151
10 января 2020 в 09:43
Сомоҕолоһуу — күүстээхтик да иһиллэр тыл буоллаҕа!
Өрөспүүбүлүкэбитигэр Сомоҕолоһуу сыла түмүктэннэ. Ил Дархан үүммүт сылы Ботуруйуоттааһын сылынан биллэрдэ. Хайалара да уһулуччу дириҥ суолталаах өйдөбүллэр буолаллар. Ала-чуо судаарыстыбаҕа кытыаран эттэххэ, сомоҕолоһуу уонна ботуруйуоттааһын тыына уонна күүрээнэ мөлтөһүөр судаарыстыбата күүстээҕинэн ааҕыллыан табыллыбат.
Наассыйа, норуот биир ньыгыл сомоҕолоһуута – бу сүүнэ күүс түмүллүүтэ, бэйэҕэ эрэллээх буолуу уонна эр санаа тирэҕэ, олоҕу кэскиллээхтик оҥостуу мэктиэтэ. Чахчыта, күүстээх сомоҕолоһуулаах норуот күүһэ – бу көмүөл күүһэ.
Сахабыт сиригэр биллэриллибит сомоҕолоһуу сылынан астыммат саҥа-иҥэ суох буолбатах. Маныаха, этэргэ дылы, ким туга ыалдьарынан буолаахтаатаҕа эбээт. Хайа да норуот сомоҕолоһуута, биир бигэ түмсүүлээх буолуута сылынан сыаналанан, хонугунан кэмнэнэн, бириэмэтинэн билгэлэнэн ситиһиллибэтин санатыһар тоҕоостоох буолуон сөп этэ. Ол оннугар хас биирдии киһи чиргэл өйүн-санаатын, духуобунай туругун, култууратын таһымынан ылынан, төрөөбүт омугун кытта эт-хаан ситимнээҕин билинэр, ойдон түһэн сүтэн-иҥэн хаалар кэлтэгэй дьылҕаны тутуспатаҕына, кини сыыйа-баайа сомоҕолоһуу диэки эрэллээхтик сыҕарыйан иһиэҕэ.
Норуот сомоҕолоһуута уһун кэмнээх, өссө уһун үйэлээх үлэ буоларын былаас билбэтэ кэлиэ дуо. Былаас биһиэхэ «маннык үрдүк сыаннастар бааллар» диэн өйдөтөн, санатан ыларыгар махтал. Кырдьыга баара, Арассыыйаҕа үгэс кэриэтэ буоларыныы, ол өрдөөҥҥү-чугастааҕы сылларга, уларыта тутуу ухханыгар, эргэттэн экчи аккаастанар, саҥаны кэлтэйдии уруйдуур сахтарга, күн бүгүн даҕаны толору туһалыы сылдьыахтарын сөптөөх иитэр-үөрэтэр үгэстэр, сиэр-майгы, майгы-сигили төрүттэрэ буолар олох сыаннастара, били, куһаҕан ыал саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньирэй оҕотун сууйуллубут уутун кытары бииргэ таһырдьа таһааран тоҕон кэбиспитин кэриэтэ, бөххө хаһыллан хаалбыттара – олохпут баар чахчыта.
Былаас үйэлээх үгэстэри, саппаҕырбат сыаннастары норуотугар саҥалыы тыыннаан иҥэрэргэ холоноро үтүө дьыала. Бу гынан баран, дьыала саҕаламмытынан эрэ хаалан хаалар, маннык дириҥ суолталаах боппуруос кэмиттэн кэмигэр сөргүтүллүбэт, салгыы сайыннарыллыбат буоллаҕына, көдьүүһэ көстүбэтигэр тиийэр. Наассыйа иннигэр туруоруллуохтаах сыаллары-соруктары кэскиллээх идьиэйэнэн чиҥэтэн уонна күүһүрдэн, өссө эбиитин ону сөптөөх идеологиянан ыпсары ытаһалаан биэрдэххэ, «ураа» хаһыы эрэ өйөбүллээх буолуох этэ. Сүрүнэ, дьон өйүгэр-санаатыгар түргэнник тиийэр, баҕарар баҕатыгар толору эппиэттиир соруктары туруоруохха наада. Маныаха, күннэтэ күндүлэнэн мотурҕатар хааһыбытыгар арыыны эбэн биэрдэххэ, ол онтон амтана сыччах тупсан эрэ кэлэрин санатыһыахха сөп этэ. Бу бэрт салаҥнык холобурдааһын да буоллар, олоххо бастыҥ идьиэйэ дьону кыырай халлаанынан көтүтэн буолбакка, төттөрүтүн сиргэ чугаһатан сыалын ситиһэрин бэлиэтээри этиллэр.
Билигин киэр тибиллибит хомунньуустуу идеологиянан сэбилэммит сэбиэскэй былаас маассаны өрө күүрдэн, норуот өйүнэн-санаатынан чугастык ылыммыт соруктарын туруоран, бастаан былааһы эрэллээхтик бэйэтин илиитигэр ылбыта, салгыы аан дойдуну соһуппут уонна сөхтөрбүт уһулуччулаах уонна улууканнаах кыайыылары ситиспитэ. Сүнньүнэн идеологиятын күүһүгэр тирэҕирэн диэн эбэн этиэххэ наада. ССРС тиһэх биэтэгин чиккэйбит быата төһө да эмискэ быһа барбытын иһин, аан дойдутааҕы историяҕа хаһан да сүппэттик-оспоттук бэйэтин бигэ миэстэтин булуммут импиэрийэ судаарыстыба буолар.
Билиҥҥи былаас идеология күүһүн ахсарбата, суолталаабата өйдөнүөн сөп. Аныгы уопсастыба араас араҥатын өй-санаа өттүнэн хайдыһыыта, социальнай араастаһыыта улахана бэрт. Ол да үрдүнэн, Арассыыйа судаарыстыбата идеологияттан, ол онто туох-ханнык диэн ааттааҕыттан тутулуга суох, сыыһа сирэйин антах туттар курдук. Билиҥҥитэ үҥэр эмэгэппит – харчы, өйбүт-санаабыт түмүллэр уонна эргийэр киинэ – таҥара дьиэтэ. Итэҕэл, эрэлиигийэ норуоту бииргэ түмэргэ улуу күүс гынан баран, араартыыр, алдьатар эмиэ адьынаттаах.
Норуот бэйэтэ сүрүннээн экстремальнай дэнэр, ол эбэтэр көһүтүллүбэтэх былдьаһыктаах, мүччүргэннээх түбэлтэлэргэ түмсэн, бииргэ буолан ылыан сөп. Оттон ол оннук түбэлтэ үксүгэр бэрдэ суохтук түмүктэнэрэ баар суол. Биһиги, сахалар, сомоҕолоһуубутун араастаан өйдүүр уонна ылынар быһыылаахпыт. Оннук буолуохтаах. Элбэх омук, норуот бииргэ олорор судаарыстыбатыгар маннык боппуруоска өйдөммөт түгэннэр баар буолуохтарын эбэтэр үөскүөхтэрин сөп. Улахан судаарыстыба биир омуга сомоҕолоһуулаах буоларга дьулуһуута ырааһынан өйдөнүө уонна ылыныллыа эбитэ буолуо дуо? Оттон өскөтө Саха сирэ «сомоҕолоһуулаах буолуоҕуҥ» диэн бүтүн Арассыыйаҕа ыҥырыы таһаарыан сөп дуо?
Сомоҕолоһуу диэн үтүөкэннээх тыл олоххо уонна быраактыкаҕа «кими уонна тугу утары», «туох иһин» диэн үөннээх ис хоһоонноох доҕуһуолланарын үчүгэйдик билэбит. Маныаха биһиги, бүгүҥҥү дьон: «Үс саханы үксэт, түөрт саханы төлкөлөө, ийэҥ ууһун тэнит — аҕаҥ ууһун хаҥат, киһи-сүөһү төрдө буол. Омугуҥ ороскуоттаах чааһа ыган тиийэн кэллэҕинэ хахай хаана хааннанаар, норуоккар хараҥа күн үүннэҕинэ эрэллээх дурда-хахха буолаар! Алгыс баһа сыаланнын!» — диир өбүгэбит айыы санаатын, алгыс тылларын өрө тутаммыт сомоҕолоһуу диэки улам сыҕарыйан иһиэхтээхпит.
Прокопий ИВАНОВ
