Уус алданнар, мэҥэ хаҥаластар саҥа бырайыагы өйүүллэр

Ааһан эрэр нэдиэлэ ортото Ил Түмэн дьокутаата Мария Христофорова, СӨ Сурунаалыыстарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, «Ил Түмэн» издательскэй дьиэ эрэдээктэр-дириэктэрин солбуйааччы Галина Бочкарева Уус Алдан Бороҕонугар уонна Мэҥэ Хаҥалас  Аллараа Бэстээҕэр сылдьан, дьокутааттары, уопсастыбаннаһы кытта көрүстүлэр.

Уус-Алдаҥҥа

Уус Алдан Бороҕонугар ыытыллыбыт мунньахха улуус дьокутааттара, оройуоннааҕы хаһыат, “Саха көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа” филиалын, үөрэх управлениетын, улуустааҕы библиотека үлэһиттэрэ бааллар. Хомойуох иһин, почталар кэлбэтэхтэр. Көрсүһүүнү улуустааҕы дьокутааттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Иван Колодезников иилээн-саҕалаан ыытта. Сүрүн иһитиннэриини Мария Христофорова оҥордо.

— Барыгытыгар улахан эҕэрдэ уонна бу биһигини кытта көрсө кэлбиккитигэр махтанабын!

«Ил Түмэн»  издательскэй дьиэтин эрэдээктэр-дириэктэринэн ананан үлэлээн эрэбин. Бу иннинэ, бары билэргит курдук, «Кыым» хаһыаты 15 сылтан ордук кэмҥэ салайан кэллим. Уус Алдан улууһа хас даҕаны сыл устата бу хаһыакка саамай элбэх сурутааччылаах.

«Ил Түмэн» хаһыат дьокутааттар эрэ үлэлэрин буолбакка, толорор былаас үлэтин,  олох бары эйгэтин араас  өттүттэн сырдатар. Нууччалыы, сахалыы тылларынан икки хаһыат тахсар.

Уус Алдаҥҥа саамай элбэх сурутааччылаах буоламмыт саҥа сылга үктэнээт, бастакы командировкабытын эһигиттэн саҕалаатыбыт. Улуускутугар элбэх үлэ ыытыллар, саҥа бырайыактары толкуйдуугут, ону атын  улуустар эмиэ билиэхтэрин-көрүөхтэрин наада.

Бу күннэргэ «Sakhaparliament.ru» диэн саҥа сайты аһан үлэлэтиэхпит. Ыччат дьон, эдэр оҕолор билэр буолуохтаахтар, ол курдук,  «Sakhaparliament.ru» бастакы домен быһыытынан ааҕыллар, оттон иккис доменынан улуустар, холобур,  «Uusaldan.Sakhaparlament.ru» диэн  буолар.  Бу улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэйэтин сайтын курдук буолуоҕа. Саҥа сайт үлэтин саҕалаатаҕына, улуус Сэбиэтэ туох тэрээһини ыыппытыттан саҕалаан бырайыактарын, ситиһиилэрин үллэстэ олоруоҕа уонна ырытыылаах, анаарыылаах, киһини  толкуйдатар матырыйааллары ыытыаххыт диэн эрэнэбит.

Иккиһинэн, Ил Дархаммыт Айсен Николаев 2020 сылы өрөспүүбүлүкэбитигэр  Патриотизм сылынан биллэрбитэ.  «Кыым» хаһыат  кэлэктиибэ патриотизм диэн тылы сахалыы Дойдунаат диэн тылынан солбуйан биэрэн таһаарда. Бу саҥа тиэрмини, тылы туох дии саныыргытын этиниэххит диэн эрэнэбин.

Бэрт сотору кэминэн Арассыыйа үрдүнэн Улуу Кыайыы үбүлүөйдээх 75 сылын киэҥ далааһыннаахтык бэлиэтиэхпит.  Арассыыйа үрдүнэн «Память и Слава» диэн биллэриллибит буоллаҕына, биһиги онно эмиэ кыттыһан, «Саха сирэ умнубат» («Якутия Помнит») диэн бырайыагы толкуйдаан, олунньу саҥатыттан Саха сирин үрдүнэн  тилийэ үлэлэтиэхпит. Бары «Өлбөт-сүппэт полк» диэн баарын бэркэ диэн билэҕит. Биһиги бырайыакпыт онно майгынныыр эрээри, сүрүн уратытынан электроннай версия быһыытынан оҥоһуллар. Онно Саха сирин олохтоохторо эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ бары Аҕа дойду сэриитигэр сэриилэспит эһээлэрин, аҕаларын, тыыл бэтэрээннэрин  хаартыскаларын уонна кинилэр ханна сэриилэспиттэрин кэпсиир суруйууларын угуохтара. Ол барыта архыып быһыытынан хараллыа, ким баҕарар киирэн көрөр кыахтаныаҕа.  Улуускут Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Колодезников сэрии тулаайахтара уонна сэрии огдооболоро диэн түһүмэҕи эбии киллэрэргит буоллар диэн олус сөптөөх этиини эттэ.

Онон бу ураты тыыннаах бырайыак  туһунан эһиги аан бастакынан иһиттигит», — диэн туран, «Саха сирэ умнубат» диэн бырайыак ис хоһооно, ис тутула хайдаҕын-тугун, мобильнай версията хайдах үлэлиэхтээҕин сиһилии быһааран кэпсээн биэрдэ.

«Тохсунньу 24 күнүгэр ХИФУ-га Уоп­састыбаннай-сүбэлэһэр сэбиэт мунньаҕа ыытылларыгар, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев Патриотизм сыла саҕаламмытын туһунан этиэҕэ.  Дойдунаат сылын чэрчитинэн,  “«Саха сирэ умнубат»” анал бырайыакпыт үлэтин саҕалыаҕа. Онон бу аахсыйаҕа улуус көхтөөх ыччата, үөрэнээччилэр, юнкордарбыт адьас инники кирбиигэ сылдьаҥҥыт улуускут бэтэрээннэрин тустарынан элбэх суруйуулары булан-талан, бэйэҕит суруйан да көмөлөһүөххүт диэн эрэнэбит» — диэн Мария Николаевна кэпсээтэ.

“Ил Түмэн” издательскай дьиэ эрэдээктэрин-дириэктэрин солбуйааччы, СӨ Суруналыыстарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Галина Бочкарева: “Биһиги ыҥырыыбытын ылынан кэлбиккитигэр улахан махталбын тиэрдэбин! Былырыын ахсынньыттан «Ил Түмэн» хаһыакка эрэдээктэри-дириэктэри солбуйааччынан ананан үлэлээн эрэбин. Бу хаһыаты хайаан да суруттаран ааҕыҥ, олус интэриэһинэйин ааһан, олох туһалаах, норуокка наадалаах хаһыат буолар.  Ипотека, тутуу боппуруостарын, саҥа тахсар сокуоннары барытын ырытан кэпсээн биэрэр ураты аналлаах.

«Саха сирэ умнубат» бырайыак туһунан этэр буоллахха, сылын аайы ыам ыйын  9 күнүгэр “Өлбөт-сүппэт полк” параадыгар  Улуу Кыайыыны уһансыбыт эһэлэрбит, эбээлэрбит, аҕаларбыт  хаартыскаларын тутан тахсабыт. Ол кэнниттэн  эһиилги параакка диэри ууран кэбиһэбит. Онтон эмиэ ыам ыйа тиийэн кэллэҕинэ,  хаартыскабытын ханна эрэ уурбуппутун ороон таһааран сото түһэн баран парааттыыбыт. Оттон ити саҥа бырайыакка бэтэрээн эһэлэрбит, аҕаларбыт, тыылга үлэлээбит эбэлэрбит, эдьиийдэрбит, убайдарбыт хаартыскаларыттан саҕалаан кинилэр ханна сэриилэспиттэрин, ханна үлэлээбиттэрин барытын сурукка тиһэн киллэрэрбит быдан үйэлээх буолара чуолкай суол. Онон бу үтүөкэннээх ураты саҕалааһыҥҥа эһиги хайаан да кыттыаххыт диэн эрэнэбин», — диэн санаатын үллэһиннэ.

Уус Алдан улууһун дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Колодезников «Бүгүҥҥү күҥҥэ улууспутугар  Аҕа дойду Улуу сэриитин 24 төгүрүк тулаайаҕа  баар. Кинилэр тыыл бэтэрээнин анал чэпчэтиилэригэр кыайан хабыллыбаттар. Холобур, тыыл бэтэрээннэригэр дьиэлэрин өрөмүөнүгэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 30 тыһ. солк көрүллэр. Итиннэ 24 дьоммут хабыллыбаттарын иһин, улууспут уонна нэһилиэк бүддьүөттэриттэн хас биирдиилэригэр  30-туу тыһ. солк көрөргө быһаарынан олоробут. Уопсайа 570-ча  тыһ. солк угулунна. Балаһыанньата оҥоһуллан быйыл ыам ыйын 9 күнүн иннинэ 24 ытык-мааны дьоммутугар биэриэхпит. Итини тэҥэ, сэрии уонна тыыл бэтэрээннэригэр, төгүрүк тулаайахтарга, огдооболорго диэммит улуус үрдүнэн 300 киһиэхэ улуус баһылыгын аатыттан үбүлүөйдээх мэтээл сакаастаан олоробут. Ол аата бэтэрээннэрбит РФ-тан, Саха сириттэн уонна улуустарыттан уопсайа үстүү мэтээли ылыахтара», — диэн билиһиннэрдэ.

Бииргэ үлэлииргэ Сөбүлэһиини түһэрсии

Итинник хабааннаах кэпсэтии кэнниттэн Уус Алдан дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Колодезников уонна Ил Түмэн дьокутаата Мария Христофорова «Ил Түмэн» издательскэй хаһыаты кытта бырайыакка уонна хаһыакка сырдатыыга сурутууга бииргэ үлэлииргэ Сөбүлэһиигэ докумуонугар илии баттааһыннара буолла.
Мария Христофорова анал бырайыакка кыттыахтаах үс эдэр юнкордарга эҕэрдэ тылы этэн туран, «Саха сирэ умнубат» анал суруктаах бичиктээх футболкалары, блокноттары, уруучукалалары үөрүүлээх быһыы-майгы ортотугар туттартаата.

Дьон санаата

Василий Парников,  «Кэнчээри» ансаамбыл уус-уран салайааччыта:

— Кэллиэгэлэрим үтүө күнүнэн, 1970 сылтан уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн быһыытынан суруйуубун саҕалаабытым быйыл 50 сыла буолла. Ил Дархаммыт Айсен Николаев 2020 сылы Патриотизм сылынан биллэрбитэ олус сөптөөх дьыала. Биир бэйэм үөрэ-астына истибитим. Биһиги Арассыыйа, Саха сирин гимнэрин ыллаппыппыт үһүс сылыгар барда. Ол гынан баран, сороҕор арыый да аҕырымнаан ылар. Хоровой ырыаны күүскэ сайыннарыахпытын наада.  Хоровой  искусство олус үрдүк искусствоҕа киирэр жанр буолар. Эстрадаттан быдан үрдүк. Кэлиҥҥи кэмҥэ оччо-бачча ахсарбат буолан эрэбит. Үбүлүөйдэргэ, сыбаайбаларга дьон күргүөмүнэн ыллыахтааҕар, оннооҕор биир-биир тахсан ыллаабат буолан эрэллэрэ киһини дьиксиннэрэр. Ханнык эрэ эстрада “сулуһун” ыллаталлар. Урут чыыста бары күргүөмүнэн тыыммыт тахсыар диэри  ыллыыр этибит. Гимни хорунан толорууга Ил Түмэн дьокутааттара кыттыспыттара олус үчүгэй, сэргии, үөрэ истибитим.

Олег Федоров, Мүрү нэһилиэгин  Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ:

— Инники өттүгэр “Ил Түмэн” хаһыакка үчүгэй үлэлээх нэһилиэк дьокутааттарын үлэлэрин, ситиһиилэрин күүскэ сырдатыаххыт диэн эрэнэбин. Тоҕо диэтэххэ, улуус дьокутаата Лена Павлова нэһилиэккэ 10-тан тахса сыл дьокутааттаабытын түмүгэр, билигин улуус дьокутаата буолан өссө таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар.

Алексей Троев, Уус Алдан улууһун хаһыатын эрэдээктэрэ:

— Дойдунаат диэн тылга сотору кэминэн дьон үөрэниэҕэ диэн эрэнэбин. Бастаан утаа олуонатык иһиллэрэ чуолкай буоллаҕа. Итини тэҥэ, “«Саха сирэ умнубат»” бырайыаккытын олус сэргээтим, эрэдээксийэлэр хайаан да өйүөхпүт диэн эрэннэрэбин.

 Валентина Шадрина, улуус дьокутаата:

— Патриотизм диэни Дойдунаат диэн тылбаастаабыттарыгар тохтоон ааһыаҕы баҕарыллар. Манна –наат диэн сыһыарыыны киллэрэн биэрбиттэр. Бииргэ үөрэммит оҕолорбун кытта  бу тылы ырытан элбэҕи кэпсэттибит. Дойдунаат диэн киэн туттуу өйдөбүлүн биэрэр диэн ылынабын. Хас биирдии түөлбэбитин, хас биирдии киһи төрөөбүт дойдутун кэрэһилиир диэн толкуйдуубун. Бастаан утаа хайдах эрэ олуонатык  иһиллиэ эрээри, туттан, саҥаран бардахпытына, үөрэнэн ылыныахпыт дии саныыбын.

Мэҥэ Хаҥаласка

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Аллараа Бэстээҕэр улуус, нэһилиэк дьокутааттара, управлениелар исписэлиистэрэ кыттыылаах мунньаҕы улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Павел Сазонов үүннээн-тэһииннээн ыытта. Ил Түмэн дьокутаата, «Ил Түмэн» издательскай дьиэ эрэдээктэр-дириэктэрэ Мария Христофорова Уус Алдаҥҥа кэпсээбитин курдук, «Sakhaparliament.ru» саҥа сайт аһыллыахтааҕын уонна «Саха сирэ умнубат» анал бырайыак үлэлиэхтээҕин сиһилии быһааран биэрбитин мунньахха кэлбит сэргээтилэр, астына иһиттилэр. Ити анал бырайыакка Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Павел Сазонов: “Ити «Саха сирэ умнубат» анал бырайыагы биир бэйэм олус сэргээтим, бэрт бырайыагы олоххо киллэрээри ылсан эрэр эбиккит. Улуус дьаһалтата, улуус, нэһилиэктэр дьокутааттара, уопсастыбаннас ити бырайыакка хайаан да, төһө кыалларынан, кыттыахтара диэн эрэнэбин. Биир маннык этиилээхпин. Уоттаах сэриигэ кыттыспыт бэтэрээннэри, тыылга үлэлээбит дьону сэргэ 3-тэн элбэх уолаттарын сэриигэ толук биэрбит ийэлэр, дьиэ кэргэн ааттарын туспа түһүмэҕинэн киллэрэргит буоллар. Холобур, Февронья Малгина 5 уола Аҕа дойду Улуу сэриититтэн эргиллибэтэхтэрэ биллэр. Итинник тугунан да кэмнэммэт ыар сүтүктээх ийэлэри, дьиэ кэргэни ахтан-санаан, чиэстээн, кинилэр ааттарын ити анал бырайыакка көмүс буукубанан суруйарбыт биһиги ытык иэспит буолар.
Итини тэҥэ, бу анал бырайыакка улуус аатыттан кыттарга тэрийэр хамыыһыйаны бу сотору кэминэн тэрийиэхпит. Хамыыһыйа үлэтин сүрүннээччи, хонтуруоллааччы бэйэм буолуоҕум», — диэн дириҥ ис хоһоонноох этиини иһитиннэрдэ.

Дьон санаата

Салгыы Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьокутааттара, тэрилтэ салайааччылара, мунньах кыттыылаахтара бырайыак туһунан санааларын ирэ-хоро этиннилэр.

Павел Судико, Майа сэлиэнньэтин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ:
— “«Саха сирэ умнубат»” саҥа бырайыагы биир бэйэм олус сэргии иһиттим. Саха сирин дьоно-сэргэтэ бу ураты бырайыакка кыттыаҕа диэн эрэнэбин. Улуу Кыайыы үбүлүөйдээх 75 сылыгар бары өттүнэн сөп түбэһэр саамай сөптөөх тэрээһини толкуйдаан, ыытан эрэр эбиккит. Биһиги ити үтүө дьыалаҕа, саҕалааһыҥҥа кыттыахпыт диэн эрэннэрэбин.

Надежда Максимова, Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтатын култуураҕа уонна духуобунаска управлениетын салайааччытын солбуйааччы:
— Бу олус үчүгэй бырайыагы саҕалаан эрэр эбиккит. Биһиги, төһө кыалларынан, кыттыахпыт. Дьоруойбут Федор Попов төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтииргэ анал хамыыһыйаны тэрийэн онно аналлаах тэрээһиннэри бэлэмнии сылдьабыт. Ол курдук, документальнай киинэ устуохтаахпыт, ол ис хоһооно бэйэбит испитинэн эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тахсан, «Сахафильм» тэрилтэни кытта үлэлиэхпитин баҕарабыт. Онон бу бырайыакка биһиги хайаан да кыттыахпыт диэн эрэннэрэбин. Хорунан ырыа бэстибээлин түмүктүүр куонкуруһугар Дьокуускай куоракка улуустан биэс кэлэктиип кыттаары бэлэмнэнэ сылдьар.

Ирина Егорова, Аллараа Бэстээх баһылыгын солбуйааччы:
— «Саха сирэ умнубат» бырайыак алларааттан көҕүлэнэн үлэлээн эрэрэ олус үчүгэй. Итиннэ хас биирдиибит Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт эһэлэрбит, аҕаларбыт тустарынан иһитиннэрэр, кэпсиир аналлаах суруйууларбытын, хаартыскалары уктахпытына, арааһа, олус интэриэһинэй, ураты хартыына үөскээн тахсыыһы быһыылаах диэн өйбөр оҥорон көрдүм. Саамай сүрүнэ, көннөрү бэтэрээннэр тустарынан ыспыраапка эрэ быһыытынан үлэлиир бырайыак буолбакка, үбүлүөйдээх кэмҥэ эрэ күлүмүрдээн баран, уостан, симэлийэн хаалбакка, уһуннук, чаҕылхайдык үлэлиирэ буоллар диэн баҕарабын. Хас биирдии киһи бэтэрээн эһээлэригэр, аҕаларыгар ураты сыһыаннара хайдах эрэ баар буолара буоллар диэн санаалаахпын.

Прокопий Макаров, Павловскай нэһилиэгин дьокутаата:
— Павловскайга Улуу Кыайыы 75 сылыгар аналлаах тэрээһиннэри ыытарга бэлэмнэнии үлэлэрин былырыын ахсынньыттан саҕалаабыппыт. Анал хамыыһыйа тэриллибитэ. “«Саха сирэ умнубат»” бырайыаккытын сэргээтим, ураты бырайыак буолууһу диэн сыаналыыбын. Биһиги итиннэ, төһө кыалларынан, кыттыахпыт.

Афанасий Илларионов, учуутал, уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн:
— Мин биир бэйэм Дойдунаат диэн саҥа тылы оннук айылаах олуоната суохтук иһиллэр дии саныыбын. Бастаан утаа, биллэн турар, атыҥырыы истиэхпит гынан баран, кэлин син кулгаахпыт үөрэнэн ылынан күннээҕи туттар саҥабытыгар туһаныахпыт буоллаҕа. Дойдугун ааттат, ытыктаа диэн суолталаах, өйдөбүллээх курдук, онон ылыныахпыт диэн эрэнэбин.

Александр ТАРАСОВ