Арыгы сокуона туох уларытыыны аҕалла?

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Е.А.Борисов “Итирдэр утаҕы иһиини уонна итирдэр утахха ылларыыны утары охсуһар дьаһаллар тустарынан” Ыйааҕа уонна бу ыйаахха сөп түбэһиннэрэн итирдэр утаҕы иһиини аҕыйатар, нэһилиэнньэ доруобуйатын харыстыыр, бөҕөргөтөр туһунан ылыммыт быһаарыныытын тула үгүс мөккүөр таҕыста. Бу быһаарыы уонна олоххо саҥа киирбит “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр итирдэр утахтары розницанан атыылааһын бириэмэтигэр, усулуобуйатыгар уонна миэстэтигэр эбии хааччахтааһыны олохтуур туһунан” сокуон туһунан дьон-сэргэ санаата маннык:
Анна Анастасовна Павлова, Амма улууһун Чакыр орто оскуолатын учуутала:
– Саҥа сокуонунан итирдэр утаҕы хааччахтааһын, мин санаабар, саамай сөптөөх уонна кэскиллээх быһаарыы. Бу сокуон олоххо киирэн оннун булан эрэр дии саныыбын. Итирдэр утаҕы атыылааһын хааччахтанан, улуус үгүс маҕаһыыннарыгар итирдэр утах атыыламмат буолбута үчүгэй көстүү. Дьон-сэргэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар, буруйу оҥоруу уонна сокуону кэһии аҕыйыырыгар бу маҥнайгы хардыы буолар.

Александра Лукинична Попова, “Айыы кыһата” оскуола учуутала:
– “Дьиҥнээх арыгы олус сыаналаах, оттон атыыланар – химиялаах” дииллэр. Онон, мин санаабар, төрүт утахпытын тэнитэрбит ордук буолуо этэ: кымыһы, быыппаҕы, ымдааны. Онуоха дьиҥнээх төрүт ырысыаптары туһаныахпытын сөп.

Петр Бурнашов, Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай сулууспа академиятын устудьуона::
– Быйыл киирбит, итирдэр утах атыытын хааччахтыыр сокуон, тус санаабар, элбэҕи уларытыахтаах. Үгүс үчүгэй уонна куһаҕан өрүттээх буолуо дии саныыбын. Маҥнайгынан, итирдэр утаҕынан эргинэр маҕаһыыннар ахсааннара биллэ аҕыйыыр. Онон сокуоннай саастарын ситэ илик эдэр оҕолор аһыы утаҕы атыылаһар сирдэрэ суох буолан, итирдэр утаҕы иһии (арыгылааһын) көрдөрүүтэ лаппа түһүөҕэ диэн эрэнэбин. Ол эрэн мөлтөх өрүтүн эмиэ умнумуохха наада. Ол курдук, саамай куттала диэн – сокуону тутуһан, элбэх маҕаһыыҥҥа арыгыны атыылааһын бобулларынан сибээстээн, сокуоннайа суох “туочукалааһын” күөдьүйүөн сөп. Ону таһынан Интернет ситимин нөҥүө көҥүлэ (лицензията) суох араас итирдэр утаҕы сакаастаан ылар сайтар элбиэхтэрэ. Арыгыны күүскэ хааччахтааһын өрөспүүбүлүкэҕэ улахан социальнай проблеманы үөскэтиэн сөп. Тыа сиригэр, холобур, сэбиэскэй кэмҥэ техническэй испиири иһии кытта баара. Онон, саамай улахан куттала диэн, идэтийэн атыылыыр маҕаһыына суох сиргэ – тыа сиригэр дьон улахан «эксперимеҥҥэ» кытталларын кэриэтэ буолар дии саныыбын.
Аатын эппэт, Дьокуускай куорат олохтооҕо:
– “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр итирдэр утахтары розницанан атыылааһын бириэмэтигэр, усулуобуйатыгар уонна миэстэтигэр эбии хааччахтааһыны олохтуур туһунан” сокуон тахсыбыта эргиэмсиктэр наһаа чиэһинэйэ суох буолалларыгар тиэрдиэн сөп. Дьиҥинэн, дьон олорор дьиэтигэр итирдэр утах олох атыыланыа суохтаах диэн сокуоҥҥа этиллэр гынан баран, холобур, “Ремикс” маҕаһыын дьон олорор дьиэтигэр син биир атыылыы турар. Тоҕо диэтэххэ, докумуонунан 1-кы этээс “киһи олорбот хосторо” диэн ааттанар. Аны чааһынай маҕаһыыннар кып-кыра хосторун икки аҥыы гына чап-чараас истиэнэнэн араарбыттар. Холобур, “Короленко” диэн маҕаһыын кыараҕас бэйэтэ өссө кыараан, бородуукта өттүгэр аҕыйах эрэ киһи батар сирэ буолбут. Тоҕо диэтэххэ, аҥаара барыта арыгы… Онон, мин санаабар, бу сокуон олоххо да киирэн, улахан уларыйыы суох курдук. Хайдах атыылыы турбуттарын курдук атыылыы тураллар… Ситэри итирдэр утах олох туспа дьиэҕэ атыыланыахтаах диэн эбитэ буоллар…

Мария Тимофеева, ХИФУ аспирана:
– Бу сокуон тахсыбыта олус үчүгэй курдук. Дьон иһэрэ аччаабыт. Дьокуускай куораппытыгар күнүс уулуссаҕа итирик киһи ахсаана аҕыйаабыт. Ол эрээри, син биир уоран атыылыыр, эргинэр маҕаһыыннар бааллара буолуо. Салалта өттүттэн күүстээх үлэ, тустаах уорганнар өттүлэриттэн хонтуруол барыан наада, оччоҕо эрэ бу сокуон олоххо чахчы киириэҕэ…
Итирдэр утаҕы испит дьон буруйу-сэмэни оҥоруулара, бүтүн уопсастыба уонна экэниэмикэ киэҥ эйгэтигэр кутталы үөскэтиилэрэ улам аҕыйаан иһэрэ киһини үөрдэр. Онон итирдэр утаҕы утары охсуһуу өрөспүүбүлүкэ салалтатын таһымыгар тахсыбыта олус сөптөөх суол диэн эрэнэбит.
Итиннэ эбэн эттэххэ, Саҥа дьылы бырааһынньыктаан бүтээт да, Ойуунускай уулуссатыгар турар дьоҕус, соччо улахан иэни ылбат «Үөкүйэ» маҕаһыыҥҥа эмиэ «саҥардыы» ыытыллыбыт: уруккута аан аттыгар оҕуруот аһа атыыланара аны түгэххэ саһан, киирээти кытта арыгы бытыылката килбэйэн турара көстөр гына, уларытыы-тэлэритии оҥоро сылдьаллара…

Мария Павлова бэлэмнээтэ.