Биир сыл кэнниттэн

Сокуон туһунан санаттахха

Тустаах сокуон барылын Государственнай Думаҕа Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар уонна социальнай сайдыыга министерствота бэлэмнээн киллэрбитэ. Үрдүк сайдыылаах обществоҕа киһи доруобуйатын туругар болҕомто государствоттан гуманистическай, политическай уонна экономическай дьайыыларынан мэктиэлэнэр. Итиэннэ сокуон нормативнай акталарынан бигэргэтиллэр. Оччоҕо эрэ киһи социальнай уонна биологическай төрүөттэрэ дьүөрэлэһэ сайданнар, киһи доруобуйатын туруга тупсарыгар тиэрдэллэр.

Докумуон бастакы түһүмэҕэ 2013 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр күүһүгэр киирбитэ. Оттон ити сыл сэтинньи 15 күнүттэн тустаах сокуону кэһии түбэлтэтигэр саҥа ыстарааптар олохтоммуттара.

Ол курдук, ааспыт сыл бэс ыйын 1 күнүттэн поездтары күүтэр платформаларга, аэропортка, поездтарга, хараабылларга, гостиницаларга, ырыынактарга, эргиэн кииннэригэр, общепит тэрилтэлэригэр (бардарга, кафеларга, рестораннарга) табаҕы тардыы бобуллубута. Ити миэстэлэргэ табахтааһыны бобор анал бэлиэлэр баар буолбуттара. Вокзалларга уонна перроннарга табах атыыламмат буолбута. Гостиницаттан, ырыынактан, эргиэн кииниттэн, вокзалтан 150 миэтэрэ тэйиччи сиргэ табахтааһын көҥүллэнэр.
Тустаах сокуон бастакы түһүмэҕэ олоххо киирбитин кэнниттэн оскуолаларга, балыыһаларга, автобус тохтобулларыгар, станцияларга, вокзалларга, лифтэргэ уонна подъезтарга табахтааһын бобуллубута. Итилэргэ киирэр ааннарыттан 10 миэтэрэлээх сиргэ эмиэ табахтаан бурҕаҥнатар эмиэ табыллыбат. Культура, спорт, социальнай сулууспа уонна былаас уорганнарын тэрилтэлэригэр эмиэ табахтыыр бобуллубута.

Маны таһынан уулуссаларга турар, тэрилтэлэр истэригэр баар киоскаларга, ларектарга табах атыыта кытаанахтык бобуллубута. Маҕаһыыннарга уонна эргиэн кииннэригэр эрэ прайс-лииһинэн сигареталар атыыланаллар.

Биллэрин курдук, тустаах сокуон табах бизнеһин рекламалааһыҥҥа кэккэ уларытыылары киллэрбитэ. Ол курдук, урукку өттүгэр маҕаһыыҥҥа киирдиҥ эрэ, хараҕыҥ эҥин-эгэлгэ дьүһүннээх, ымсыырбаты да ымсыырдыах айыылаах сигареталар кэккэлэригэр хатана түһэрэ. Оҕолор ити көстүүгэ ымсыыраннар табахтыыллара баар суол дии саныыбын. Билигин сигареталары итинник көстүүлээх сиргэ кэккэлэтэн бүттүлэр.

Маны таһынан күөх экранынан табахтааһыны пропагандалыыр сюжеттар баар буоллахтарына, хайаан да табах доруобуйаҕа буортутун туһунан социальнай реклама блога киирэн биэрэр. Күндү ааҕааччы, маны бэлиэтии көрөр буолуохтааххын.

Нэһилиэнньэ 40% табахтыыра

Статистика этэринэн, Россияҕа хас сыл ахсын табахтан 400 тыһыынча киһи күн сириттэн күрэнэрэ. Дойдубут нэһилиэнньэтин 40% ити куһаҕан дьаллыкка ылларбыта. Оттон 80% пассивнай табахсыттарынан буолаллара. Россияҕа табах ырыынагын 94% арҕаа дойдулар хампаанньалара ылаллара. Кинилэр мантан олус улахан барыһы ылаллара.

Бу куһаҕан дьаллыктан сүрэх-тымыр, искэн (рак) ыарыылара элбииллэр. Биир хаапыла никотин сылгыны өлөрөр кыахтаах диэн өрүү этэллэр. Кырдьык, уулуссаҕа көрдөххө, дьахтардыын, оҕолордуун, бука бары бөппүрүөскэ уобуулаах сылдьаллара. Сокуоннай саастарын ситэ туола илик ыччаттар табахтыылларын кистээбэккэ, аһаҕастык буруолата сылдьаллара баар суол этэ.

160 мөл. солк. ыстараап

Табаҕы утары сокуон олоххо киириэҕиттэн тус бэйэм билэрбинэн да, үгүстэр куһаҕан дьаллыктарыттан аккаастаннылар. Уулуссаҕа оскуола үөрэнээччилэрэ табахтаан бурҕаҥнаппат буолбуттарын үгүстэр бэлиэтии көрөр буолуохтааххыт. Элбэх квартиралаах дьиэлэр подъезтарыгар табахтааһын эмиэ сэдэхсийдэ. Рестораннарга табахтаабат буолбуттара олус үчүгэй. Урукку өттүгэр киһи бүтүннүү табах сытынан аҥылыйан дьиэтигэр кэлэрэ. Бу доруобуйаҕа төһөлөөх охсуулаах буолуоҕай? Икки сыл иһигэр үтүө өттүгэр уларыйыы баарын бэлиэтиибин.

Арай Дьокуускай куорат автобустарын тохтобулларыгар табахтааһын тохтообот. Тохтобулларга табахтааһыны бобор бэлиэлэр суохтарын кэриэтэ. Өрөспүүбүлүкэ атын куораттарыгар ити боппуруос хайдаҕын билбэппин.

Үөһэ ахтан ааспыт миэстэлэргэ табахтаабыт, тустаах сокуону кэспит дьон ыстарааптаналлар. Ыстараап кээмэйэ 500 солкуобайтан саҕалаан 3 тыһ. солк. диэри.
Оттон үөһэ ыйыллыбыт тэрилтэлэр хаһаайыттара тустаах сокуону кэһэр түбэлтэлэригэр 30 тыһыынчаттан саҕалаан 90 тыһ. солк. тиийэ, этэргэ дылы, ыстараабы уобаллар.
Тустаах сокуон күүһүгэр киириэҕиттэн ылата төһө ыстараап төлөммүт эбитий? Ааҕааччым, интэриэһиргиир буолуохтааххын сэрэйэбин. Ол курдук, табаҕы утары сокуону кэһии иһин ыстараап суумата 160 мөл. солк. тэҥнэспит.

Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар министрэ Вероника Скворцова этэринэн, кэлиҥҥи 25 сыл устата биһиги дойдубутугар аан бастаан табахтааһын аччаабыта бэлиэтэммит. Ол курдук, 17% аҕыйаабыта бэлиэтэммит.

Ааспыт сыл бастакы кварталыгар 16 миллиард пачкаҕа тиийэ табаҕы атыылааһын аччаабыта бэлиэтэнэр. Ити аҥаардас биир кварталга эрэ.

Доруобуйаҕа эрэ буолбатах

Табахтааһын доруобуйаҕа эрэ буортулаах буолбатах. Дойдубутун, өрөспүүбүлүкэбитин да ылан көрүөх, төһөлөөх элбэх баһаар буоларый? Уот туруутун төрүөтүнэн үгүс өттүгэр табахтааһын буолар.

Төһөлөөх дьиэлэрбит-уоттарбыт, сирбит-уоппут, ойуурдарбыт уокка былдьаналларый? Дьон-сэргэ, оннооҕор кырачаан оҕолорбут итинтэн суорума суолланаллар. Бу — алдьархай буолбатах дуо? Ойуур баһаарын умулларыыга төһөлөөх миллиардынан үп-харчы ороскуоттанарый? Буруонан тыынан дьон-сэргэ доруобуйата алларыйар.

Онон дойдуга табаҕы утары сокуон ылыллыбыта олус сөптөөх уонна наадалаах дии саныыбын. Оттон докумуон туолуута, аҥаардас былаастан, салалтаттан эрэ тутулуга суох, хас биирдиибититтэн, обществоттан эмиэ тутулуктаах.

Дьон санаата:

Григорий Эверстов, менеджер:

—Мин бэйэм табахтаабаппын. Табаҕы утары сокуон ылыллыбыта сөптөөх. Урукку өттүгэр олорор дьиэбит подъеһыгар табахтаан аҕай биэрэллэрэ. Сокуон күүһүгэр киириэҕиттэн табахтаабаттарын кэриэтэ. Рестораннарга сылдьан, эмиэ наһаа эрэйдэнэрим. Табахтаабат өттүгэр олордо сатыыллара эрээри, син-биир буруо сыта аҥылыйан кэлэрэ. Сокуону кэһээччилэри утары өссө күүстээх үлэ барыан наада дии саныыбын.

Альбина Егорова, предприниматель:

— Оскуоланы бүтэрээт, ити куһаҕан дьаллыкка ылларбытым. Бу дьаллыгы утары сокуон ылыллыбыта сөптөөх. Бобуу-хаайыы баар буоллаҕына, киһи табахтыырын аччатар эбэтэр быраҕар эбит. Урукку үгэспинэн подъезка табахтаабыппар чугас ыалым полицияҕа үҥсүбүттэр этэ. Полиция сотрудниктара кэлэннэр ыстарааптаабыттара. Итинтэн сылтаан табахтыырбын быйыл саас бырахпытым. Доруобуйам да көннө, чугас дьонум итинтэн үөрэллэр, санаалара көтөҕүллэр. Үбүм-харчым эмиэ кэмчилэнэр.

Людмила НОГОВИЦЫНА.