Тыҥааһыннаах киирсии саҕаланаары турар

Быыбар саҥа бэрээдэгэ

Биллэрин курдук, 2016 cыллааҕы Госдума саҥа бэрээдэгинэн ыытыллар. Бастатан туран, ыытыллар болдьоҕо ахсынньыттан балаҕан ыйыгар көһөн биэрдэ. Иккиһинэн, дойдубут административнай тутула уларыйан уонна нэһилиэнньэ ахсаанын учуоттаан, парламеҥҥа куоластааһын уокуруктара уларыйан биэрдилэр. Уопсайа дойду үрдүнэн 225 уокурук тэриллиэҕэ, биир уокуругунан 500 тыһыынча кэриҥэ киһи хабыллар. Саха сиригэр нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйаҕынан сибээстээн, биир уокурук тэриллэр, холобурдаан көрдөххө, Москваҕа – 15, Татарстааҥҥа – 6, Крымҥа – 3. Үсүһүнэн, быыбар уратыта диэн 450 депутаттан аҥаарын биир мандааттаах уокуруктартан талыахтара, онтон аҥаарын – партиялар испииһэктэринэн.

Кризис тыына

Быыбарга бэлэмнэнии номнуо бара турар. Сүрүн партиялар быыбар иннинээҕи үлэлэрэ саҕаланна. Киин быыбардыыр хамыыһыйа иһитиннэрбитинэн, уопсайа быыбар тэрийиитигэр бюджеттан 10,5 млрд солк. көрүллүбүт. Дойду президенэ Владимир Путин Федеральнай Мунньахха тыл этиитигэр 2016 сыллааҕы Госдума быыбара чиэһинэй, аһаҕас уонна сокуоннай буолуохтааҕын чорботон бэлиэтээбитэ.
Политологтар кэтээн көрүүлэринэн, эһиилги быыбар киирсиилээх буолар чинчилээх. Онуоха дойдуга үөскээбит быһыы-майгы, үп-харчы тиийбэтэ, олох ыарааһына дьайар. Ол курдук, ВЦИОМ чинчийиитинэн, нэһилиэнньэ 60% кризиһи этинэн билбит (бэрт соторутааҕыта ити сыыппара 46% тэҥнэһэрэ).
Онон ханнык партия кризистэн тахсар суолу ыйарынан, дьон-сэргэ онно куоластыа диэн санаа баар. Биир өттүнэн, РФКП, эсердэр сүүйүүлээх тахсыахтарын сөп. Уопсайынан, ааспыт быыбардар түмүктэрин көрдөххө, коммунистар бырачыастыыр электорат куолаһын хомуйан, иккис миэстэҕэ тиксибиттэрэ. Билигин да коммунистар программалара үгүс дьоҥҥо сөбүлэтэр, ордук кризискэ оҕустарбыт өттө, кырдьаҕастар өйүүллэрэ биллэр.
Биллэн турар, «ньыгыллар» билиҥҥи туругунан бастаан иһэллэр, тэтимнэрин тохтоппокко үлэлииллэр. Левада-Киин, ФОМ уонна ВЦИОМ ааҕыыларынан, «былаас партиятын» нэһилиэнньэ 50-60% өйүүр. Партиялар рейтиннэрэ мантан инньэ ый ахсын ааҕылла, үөрэтиллэ турар чинчилээх. РФ Президенин Дьаһалтатын салайааччытын бастакы солбуйааччыта Александр Волошин этэринэн, “былаас партията” дойдуну кризистэн таһаарар туһуттан либеральнай хайысхалаах реформалары өйүүр. Онтон сылтаан «ньыгыллар» либеральнай көрүүлээх дьону бэйэлэрин тула түмэр санаалаахтарын кини этиитэ туоһулуур. Ону тэҥэ дойду премьер-министрэ, партия салайааччыта Дмитрий Медведев иһитиннэрбитинэн, «ньыгыллартан» кандидаттарга ирдэбил күүһүрэр. Ол курдук, кандидаттарга коррупция чааһыгар күүстээх бэрэбиэркэ ыытыллар. Бастатан туран, сүрүн болҕомто депутакка кандидаттар кыраныысса таһыгар баар баайдарын-дуолларын бэрэбиэркэлииргэ ууруллуо диэн партия салалтата сэрэтэр. Санатан эттэххэ, билигин дойду үрдүнэн үлэлиир 245 тыһыынча депутаттан 165-һэ – «ньыгыллар». «Ньыгыллар» быыбар иннинэ састааптарын уларытан, коррупционнай дьыалалаах дьонтон аккаастанан, быыбарга саҥа уобарастаах киирэллэрэ өйдөнөр суол.
Ону тэҥэ, Кремльгэ «системнэй оппозицияҕа» сылдьар, бэйэтэ туспа электораттаах либерал-демократтар эсердэри кытары үһүс-төрдүс миэстэ иһин киирсэллэрэ сабаҕаланар. Эсердэр салайааччылара Сергей Миронов соторутааҕыта эппитинии, төһө даҕаны иккис миэстэҕэ таласпыттарын иһин, коммунистары ситэллэрин политологтар саарбахтыыллар.
ОНФ хамсааһын быыбарга киирсиэҕин кистээбэт. Төһө даҕаны биллэр-көстөр, сытыы боппуруоһу туруорар политическай күүс буолбутун иһин, ОНФ – общественнай тэрилтэ, онон быыбарга муҥутаан кэтээн көрөөччү статуһун ылар кыахтаах. Ол эрээри, ОНФ бэйэтин активистарын Госдумаҕа киллэрэрэ саарбаҕа суох. Сорох өттө биир мандааттаах уокуруктартан, сороҕо «ньыгыллартан», «Родина», «Россия патриоттара» курдук былааска чугас партиялары тутуһан депутат мандаатын ылар кыахтаахтар.

Оппозиция төһө күүстээҕий?

Кэлэр сыллааҕы быыбар сүрүн уратыта – системнайа суох оппозиция, ол эбэтэр парламеҥҥа киирбэтэх уонна былааһы утарар партиялар, күүһүрэн, сомоҕолоһон, үчүгэй көрдөрүүлээх тахсыахтарын сөп. Санатан эттэххэ, Госдума быыбарыгар 14 партия илии баттааһыны хомуйбакка эрэ кандидаттарын туруорар кыахтаммыта. Олор истэригэр – «Правое дело», «Гражданскай платформа», РПР-ПАРНАС, «Гражданская сила», «Яблоко» уо.д.а. Ол курдук, «Политическай технология киинин» салайааччыта Александр Макаркин санаатынан, оппозиция биир сомоҕо буолуута сүрүн оруоллах. Кини этэринэн, билигин системнайа суох партиялары кыайа тутар, салайар чаҕылхай киһи суох. Ол эрээри Мосгордума быыбарыгар оппозиция кандидаттара 25% тиийэ куолаһы ылбыттара элбэҕи туоһулуур, онон кинилэр санааларын түһэрэллэрэ сатаммат, диир Макаркин. Холобура, оппозиция кандидата Алексей Навальнай күүстээх көрдөрүүтэ ону туоһулуур. Ол эрээри, политологтар кэтээн көрүүлэринэн, либеральнай электорат бөдөҥ куораттарга күүстээх, үгүс региоҥҥа нэһилиэнньэ «былаас партиятын», биитэр системнай оппозиция партияларын өйүүр.
Онон партиялар өссө да бириэмэ баарын туһанан, биэтэккэ бастыыр инниттэн сүүрүүгэ түстүлэр, кинилэр күүстээх үлэни ыытан, политическай күрэхтэрин салҕыыллар. Сотору кэминэн, олунньуга “ньыгыллар” съезтэрэ ыытыллара, ыам ыйыгар праймериз түмүгүнэн кандидаттарын испииһэгэ чопчуланара күүтүллэр. Онон кэлэр сылга политическай күрэстэһии тыҥааһыннаах уонна интэриэһинэй буолара күүтүллэр.

Дмитрий ОСИПОВ.