Сырдыгынан ыһыахтанар чаҕылыйар сулус буолан

Сэтинньи 11 күнүгэр саха норуотун уһулуччулаах уола Б.Ө. Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сыла туолар

Хайа да норуот уһулуччулаах киһитин 125 сыла туолуутун ураты суолталаан, дириҥник сүгүрүйэн уонна кэриэстээн, киэҥник-куоҥнук бэлиэтиир үтүө үгэстээх буолар. Биһиги, сахалар, бары норуоттар ол  үтүө үгэстэриттэн туора турбаппыт. Бүгүн улуу киһибит бу бэлиэ даататыгар бэлэммит уонна ыытарбыт туһунан кэпсэтии турбат. Оннук тэрээһин кырата 5 сыл анараа өттүгэр чопчуламмытын ааһан, бүгүн барыта ситэриллэн-хоторуллан бэлэм буолан турара ханнык да саарбахтааһыҥҥа туруо суохтаах. Кыратык баһан, өссө антах түһэн эттэххэ, кэлиҥҥи 2-3 сыллар Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар бэлэмнэнии  майгытынан барыахтаах этилэр.

Былатыан Ойуунускай сырдык аата уонна кэриэһэ норуотугар төннүөҕүттэн, ол аата 1955 сылтан, кини туһунан, киниэхэ аналлаах суруйуу, биир өттүнэн, балачча элбээтэҕэ. Атын өттүнэн, ама, норуот бэйэтин уһулуччулаах уолун туһунан: «Чэ, сөп буолуо, сөптөөҕүн сурулунна, үрүтүн үөһэ лабысхалыыр наадата суох», —  диэ дуо? Экчи суох, этириэс онуоха маарыннаах тыл хаһан да иһиллиэ суоҕа. Улуу охсуһуулаах олоҕу олорбут, сүрэҕин төлөнүнэн, илбистээх тылынан сүүһүнэн тыһыынча баттаммыт өйүн-санаатын өрүкүп­пүт, хараҥа олохтон халбарыйар суолга туруорбут, норуотун судаарыстыбаннаһын турууласпыт, кини сайдарыгар үлэлээбит, айбыт-туппут, олоҕун бүттүүнүн толук уурбут Улуу Саха туһунан, өндөл мэҥэ халлааҥҥа күн тыгарын тухары, кэрэ кэпсээн кэмчитийиэ, суруллар сурук быстыа суоҕар эрэнэн кэбиһиэҕиҥ! Саҥаттан саҥа көлүөнэ сахалар Ойуунускайы бэйэлэригэр саҥалыы тилиннэрэ туруохтара!

Арассыыйаҕа 1890 сыллаахха төрүттэммит «Уһулуччулаах дьоннор олохторо» чахчыларга уонна уус-уран төрүттэргэ олоҕурбут литэрэтиирэ сиэрийэтэ баар. Сэбиэскэй былаас сылларыгар бу сиэрийэ сабылла сылдьан баран, 1933 сыллаахха Максим Горькай көҕүлээһининэн хаттаан тэриллэн үлэлээбитэ. 2016 сылга бу сиэрийэнэн «Былатыан Ойуунускай» кинигэ бэчээттэнэн тахсыбыта. Кинигэ ааптара — биллиилээх суруналыыс уонна суруйааччы Олег Гаврильевич Сидоров. Арассыыйа киэҥ литэрэтииринэй туонатыгар үчүгэйдик биллэр уонна биһирэнэр бу сиэрийэнэн «Былатыан Ойуунускай» кинигэ тахсыыта, саха норуотун уһулуччулаах уола төрөөбүтэ 125 сыла туолуутугар анаммыта дьэҥкэ.

— Олег, бу кинигэҕин суруйаргар туох сыалы-соругу туруорунан, туох хайысханы тутуһан үлэлээтиҥ?

— Ити этиллэр «УДьО» сиэрийэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнарыгар биллэр-көстөр кылааттарын киллэрбит дьоҥҥо аналлаах. Кинилэр судаарыстыбаннай дьиэйэтэл, бэлиитик, полководец, талааннаах учуонай, суруйааччы, артыыс, о.д.а. хас эмэ уонунан араас идэлээх дьон буолуохтарын сөп. Бу сиэрийэ уһулуччулаах дьон олохторун кэпсиирин быһыытынан, кинигэ дьиҥнээх чахчыларга, ону таһынан уус-уран – биографическай жанрга олоҕуран суруллуохтаах.

Ойуунускай туһунан кинигэбэр кини төрүтүттэн уонна төрүччүлэриттэн саҕалаан, үөрэммит кэмин хабан, охсуһуу­лаах олоҕун, судаарыстыбаннай үлэтин-хамнаһын уонна онтон кэлиҥҥи үөскээбит быһыыны-майгыны араас өттүттэн тыктаран суруйдум. Айымньыларыгар тохтоон, бэйэм санаабын уонна көрүүлэрбин эттим. Дьиэ кэргэнин киллэрдим. Ойуунускай биографиятын, олоҕун, үлэтин-хамнаһын, айар илбиһин хас биирдии түгэннэригэр дириҥээн бардар бара, киирдэр киирэ туруохха  сөп. Улуу киһиэхэ сыһыаннаахха, суолтата суох миэлэс, бытархай диэн суох буолар. Ол оннугар суруйар киһиэхэ туспа куттал баар: дириҥиибин диэн, хайысхаҕыттан туораан хаалыаххын сөп.

—  Билиҥҥи олох, быһыы-майгы ухханыгар оҕустаран буоллаҕа, Ойуунускайы кэлин наар бассабыыгыттан аккаастаммыт, сэбиэскэйи сиикэрэлээбит, чэ, биир тылынан эттэххэ, урукку идьийээллэриттэн киэр этиммит курдук көрдөрүөхтэрин баҕарааччылар көстү­тэлээн ааһаллар.

—  Былатыан Ойуунускай ахтыыларын 1928 сыллаахха, онтон 1935 уонна 1936 сыллардаахха суруйан хаалларбыта. Аптаныамыйаны туруулаһан ылбыт дьоннортон биир саамай кылаабынайдара – кини. Арассыыйа импиэрийэтин кытыы сирдэригэр Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин салгыы баһылаан-көһүлээн кыайыыга тиэрдибит дьорҕоот дьону, бассабыык салалтата бэйэтигэр тардыбыт биир сүрүн албаһынан, бары норуоттарга бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыналларыгар киэҥ быраабы (аптаныамыйаны) биэрэр туһунан эрэннэриитэ этэ. Ойуунускайдаах адьас оҕо-ыччат саастарыттан национальнай-босхолонуулаах хамсааһын идьиэйэтигэр сыстыбыттара. Кинилэр, туох-ханнык иннинэ, норуоттарын кэскилин иһин тураллара.

Ойуунускай — түрүбүүн-араа­тар, уохтаах, абалаах-саталаах тылларынан дьон өйүн-санаатын өрө күүрдээччи, өрүкүтээччи. Баттал баара, буолан баран, хараҥа, ыартан ыар баттал. Саха сиригэр норуоту өссө икки-үс хос баттал тууйара. Норуоккар сырдыгы, дьолу уонна кэскили саныыр буоллаххына, бу батталы хампарытыахтаах этиҥ. Ойуунускай эрдэтээҥҥи бэйиэсийэтэ бүттүүнэ итинник дьэбир салгынынан илгийэр, барабаан дарбаанынан доҕуһуолланар, бинтиэпкэ тиҥийэр тыаһын быыһыгар суруллар. Итиннэ барытыгар саҥа, көҥүл, дьоллоох олох туһугар, «ким –кими» диир, ханнык да аһыныыта уонна харысхала суох, кырыктаах бүтэһик киирсии ойууланар.

Кээрэкээн ойуун. Скульптор И.И. Павлов

Оттон «Ахтыыларын» суруйар кэмигэр, ааспыт быһыыны-майгыны атын хараҕынан көрбүт диэххэ сөп. «Ааспыт күннэр-дьыллар» ахтыыга Сэбиэскэй былаас Саха сиринээҕи салалтата, ол иһигэр бэйэтэ Губревком бэрэссэдээтэлин быһыытынан таһаарбыт алҕастарын, сыыһаларын-халтыларын аһаҕастык билинэр. 1935-1936 с.с. суруйарыгар эрэпириэссийэ саҥа долгуна саба биэрээри, түллүбүт кэмэ. Оннук ураты кутталлаах быһыыга-майгыга тугу эмэ этэр кыаллыбат дьыала буолара, үчүгэйдик өйдөнөр.

Ойуунускай олоҕун анаабыт идьиэйэлэриттэн, ол аата киһи киһини көлөһүннүүр, баттыыр, атаҕастыыр тутулун төрдүттэн эһэн туран, киһи көҥүл, үлэлиир, үөрэнэр, олоҕун оҥостор тэҥ бырааптаах буолуутун мэктиэлиир сэссэлистиичэскэй уопсастыбаны тутар ыра санаатыттан хаһан да аккаастамматаҕа. Сэссэлистиичэскэй тутул, хомунньуус баартыйа тустарынан биир куһаҕан, аккаастанар тылы эппитэ эбэтэр суруйбута суох. Бэл, иэдээннээх сору-муҥу көрөн, Дьокуускай түрмэтигэр тыына быстаары сытан, тугу эмэ эппитин туһунан туоһулуур туох да суох. Ону өйдүөххэ сөп. Өрөбөлүүссүйэни, биллэрин курдук, романтиктар оҥороллор. Оттон кинилэр идьиэйэ туһугар өлөртөн куттамматтар. Кинилэр таҥнарыыттан уонна таҥнаран биэрииттэн куттаналлара. Бэл диэтэр, эрэпириэссийэ көлүөһэтигэр эрийтэрэн, үтүө сылларын лааҕырдарга бараабыттартан, кыл тыыннара эрэ ордубуттартан «Күн куоратын» тутар идьиэйэлэриттэн аккаастаммыттар адьас ахсааннаах буолуохтаахтар. Кэмэ оннук этэ, дьоно атын хатарыылаах этилэр.

— Ойуунускай 1926 сылтан улахан салайар үлэттэн тэйбитэ. Төрүөтэ тугуй?

Б.Ө. Ойуунускай төрөөбүт алааһыгар өйдөтөр бэлиэ . 1993 с. былыргылыы Буор Кукка сүгүрүйүү сиэрэ-туома ыытыллыбыта.

—  1926 сыл бэс ыйыттан 1928 сыл ахсынньытыгар диэри Былатыан Өлөксүөйэбис Москваҕа эмтэнэр. Бииргэ төрөөбүттэрин, икки бастакы кэргэнин сэллик эрдэ ииннэтэлээбитэ. Бэйэтэ эмиэ бу ураты сэрэхтээх ыарыынан ыалдьыбыта. Ити биирэ.

Атын өттүнэн, эрэллээх доҕотторо кинини харыстаан уонна кини уһулуччулаах талаана норуотугар сулууспалыахтааҕын туһунан сүбэлэспит уонна кэпсэппит буолуохтарын сөп. Былатыан Өлөксүөйэбис айар кута уонна илбиһэ бэл Халчаах сыылкатыгар сылдьар, эдэр өрөспүүбүлүкэни салайар түбүктээх-түрүлүөннээх кэмнэригэр иһийэн, «утуйан» ылбатахтара. Ол туоһута – Казанка дэриэбинэтигэр сыылкаҕа сылдьар кэмигэр суруллубут «Кыһыл Ойуун (олоҥхо-тойук), «Былааһы – Сэбиэккэ!», «Өрүөл кэриэһэ», «Үлэһит ырыата». «Үрүҥ саллаат ырыата», «Харачаас», о.д.а. буолан ааспыт сабыытыйалар  кэннилэриттэн тутатына кэриэтэ суруллубут элбэх ахсааннаах хоһоонноро буолаллар. Айар үлэнэн дьарыктаныан, хомуһуннаах тылларынан хоһооннору суруйталыан, иэйиилээх тапталы туойуон, саха быралыйбыт былыргытын, өбүгэ умнуллубут үһүйээннэрин тилиннэриэн, оҕо эрдэҕиттэн дойдутун улуу олоҥхоһуттарыттан уһуллан, сөҕүрүйбэт ытык тапталыгар кубулуйбут олоҥхотугар үлэлиэн төһөлөөх баҕарара, ыра санаатын ымыыта оҥосторо эбитэ буолуой?!

Маннык түмүгү оҥорорго төрүөттэр бааллар. Былатыан Өлөксүөйэбис улахан үлэттэн барбытым диэн биир муҥатыйар тылы эппитэ, оннук тылы-өһү ким эрэ, хаһан эрэ киниттэн истибитэ эмиэ суох. Оччотооҕу бииргэ үлэлээбит дьонугар хом тылы быктарбыта эмиэ суох. Оттон кини улуу талаанын сөптөөхтүк сыаналааһын уонна муударайдык туһаныы —  Былатыан Өлөксүөйэбис тус олоҕун уһаппыта, айар үлэ дьолунан толорбута, оттон норуота сыаната биллибэт духуобунай нэһилиэстибэнэн байбыта – кини олоҕун мэлдьэһиллибэт чахчыта.

—  90-с сыллар саҥаларыгар Багдарыын Сүлбэ, Ойуунускай «Александр Македуонускай» кэпсээнинэн Ыстаалын эрэпириэссийэтигэр тус сыһыанын эппитэ диэн бэлиэтээн турар. Итинник сыанабылы кытта сөбүлэһэҕин дуо?

—  Оруннаах бигэргэтии диибин. Ити кэпсээн суруллубут сыла 1935 сылынан бэлиэтэнэр. Эрэпириэссийэ маховига кыаҕын ылан толору үлэлээбит, аарыма улахан дойдуга бүттүүнүгэр сэрэнии-сэрбэнии, куттаныы, ону кытта донуостаһыы, уорбалаһыы, сир-сир ахсын «норуот өстөөхтөрүн» саралааһын, былдьасыһа-былдьа­сыһа ханнык да аһыныыта уонна харысхала суох сууттааһыны модьуйуу, атыннык эттэххэ, маассабай ииригирии хайы-үйэ өрөгөйдөөбүт кэмэ. Инники өттүгэр эрэпириэссийэ өссө улахан бааллара көһүтэллэрэ эрээри, 30-с сыллар ортолорунааҕы быһыы-майгы уҥуохха-силиигэ охсубут, суоһун-суодалын биллэрбит кэмэ.

Улуу бөлүһүөк Аристотель урукку үөрэнээччитигэр, билиҥҥи хаан олбохтоох аатырбыт сэрииһит Александр Македуонускайдыын кэпсэтиитин, киниэхэ эппит сүгэ-балта тылларын ылыаҕыҥ: «Эн суолуҥ – хаан. Мин суолум – өй үрдүк билиитэ, үөрэх үрдүк кыайыыта. Эн суолуҥ туспа, бырастыы!», —  диир уонна тахсан барар. Кыайтарбыт Солуон ыраахтааҕы, атаҕын анныгар быраҕыллыбыт хааннаах болоту көрөн баран уонна «Таай!» диир кырыктаах хаһыыга хардаран, «Ити дуо? Ити күүстээх —  дьоло, өйдөөх – соро», —  диир.

Ойуунускай бу кэпсээни суруйбут сылын-хонугун сыымайдаан, ол кэмҥэ дойдуга олохсуйбут быһыыны-майгыны бүдүүлээн баран, кэпсээн ис хоһоонугар, эриэккэстээх тылыгар-өһүгэр тохтоотоххо, Багдарыын Сүлбэни кытта толору сөпсөһүөххэ сөп.

Б.Ө. Ойуунускай кыргыттара: Сардаана уонна Саргылаана.1983 с.

—  Оччотооҕу эдэрдэр «олоҥхону утары охсор илиилэрин уунан турдахтарына», «Кыһыл Ойуунунан» киирэн, тылга-өскө тииһэн, тиистэрин сааҕын сууйар кэмнэригэр, улуу киһи биир тылынан аахса сатаабакка, «Литэрэтиирэ үспүкүлээннэрэ» диэн сөҕүмэр күүстээх тыллардаах памфлеты суруйан, оҕочоостор үрдүлэригэр этиҥи  дарбытан уолуталаан, үрүө-тараа ыыталаабыта биллэр. Норуот олоҥхоһуттарыгар хайдахтаах күүстээх сыанабылы биэрэрий, хайдахтаах үрдүккэ кинилэри туруорарый?

—  Ойуунускай тылга, олоҥхоҕо сыһыаннаах чинчийэр үлэтэ бэйэтин суолтатын хаһан да сүтэриэ суоҕа. Тылы, олоҥхону эргиччи туйгуннук баһылаабыт эрэ буолбакка, историяларын дириҥник билэр, норуот култуурунай уонна духуобунай сайдыытыгар ылар суолталарын чыпчаал үрдүккэ таһаарар уонна тутар учуонай буолар. Суруйааччы сойууһун салайар кэмигэр, норуот олоҥхоһутун сойуус чилиэнинэн ылар үгэһи төрүттээн хаалларбыта. Ол – олоҥхоһут сүдү талаанын дьиҥнээҕинэн билинии уонна кинини үрдүккэ таһаарыы этэ. Бэйэтин сорох айымньыларын ааттарыгар тохтоотоххо, «Дьулуруйар Ньургун Боотуртан», «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куоттан» ураты, аатырар «Кыһыл Ойуун» (олоҥхо-тойук), «Сүүс сыллаах улуу былаан» кэпсээн (оҥоһуллан эрэр олоҥхо) диэн хос быһаарыы ааттаахтар.

—  «Кэриэһим, кэннибэр хааларым, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым», диэбитэ. Атынын тугу да өҥ туттубатаҕа. Улуу Саха, Ойуунускай, былаас, дуоһунас, албан аат уларыйа-тэлэрийэ, дьүһүн кубулуйа, быстах былыт кэриэтэ ааһа, уста турар айылгылаахтарын билбэтэ кэлиэ дуо. «Александр Македуонускайыгар» өстөөҕүн өһөрбүт кыайыылаах үрдүк үөрүүтэ баара-суоҕа улуу кумахха таммах уу түспүтүгэр холонор.

—  Ойуунускай курдук уһулуччулаах суруйааччылар айымньылара, кэмиттэн кэмигэр, хаттаан ааҕыыны, саҥалыы көрүүнү уонна тойоннооһуну эрэйэллэр. Ол уларыйа-тэлэрийэ турар, бииртэн биир үөскээн-төрөөн тахса турар коньюктураҕа ханан да сыһыана суох. Суруйааччы үгүс айымньылара чэпчэкитик арылла охсон биэрбэт хас эмэ түгэх ис хоһоонноохторуттан, улахан уларыйыылаах, хаан тохтуулаах уонна үрдүк өрө күүрүүлээх кыһыл эпохаҕа, кыра саха норуотун сордоох уонна дьоллоох дьылҕата хайдах баарынан ойууламмытыттан тутулуктанар. Ойуунускай суруйааччы быһыытынан улуута, кини айымньылара саҥаттан саҥа көлүөнэлэргэ саҥалыы арыллан, саҥалыы ааҕыллан иһиэхтэригэр сытар.