Саха сиригэр босхо сири ылаары кэлиэхтэрэ дуо?

Ханнык регионнарга көһөр баҕалаахтарый?

Биллэрин курдук, Российскай Федерация Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка президент боломуочуйалаах бэрэстэбии­тэлэ Юрий Трутнев дойду баһылыгар ким наадыйааччыга биирдии гектар сири биэриэххэ диэн этии киллэрбитэ. Владимир Путин ити этиини биһирээбитэ. Бу боппуруоска анал хамыыһыйа тэриллибитэ. Хамыыһыйаны Российскай Федерация илиҥҥи сайдыыга министрин солбуйааччы Юрий Скуфинскай салайар. Манна Уһук Илиҥҥи регионнартан бэрэстэбиитэллэр киирбиттэрэ.

Бу сайын ВЦИОМ араас саастаах дойду олохтоохторун ортотугар Уһук Илиҥҥи региоҥҥа бэриллэр босхо сири ылыаххыт, көһөн барыаххыт этэ дуо социологическай ыйытык оҥорбута. Ааҕааччыларбар бу ыйытык түмүктэрин кытта билиһиннэриим. Ыйытыкка кыттыбыт 60 саастарыттан үөһэ саастаах дьон 83%, этэргэ дылы, өйдөрүн-төйдөрүн туппут 45-59 саастаах гражданиннар 79%, төһө баҕарар үлэлиир-хамсыыр кыахтаах 35-44 орто саастаахтар 72% босхо сир ылбаппыт, көһөн барбаппыт диэн аккаастаммыттар. Оттон 18-24 саастаах ыччат 31%, 25-34 саастаах эдэр дьон 29% ити региоҥҥа көһөн барарга бэлэмнэрин туһунан санааларын биллэрбиттэр. Респонденнар 57% 15-20 сылынан Уһук Илин региону сайдыылаах сир-уот буолуо диэн сыаналыыллар.

Социологическай ыйытыкка кыттыбыт дьон ордук ханнык регионнарга көһүөхтэрин баҕараллар эбитий? Биллэн турар, арыый сымнаһыар климаттаах Приморскай, Хабаровскай кыраайдары уонна Амурскай уобалаһы талбыттар. Бу субъек­тарга көһүөн баҕалаах дьон үгүстэрэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныахтарын баҕалаахтар эбит. Олорор сирдэрин уларыппыт эрэ киһи диэччилэр ыйытыллыбыт дьон ортотугар эмиэ бааллар.

Тустаах сокуон ылылын­наҕына, Уһук Илин региоҥҥа 30 мөлүйүөн киһи көһөн кэлэн олохсуйар кыахтаах диэн Россия илиҥҥи сайдыыга министерствота сылыктыыр.

Най барарбыт табыллыбат

Ыйытыкка кыттыбыт дьонтон биир да киһи Сахабыт сирин талбатах. Томороон тымныыбыт, кыыдааннаах кыһыммыт, суолбут-ииспит суоҕа, инфраструктурабыт мөлтөҕө чаҕытан эрдэҕэ диэн сэрэйиэххэ эрэ сөптөөх. Учуонайдарбыт эмиэ урут-уруккуттан ураты экстремальнай усулуобуйалаах, тыйыс айылҕалаах дойдуга саха эрэ омуга сылгы, ынах ииттэн олорор дьоҕурдааҕын туһунан бэлиэтииллэр.

Ол эрээри көһөн кэлиэхтэрэ суоҕа диэн най барарбыт сөптөөх дуо? Биһиги ити саҥа докумуон ылыллыытыгар төһө бэлэмнээхпитий?

Бэйэбит дьоммут төһө сирдээхтэрий-уоттаахтарый? Урукку да өттүгэр суруйан турабын, үгүс хаһаайыстыбалаах дьоммут сирдэрэ суохтар, түүлэһэн оттууллар диэн. Аны сирдээхтэрбит докумуоннара ситэтэ суохтар. Бастатан туран, сирэ суох хаһаайыстыбалаах дьоммутугар биир гектар босхо сири биэриэхтээхпит дии саныыбын.

Билигин аан дойду сайдыытыгар глобальнай процесстар буола тураллар. Глобализацияттан, урбанизацияттан биһиги хайдах даҕаны куотар кыахпыт суох. Итилэр кыра омуктарга куһаҕан дьайыылара сүрдээх элбэх. Урут-уруккуттан сир сыаналанан, табаар көрүҥүн ыллаҕына, тас дойду дьоно сирбитин атыылаһан ылыахтара, этэргэ дылы, биһигини хаарга хаамтарыахтара, сииккэ сиэллэриэхтэрэ диэн дьиксинии баара.

Уһук Илин региоҥҥа ыаллыы олорор Кытай судаарыстыбатын, Азия-Чуумпу акыйаан регион олохтоохторун ахсаана үүнэ-тэһиинэ суох элбии турарын бары бэркэ диэн билэбит. Биһиги киэҥ-куоҥ сирбитигэр-уоппутугар төһөлөөх ымсыыраллара буолуой? Ол иһин да ити сокуон барыла оҥоһуллубут буолуохтаах диэн сэрэйиллэр эрэ. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, сир-уот киһитэ-сүөһүтэ суох, өтөхсүйэн сытарыттан дойду геополитическай позицията мөлтүүр.

Сир мээнэ табаар буолбатах, ураты табаар. Ордук аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарга сир боппуруоһа ордук «ыарыылаах» буолар. Манна хас эмэ мөлүйүөн кытай кэлбиттэрин түмүгэр, 400-кэ эрэ тыһыынча саха симэлийэн хаалыан сөп. Ол иһин сувереннай судаарыстыба бэйэтин сокуоннарынан тастан өтөн киирииттэн көмүскүүр эбээһинэстээх. Онон бу сокуон барыла толкуйданан оҥоһуллубут буолуохтаах диэн сэрэйиэххэ эрэ сөптөөх.

Аан дойдуга бас билии эрэ сокуонунан араҥаччыланар. Сирбитигэр-уоппутугар дьиҥнээх хаһаайын эрэ буоллахпытына, ханнык да кэлии дьон кутталы үөскэппэттэр. Сир — киһи төрүт баайа Биллэн турар, көдьүүстээхтик туһаныахтаахпыт, дьиҥнээх хаһаайын буолуохтаахпыт. Киһи көмүс көлөһүнэ тохтон, оҥоһуллубут эрэ сир дьиҥнээх баайынан ааттаныан сөптөөх. Маны эмиэ саҥа сокуон барыла учуоттуур.

Тустаах сокуон барылыттан дьон-сэргэ айманыытын, айдаанын таһаарар наадалаах дуо? Наадата суох дии саныыбын. Докумуон үтүө өрүтүн таба туһаныахтаахпыт. Ол курдук, бу сокуонунан сир ылыыта судургутуйбутун таба өйдөөммүт, бастатан туран, муҥутуурдук өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар сири биэриигэ, докумуоннааһыҥҥа үлэлэһиэхтээхпит дии саныыбын. Бытаарыа суохтаахпыт.

Өйдөтөр үлэни күүскэ ыытыахтаахпыт

Тустаах сокуон барылын тула Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьевы көрсөммүн кэпсэтэ сырыттым.

— Владимир Михайлович, Уһук Илин региоҥҥа биир гектар сири босхо биэрии туһунан сокуон барылын ааҕааччыларга билиһиннэр эрэ.
— Бу сыл саҕаланыытыгар Уһук Илин региоҥҥа биир гектар сири босхо биэрии туһунан сокуон барылын дьүүллэһии саҕаламмыта. Барыл хас да вариана оҥоһуллубута. Дойду экономикаҕа министерствотын оҥорбут сокуонун барыла от ыйын ортотугар нэһилиэнньэ киэҥ дьүүлүгэр тахсыбыта. Дьүүллэһии атырдьах ыйын бүтүүтүгэр түмүктэммитэ.
— Регионнар төһө этиини киллэрбиттэрэй?
— Дойду үрдүнэн тустаах сокуон барылыгар аҕыйах субъектан 36 эрэ этии киирбит этэ. Ол иһигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит сэттэ этиини киллэрбитэ. Балаҕан ыйыгар экономика министерствота киирбит этиилэри учуоттаан, барыл чочуллубут варианын Российскай Федерация бырабыыталыстыбатын көрүүтүгэр биэрбитэ. Ити докумуоҥҥа Саха сирин этиилэрэ эмиэ учуоттаммыттарын бэлиэтиибин.
Билигин дойду бырабыыталыстыбата дьүүллэһэрин кэтэһэбит. Бу ыйга мин салайар сис кэмитиэтим тэрийиитинэн Ил Түмэҥҥэ киэҥ ыҥырыылаах мунньах буолбута. Министерстволары, биэдэмистибэлэри таһынан улуустартан бэрэстэбиитэллэр кэлэннэр кыттыыны ылбыттара, тус санааларын эппиттэрэ.
— Владимир Михайлович, ааҕан-билсэн бараҥҥын төһө сиппит-хоппут докумуон дии санаатыҥ?
— Бэрт кылгас уонна судургу докумуон. Докумуон үтүө да, мөкү да өрүттэрдээх. Бастатан туран, билигин Уһук Илин регион нэһилиэнньэтин ахсаана аччыы турар. Сэбиэскэй кэмтэн үс гыммыттан иккитэ эрэ хаалбыт. Урут манна уонча мөлүйүөн киһи олорбут эбит буоллаҕына, билигин нэһилиэнньэтин ахсаана 5-6 эрэ мөлүйүөн. Ол оннугар Кытай Россияҕа чугас провинцияларын нэһилиэнньэтин ахсаана үс төгүл эбиллибит. Ол курдук, 50-60 мөлүйүөн киһи олорбут эбит буоллаҕына, билигин нэһилиэнньэтэ 150 мөлүйүөҥҥэ тиийбит. Тас дойдуттан өтөн киирии улаатыан сөптөөх.
Онон кимиэхэ да куһаҕаны оҥоро сатаан буолбакка, дойду интэриэһигэр оҥоһуллубут докумуон буолар.
Иккиһинэн, хомойуох иһин, Российскай Федерация Сирин кодексата олус уустук докумуон. Ылбычча киһи ити докумуонунан кыайан сир ылбат. Ордук тыа хаһаайыстыбатынан уонна предпринимательствонан дьарыктанарга.
Барылга өйдөммөт боппуруоһа сүрдээх элбэх. Сири биэрии ким боломуочуйата буолара чуолкайдамматах. Муниципальнай тэриллии инники сайдыытыгар былааннаммыт сирдэр тустаах докумуоҥҥа учуоттамматахтарын бэлиэтиибин.
Итилэри таһынан сиргэ, ууга сыһыаннаах сокуоннары утарар түгэннэрэ эмиэ бааллар. Аҕыйах ахсааннаах норуоттар төрүт дьарыктарыгар аналлаах сирдэрэ, кылгас болдьоххо бэриллибит оттуур ходуһаларбыт хайдах буолаллара барылга чуолкайдык ыйыллыбатах.
— Тустаах сокуон барылыгар этиллэринэн, гражданин ханнык сыалга биир гектар сири босхо ылыан сөбүй?
— Гражданин тыа хаһаайыстыбатынан уонна предпринимательство араас көрүҥүнэн дьарыктанар буоллаҕына, биир гектар сири босхо ылыан сөп. Бастаан утаа биэс сылга диэн болдьохтоон сир бэриллэр. Онтон дьэ, көһөн кэлбит киһи бас билиигэ ылар кыахтанар. Аналынан туһаныллыбатаҕына, бу сир былдьаныллар.
— Ханнык сир бэриллэрэ бобулларый?
— Биэс уон тыһыынча нэһилиэнньэлээх улахан нэһилиэнньэлээх пууннартан 10 км иһинэн сир бэриллэрэ бобуллар. Биһиэхэ Дьокуускай уонна Нерюнгри куораттар итиннэ сөп түбэһэллэр. Үс сүүс тыһыынча нэһилиэнньэлээх пууннарга 20 км иһинэн сир бэриллэрэ көҥүллэммэт.
Маны таһынан ураты харыстанар сирдэр, ойуур фондатын көмүскэллээх зоналара уонна уу фондата бэриллэллэрэ эмиэ бобуллар. Биллэн турар, тыа сирин нэһилиэнньэлээх пуунун иһигэр сир бэриллэрэ көҥүллэммэт.
— Тас дойду гражданнарыгар биир гектар сир босхо бэриллиэн сөп дуо?
— Сокуоҥҥа этиллэринэн, Россия гражданнарыгар эрэ биэс сылга сир бэриллэр. Ити кэнниттэн тас дойду дьонноругар сири атыылааһын бобуллара докумуоҥҥа чопчу ыйыллар.
— Владимир Михайлович, тустаах сокуон олоххо киириэн иннинэ ханнык бэлэмнэнии үлэлэр ыытыллаллара нааданый?
— Сис кэмитиэт бу боппуруоска ыыппыт киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын аатыгар сүбэлээһини бэлэмнээбиппит. Муниципальнай тэриллиилэргэ эмиэ сүбэлээһиннэри ыыттыбыт. Бастатан туран, дьоҥҥо-сэргэҕэ өйдөтөр үлэни ыытыахтаахпыт. Сирдээх эрээри, докумуоннарын ситэ оҥорбокко сылдьааччылар бааллар. Итини түргэтэтиэхтээхпит. Бэриллиэн сөптөөх сирдэри быһа барыллаан бэлиэтээһин оҥоһуллуохтаах.
Өрөспүүбүлүкэбит ураты харыстанар сирдэрбитин докумуоннааһыҥҥа үлэни ыыппыта балайда буолла. Ол эрээри итиннэ үгүс боппуруос үптэн-харчыттан тутулуктаах. Саха сирин үс гыммыттан биирэ ураты харыстанар сирдэр. Маны таһынан нэһилиэнньэлээх пууннарбыт сирдэрин өрөспүүбүлүкэ бэйэтин суотугар докумуоннаан, кадастардаан биэрбитэ. Анал программа оҥоһуллан, баай-дуол сыһыаннаһыытын министерствота тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар кооперативтар уонна бааһынай хаһаайыстыбалар сирдэрин докумуоннарын оҥорон уонна ситэрэн биэрбитэ.
Биирдиилээн сирдээх дьоммут докумуоннара ситэтэ суоҕун бэлиэтиибин. Тустаах сокуон 2016 сыл ортотугар олоххо киириэҕэ. Бу кэмҥэ диэри сирдэрин бас билиигэ эбэтэр уһун болдьоххо арендаҕа ылар докумуоннарын оҥотторон, ситэрэн-хоторон биэриэхтээхтэр.
— Өрөспүүбүлүкэбитигэр босхо бэриллиэн сөптөөх төһө сирдээхпитий?
— Сирбит-уоппут киэҥ эрээри, үксэ ойуур фондата (80-тан тахса бырыһыан), федеральнай бас билии. Ол иһигэр арендаҕа бэриллибит бултуур сирдэр бааллар. Онон туһаныллыбат сирбит-уоппут элбэҕэ суох.
— Владимир Михайлович, эн тус санааҕар Саха сиригэр киин сиртэн төһө көһөн кэлиэхтэрэ дии саныыгыный?
— Мин тус санаабар, Сахабыт сиригэр тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанаары киин сиртэн соччо көһөн кэлиэхтэрэ суоҕа дии саныыбын. Ол эрээри биирдиилээн балыктыам, бултуом, баҕар, сир баайыттан тиксиэм диэн санаалаах дьон тиийэн кэлиэхтэрин сөптөөх. Ордук дьону тас дойдулары кытта кыраныыссалаһар, арыый сымнаһыар климаттаах регионнар интэриэһиргэтэр буолуохтаахтар.
— Владимир Михайлович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Людмила НОГОВИЦЫНА.