппытын бэлиэтиибин. Ааспыт 2016 сыллаахха табаһыт орто хамнаһа 17 тыһ. 279 солк. тэҥнэһэрэ.
Ол эрээри билигин даҕаны хамнас алын кээмэйигэр тиийбэт төлөбүрдээх үлэһиттээх хаһаайыстыбалар бааллара бэлиэтэниллэр.

Саҥа сокуон наада дуо?

Тустаах кэмитиэт мунньаҕар көрүллүбүт боппуруостартан биир ордук суолталаахтарынан бырабыыталыстыба парламеҥҥа киллэрбит «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр дьиэ табатын иитии туһунан» сокуонун барылын дьүүллэстилэр.
Саха сирэ, биллэрин курдук, Россияҕа таба иитиитинэн дьарыктанар биир сүрүн регионунан буолар. Ол эрээри ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирэр ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар бу салаа улаханнык охсууну ылбытын бары билэн-көрөн олоробут. Манна тыыннаах холобурдары аҕаллахха, Аллайыаха улууһа 1987 сыллаахха 22 тыһ. 211 табалаах буоллаҕына, 2005 сылга 1832 эрэ табаны тутан хаалбыт. Үөһээ дьааҥылар 1987 сыллаахха — 37 тыһ. 811, 2005 сылга — 3756, эдьигээннэр 1987 сыллаахха — 14 тыһ. 045, 2005 сылга — 4538 табалаахтар. Алдьархайдаах таҥнары түһүү буолбатах дуо?
Хоту сир төрүт дьарыга — таба иитиитэ олох даҕаны симэлийиэх курдук буолбута диэтэхпинэ, баһан этии буолбата биллэр. Олох чопчу кэмигэр диэн тоһоҕолоон бэлиэтиибин, 1997 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр «Таба иитиитин туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона ылыллыбыта. Оттон 2003 сыллаахха «Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын ууһунан, биис ууһунан көһө сылдьар общиналарын туһунан» сокуон ылыллыбыта. Бу докумуоннар таба иитиитин салаата сүтүүтүн-симэлийиитин быыһаабыттара диэн күн бүгүн хайа баҕарар этэр кыахтаахпыт.
Тустаах сокуон бас билии бары көрүҥнээх таба иитиитигэр быраап, экономическай уонна социальнай төрүттэрин олохтуур, итиэннэ таба иитиитин дьарык оҥостубут өрөспүүбүлүкэ аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт норуоттарын үгэс буолбут укулааттарын, култуураларын харыстыыр инниттэн усулуобуйа тэрийэргэ туһуламмыта.
Мунньахха Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев: «Бырабыыталыстыба таба иитиитин туһунан эргэ сокуону ситэриигэ үлэлэһиэн наада. Саҥа сокуон ылылларын билигин наадата суоҕунан ааҕабын», – диэн эттэ. Тустаах кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева коллегатын этиитин өйөөтө. Кини тустаах сокуон «Таба иитиитин экономическай уонна үпкэ сыһыаннаах төрүттэрэ» диэн иккис баһын саамай сүрүн 7 ыстатыйатын ситэрэн, уларытыы киллэрэн биэрдэххэ сөп буоларын туһунан эттэ. Елена Голомарева сокуон үлэлиирин ситиһиэхтээхпитин туһунан ыйда. Парламент судаарыстыбаннай-правовой управлениета саҥа сокуон барылын үгүс ыстатыйалара эргэ сокуонтан ылыллыбыттарын, урукку сокуон актуальноһа ааспыта ыйыллыбатаҕын, таба иитиитин туһунан саҥа сокуон ылыллара сөбө суоҕун туһунан бэлиэтээтэ.
Арай таба иитиитигэр саҥа сокуон наадатын туһунан Арктика судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстэбиитэлэ эрэ аҕынна.
Кистэл буолбатах, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр дьиэ табатын иитии туһунан» сокуон үгүс ыстатыйалара үлэлээбэттэрэ баар суол. Онон бырабыыталыстыба парламеҥҥа киллэрбит саҥа сокуона салгыы дьүүллэһиллиэҕин туһунан мунньахха этилиннэ.
Кэмитиэт мунньаҕар итилэри таһынан бюджекка уларыйыылар киириилэрин, хоту улуустарга таһаҕаһы тиэйии, «Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар олорор сирдэригэр этнологическай экспертиза туһунан» сокуон олоххо киириитин туһунан боппуруостар дьүүллэһилиннилэр.