Саҥа быраабылалар төһө тутуһуллалларый?

Биллэрин курдук, 2013 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар министерствота «Суһал медицинскэй көмөнү оҥоруу бэрээдэгин бигэргэтэр туһунан» бирикээһи таһаарбыта. Бу бирикээһинэн ити салааҕа олохтоммут саҥа быраабылалар ааспыт сыл тохсунньу 1 күнүттэн киирбиттэрэ.

Медицинаҕа бөдөҥ уларыйыылар

Биллэрин курдук, 2011 сыл дойдуга доруобуйа харыстабылыгар бөдөҥ уларыйыылар саҥа түһүмэхтэрэ саҕаланыыларын кэминэн ааҕыллар. Ити дьыл сэтинньи 21 күнүгэр 323 №-дээх «Российскай Федерация гражданнарын доруобуйаларын харыстабылын төрүттэрин туһунан» федеральнай сокуон ылыллыбыта.

Маны таһынан Российскай Федерация субъектарыгар регионнааҕы доруобуйа харыстабылын модернизациятын программалара ылылланнар, үлэлэрин саҕалаабыттара. Итиэннэ ити сыл 2010 сыл сэтинньи 29 күнүгэр ылыллыбыт 326 №-дээх «Российскай Федерацияҕа булгуччулаах медицинскэй страховкалааһын туһунан» федеральнай сокуон күүһүгэр киирбитэ.

«Суһал көмө» сулууспата эмиэ туора тутуллубакка, тустаах министерство анал бирикээс таһааран, бу салаа үлэтин-хамнаһын аныгы ирдэбиллэргэ, кэмҥэ эппиэттэһэр гына уларытарыгар саҥа быраабылалары, бэрээдэги олохтообута.

Ханнык уларыйыылар киирбиттэрэй?

2004 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар министерствотын бирикээһинэн бигэргэммит суһал медицинскэй көмөнү оҥоруу бэрээдэгэ үгүс балаһыанньата уларыйбакка, оннунан хаалбыттара. Оттон экстреннэй форманан суһал медицинскэй көмөнү ыҥырыыга киирбит балаһыанньа саҥа сүүрээнинэн буолбута. Дьэ ханнык түгэннэргэ суһал көмөнөн уталыппакка туһанарбытын өссө төгүл санатабын.

Бастакынан, хаан эргии­рин систиэмэтин, тыынарыҥ, өй-санаа (сознание) кэһиллии­лэригэр. Иккиһинэн, атын дьоҥҥо кутталы үөскэтэр психическэй кэһиллиигэ. Үсүһүнэн, эмискэччи олус күүскэ ыалдьыы (болевой синдром). Төрдүһүнэн, соһуччу ханнык эмэ уорган үлэтин кэһиллиитэ. Бэсиһинэн, ханнык баҕарар эчэйии. Алтыһынан, термическэй уонна химическэй сиэтиилэр. Сэттиһинэн, эмискэччи хаан барыыта.

Итилэри таһынан дьахтар оҕо­ло­ноору, оҕото куотаары гыннаҕына суһал медицинскэй көмө өҥөтүнэн туһаныахха сөптөөх.

Маннык быраабыла олохтоммута саамай сөптөөх дии саныыбын. Сорохтор поликлиникаҕа көрдөрүнэ тиийиэхтэрин сөптөөх да эрээрилэр «суһал көмөнү» ыҥыраллара баар суол. Кинилэртэн сылтаан дьиҥ ыксаабыттарга тыҥааһыннаах балаһыанньа үөскүүр. Ыксал тирээтэҕинэ аҕыйах да мүнүүтэ, сөкүүндэ эрдэ кэлэн суһал көмөнү оҥоруу улахан оруоллаах.

Ыарыһаҕы эвакуациялааһын быраабылатыгар

Саҥа бэрээдэккэ ыарыһаҕы эвакуациялааһын быраабылалара чуолкайдык ыйыллыбыттара. Ол курдук, ким эвакуациялыырга быһаарыныыны ылынара ыйыллыбыта. Биригээдэ медицинскэй үлэһитэ, салайааччыта, кини солбуйааччыта, балыыһаҕа сөптөөх медицинскэй көмө кыайан оҥоһуллубат түбэлтэтигэр дьуһуурунай быраас итини быһаарыахтарын сөптөөх.

Ыарыһах туругуттан көрөн ханнык медицинскэй тэрилтэҕэ тиэрдиллэр критерийдэрэ эмиэ чуолкайдаммыт.

Ыарыһаҕы эвакуациялыыр кэмҥэ көһө сылдьар биригээдэ үлэһиттэрэ ханнык дьайыылары уонна медицинскэй көмөнү оҥоруохтаахтара чопчуламмыт.

Ханнык түбэлтэлэргэ па­циеҥҥа авиация наадата ыйыллыбыт. Ол курдук, сиринэн кыайан айанныыр кыаҕа суох ыарыһахтарга уонна суола-ииһэ суох ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга салгын аалларынан таһыы көҥүллэнэр. Ити биһиги Сахабыт сиригэр туһааннаах. Киэҥ, суола-ииһэ мөлтөх Сахабыт сиригэр — тыын боппуруос.

20 мүнүүтэттэн хойутуо суохтаахтар

Суһал көмөнү ыҥырыы уочаратыгар чуолкайдааһыннар киирбиттэрэ. Ол курдук, ыҥырыы киирдэҕинэ, онно чугас сылдьар иллэҥ биригээдэ үлэлиир. Маны таһынан суһал медицинскэй көмө станцияларын критерийдэрэ уларыйбыттара. Билигин 50 тыһыынча киһиттэн элбэх нэһилиэнньэлээх куоракка хайаан даҕаны суһал көмө станцията баар буолара ирдэниллэр. Оттон куоракка 100 тыһыынча киһи олорор буоллаҕына, подстанциялар тэриллиэхтээхтэр.

Холобур, биһиги Дьокуускайбытыгар барыта 318 тыһыынча киһи олорор. Ол аата киин куораппытыгар суһал медицинскэй көмө станциятын таһынан биэс подстанция баар буолуохтаах. Кырдьык, маннык механизмынан сулууспа үлэлээтэҕинэ, оҥорор өҥөтө даҕаны тупсуоҕа уонна «суһал көмө» дьиҥнээхтии ис хоһоонугар, суолтатыгар сөп түбэһиэ этэ. Станциялар микрооройуоҥҥа хас киһи олороруттан, тутуулар уратыларыттан, суол-иис туругуттан, төһө элбэх транспорт сылдьарыттан тутулуктаах тэриллиэхтээхтэр. Ыҥырыллыбыт биригээдэ саамай уһаабыта 20 мүнүүтэнэн ыарыһахха тиийэрин курдук учуоттанан подстанция тутуллуохтаах.

«Суһал көмө» массыыналарыгар

«Суһал көмө» массыыналарыгар ханнык медицинскэй оборудованиелар баар буолуохтаахтарын саҥа стандартара бигэргэммитэ. Билигин ити массыыналар саҥа технологиялары туһанарга табыгастаах буолуохтара. Сүрэххэ массаж оҥорор, тыҥа искусственнай вентиляциятын аппарааттарынан, спинальнай щитинэн хааччыллыахтаахтар.
Итилэри таһынан «суһал көмө» массыынатыгар ГЛОНАСС спутник систиэмэ кыаҕынан туһаныллар видеорегистратор уонна навигатор туруоруллуохтаахтар. Бу саҥа технологиялар ордук тыа сирин медицинатыгар туһалаахтарын Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар миниистирэ Вероника Скворцова бэлиэтээбитэ. Ол курдук, биригээдэ үлэһиттэрэ видеонан төһө баҕарар коллегаларын кытта сүбэлэһиэхтэрин сөптөөх.

89% тиийиэхтээх

Билигин дойдуга киирбит бары ыҥырыылартан 20 мүнүүтэ иһинэн тиийэр биригээдэ 84,7% тэҥнэһэр буоллаҕына, 2018 сылга 89% тиийэ улаатыахтаах. Манна регионнар уонна муниципалитеттар бэйэлэрин суолларын-иистэрин учуоттааннар, бэйэлэрин бириэмэлэрин олохтууллар.

Суһал медицинскэй көмөнү оҥоруу саҥа бэрээдэгэр анал биригээдэлэр көрүҥнэринэн чуолкайдык араарыллыбыттара. Ол курдук, анестезиология-реанимация, педиатрическай, педиатрическай анестезиология-реанимация, психиатрическай, акушерскай-гинекологическай анал биригээдэлэр баар буолуохтаахтар. Ыарыһах туруга анал ньыманан эмтээһини ирдиир буоллаҕына, уопсай хайысханан үлэлиир биригээдэ анал биригээдэни ыҥырыан сөптөөх. Эбэтэр станцияҕа олорон ыҥырыылары суруйар биэлсэр тута анал биригээдэни ыарыһахха ыытыахтаах.

Суһал көмөнү үбүлээһин

Үөһэ ахтан аһарбыппыт курдук, 2011 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 326 №-дээх «Российскай Федерацияҕа булгуччулаах медицинскэй страховкалааһын туһунан» федеральнай сокуон күүһүгэр киирбитэ. Ити сокуон чэрчитинэн пациеннар страховой хампаанньаны таһынан, медицинскэй тэрилтэни, маны таһынан бырааһы талалларыгар быраап бэриллибитэ.
2013 сылтан булгуччулаах медицинскэй страховкалааһын ситимигэр суһал медицинскэй көмө сулууспата киллэриллибитэ. Ол курдук, суһал көмө биригээдэтэ оҥорор медицинскэй өҥөтүн ороскуотун ити ситим оһорор. Сулууспа биир ханааллаах үбүлэнии ситимигэр киирбитэ. Урукку курдук бюджеттан үбүлээһин оҥоһуллуо суоҕа. Ити судаарыстыба үбүн-харчытын көдьүүстээхтик туһанар уонна биригээдэ үлэтин хаачыстыбатын тупсарар инниттэн оҥоһуллубута. Сорох регионнар эксперимент быһыытынан маннык үбүлээһини киллэрбиттэрэ ыраатта.

Булгуччулаах медицинскэй страховкалааһын полиһа суох дьоҥҥо ити уларыйыы хайдах дьайыай диэн ыйытыы күөрэйэн тахсар? Маннык дьоҥҥо суһал медицинскэй көмө босхо оҥоһулларын судаарыстыба мэктиэлиир.

Суһал көмө диспетчерин эбэтэр биригээдэтин үлэтинэн астымматах ыарыһахтар страховой хампаанньаҕа үҥсүү киллэриэхтэрин сөп.

Москва куорат холобура

Бу сайын Египеккэ баран иһэн Москваҕа хоно сыттахпына, мини-гостиницаҕа Бурденко аатынан институттан эпэрээссийэлэнэн тахсыбыт оҕо ыарыыта бэргээбитэ. Онно хаһаайын «суһал көмө» сулууспатын ыҥырбыта. Сулууспа үлэһиттэрэ 5 мүнүүтэнэн кэлэ охсоннор, оҕоҕо көмө оҥорбуттара.

Мини-гостиница хаһаайына: «Ааспыт сылтан Москваҕа «суһал көмө» сулууспатын үлэтэ-хамнаһа төрдүттэн уларыйда, тубуста. Хойутаатаҕына, сүүрбэччэ мүнүүтэнэн кэлэллэр», – диэн кэпсээбитэ.

Россия доруобуйа харыстабылыгар министерствотын бирикээһэ, ити салааҕа киллэриллибит саҥа быраабылалар дойдубут тэбэр сүрэҕэр — Москваҕа хайдах курдук эҥкилэ суох туолалларын илэ харахпытынан көрөн итэҕэйбиппит. Үбүлээһин уонна хааччыллыы да ону тэҥэ үчүгэй буоллаҕа.

Оттон биһиэхэ?

Оттон биһиги киин куораппытыгар — Дьокуускайга Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар министерствота «Суһал медицинскэй көмөнү оҥоруу бэрээдэгин бигэргэтэр туһунан» бирикээһэ төһө туоларый, төһө олоххо киирэр эбитий?

Оннооҕор өйүн сүтэрбит да киһиэхэ 1-2 чаас кэтэһиннэрэн баран, этэргэ дылы, кэмниэ-кэнэҕэс кэлэллэрэ баар суол.

Ааспыт күһүн хоноһом иһинэн улаханнык ыалдьыбытыгар «суһал көмөнү» ыҥырбытым. Диспетчер: «Массыына аҕыйа­ҕынан 2-3 чааһа суох кэлиэхтэрэ суоҕа», – диэн сэрэттэ. Киһим наһаа бэргээбитигэр иккистээн төлөппүөннээтим, ити бирикээс туһунан аҕынным. Ол кэнниттэн чаас аҥаарынан сулууспа үлэһиттэрэ тиийэн кэллилэр. Дьиэҕэ чаас курдук олордулар, ыарыһахха эмп да биэрбэтилэр, укуоллаабатылар да. Ол кэнниттэн массыыналарыгар тахсан баран, дьиэбит таһыгар 20-тэн тахса мүнүүтэ олордулар. Соруйан кэтээн көрдүм. Биһиэхэ сылдьыбыт балтараа чаастарын устата төһөлөөх киһи кинилэри кэтэспитэ буолуой?

Кэтэһэ сатаан бараннар, ыарыылара бэргээбиттэр, суорума суолламмыттар да баар буолуохтарын сөптөөх. Итинник эппиэттээх үлэҕэ маннык аахайымтыата суох сыһыаны киһи хайдах сыаналыан сөп эбитэ буолла. Биһиги эрэ бу курдук түбэлтэҕэ түбэспэтэх буолуохтаахпыт дии саныыбын.

Российскай Федерация доруобуйа харыстабылыгар министерствотын бирикээһэ, бу сулууспаҕа саҥа олохтоммут быраабылалар биһигини тумнар курдуктар. Үбүлээһин да кэмчи буолуон сөп. Маны таһынан бэлиэтээн ааспытым курдук, дьиэ таһыгар сүүрбэлии мүнүүтэ туран баран ыҥырыыга барар буоллахтарына, ханнык да быраабыла олоххо киирбэтэ чуолкай.

Москва курдук уулуссалара пробкалаах, бөдөҥ куоракка суһал сырыы кыаллыбыт буоллаҕына, биһиэхэ тоҕо табыллыбатый, кыаллыбатый?

Людмила НОГОВИЦЫНА.