Сир аннын туһаныыны сокуонунан сүрүннээһин

— Саха Өрөспүүбүлүкэтэ туһалаах сирин баайа арааһынан уонна саппаастарынан Россия баай субъектарыгар киирсэр, ол инвестордар уонна сир аннын туһанааччылар өттүлэриттэн интэриэс улаханын быһаарар. Саха сиригэр «АЛРОСА» АК, «Сургутнефтегаз» ААО, «Мечел» ААО, «Газпром» ААО, «Полюс» САО, «Роснефть» ААО курдук бөдөҥ промышленнай хампаанньалар үлэлииллэр.
1. Бүгүҥҥү күҥҥэ «Сир аннын туһунан» РФ Сокуона сир аннын туһаныыны кытта сибээстээх боппуруостары сүрүннээһиҥҥэ РФ субъектара, муниципальнай тэриллиилэр, сири туһанааччылар, арендалааччылар кыттыыларын быһаччы көрбөт.
РФ «Сир аннын туһунан» Сокуонун 15 ыстатыйатын быһыытынан, лицензиялааһын судаарыстыбаннай систематын соруктарыттан биирдэстэринэн бу сиргэ-уокка олорор нэһилиэнньэ, Россия гражданнара барылара социальнай, экономическай, экологическай уо.д.а. интэриэстэрин хааччыйыы буолар. Ол эрээри маныаха сир баайын хостооһун ыытыллар сирдэрин социальнай-экономическай сайдыытыгар сир аннын туһанааччылар кытталларыгар эбээһинэстиир быһаччы нуормалар сокуонунан көрүлүбэттэр. Лицензия сөбүлэһиилэригэр сир-уот социальнай-экономическай сайдыытын туһунан сөбүлэһии балаһыанньата хардарыта үлэлээһин буолуон сөп көрүҥнэриттэн биирдэстэрин быһыытынан суруллар.
Бу нуормаҕа олоҕуран, РФ субъектарын, олохтоох салайыныы уорганнарын уонна сир аннын туһанааччылар икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиилэр түһэрсиллиэхтэрин сөп, ол эрээри ити булгуччулаах нуорма буолбатах. Ол курдук, Саха сиригэр сир аннын туһанааччылар 20% эрэ итинник тэриллиилэри кытта сөбүлэһии түһэрсибиттэр.
Уһук Илин уонна Байкал регионун, РФ Арктикатааҕы зонатын сайдыытын кытта тэҥҥэ минеральнай-сырье ресурсаларын баһылааһыҥҥа бөдөҥ кээмэйдээх кэккэ бырайыактары олоххо киллэрии күүтэр, онон экологическай, социальнай-экономическай өрүттэри таарыйар сөптөөх балансаны үөскэтэр сыалтан алтыһыы элбэх буолуоҕа.
Сир аннын туһаныы лицензиятын (сир аннын туһаныыга булгуччулаах усулуобуйа) ис хоһоонугар РФ субъектарын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын уонна муниципальнай тэриллиилэри кытта сир аннын туһанааччы сир-уот социальнай-экономическай сайдыытыгар кыттыыга олохтоох нэһилиэнньэ иннигэр социальнай уонна экологическай эппиэтинэһин кытта сибээстээх сөбүлэһиилэри түһэрсии туһунан балаһыанньаны киллэрэргэ Саха сирэ туруорсар.
Хоту сир аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын бэрэстэбиитэллэрэ – 40 тыһ. киһи былыргыттан олорор миэстэтинэн Саха сирэ буолар. Саха сиригэр «Этнологическай экспертиза туһунан» сокуон үлэлиир, ити аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэс курдук түөлбэлээн олорор уонна үгэс курдук хаһаайынныыр миэстэлэригэр сир аннын туһаныы мөлтөх дьайыытын сэрэтиигэ, сыаналааһыҥҥа уонна толуйууну мэктиэлээһиҥҥэ туһаайыллар. Маныаха этнологическай экспертизаны ыытыы бэрээдэгин, төрүөттэрин федеральнай сокуоннар билигин үлэлиир нуормалара арыйбаттар.
2. Туһааннаах сиргэ-уокка үлэлииригэр, сир аннын туһанааччы нолуок тустаах көрүҥнэрин төлүүр, олор, ис дьиҥэр, РФ субъектарын уонна муниципальнай тэриллиилэр бюджеттарыгар киирбэттэр.
Нолуок төлөбүрдэрин араартааһын проблематыгар төннүөххэ наада, онуоха анаан зоналарынан араарыллыбыт нолуок ураты режимнэрин, ону таһынан федеральнай, регионнааҕы уонна олохтоох бюджеттарга нолуок киириитин тэҥнээн көрүөхтээхпит. Ити сир аннын туһалаах баайын хостооһуҥҥа нолуогу, углеводородтар чаастарыгар, бонустаах төлөбүрдэри, эбиллибит сыанаҕа нолуогу уонна физическэй сирэйдэр дохуоттарыгар нолуогу, барыстан нолуогу таарыйар.
Эбэтэр сир аннын туһа­нааччылар нэһилиэнньэ иннигэр социальнай эппиэтинэскэ уонна сир-уот экологическай үтүө туругун хааччыйыыга кыттыыларын туспа сокуоҥҥа көрүөххэ. Билигин Саха сирин парламеныгар «Сир аннын туһанааччылар социальнай уонна экологическай эппиэтинэстэрин туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун барыла киллэрилиннэ.
3. РФ бюджетын кодексыгар тулалыыр эйгэни киртитэр тэрилтэлэртэн айылҕаны харыстыыр тэрээһиннэргэ тус сыаллаах үбү ыытар туһунан нуорманы бигэргэтэр наадалаах (бу тулалыыр эйгэҕэ мөлтөх дьайыы иһин төлөбүрдэр, тулалыыр эйгэни харыстааһын эйгэтигэр сокуону кэһиилэр иһин административнай ыстарааптар киириилэриттэн тустаах өлүүлээһин, тулалыыр эйгэҕэ хоромньуну оҥорууну толуйуу туһунан ирдэбиллэргэ киирэр харчыттан өлүүлээһин буолуон сөп).
4. Сир аннын туһаныы буортулаах дьайыытыттан тулалыыр эйгэни харыстааһын проблемаларыгар болҕомтону сытыырхатары суолталааҕынан ааҕабын. Сокуон итэҕэһиттэн төрүөттээх быһаарыллыбатах боппуруос өссө да элбэх: сир аннын баайын хостооһун уонна переаботкалааһын технологиятыгар экологическай хааччахтааһыннары быһаарыы ситэтэ суоҕа, хостуур промышленность технико-экономическай көрдөрүүлэрин тупсарар ирдэбил уонна биосфераны сөптөөх туругунан хаалларыы наадатын икки ардыларыгар утарсыылар; айылҕа ресурсаларыгар уонна биосфера элеменнэригэр оҥоһуллар хоромньуну экономическай сыаналааһын ньымалара ситэ оҥоһулла иликтэрэ.
Сир туһалаах баайын хостооһун үлэтигэр кэһиилэри сокуон төрүтүгэр хайдах гынан эрдэттэн сэрэтэр уонна туоратар туһунан өссө төгүл толкуйдуохпутун наада. Сир баайа үөскүүр миэстэлэрин туһаҕа таһаарыы бырайыактарын оҥорууга ирдэбиллэртэн саҕалаан, сир туһалаах баайа хостонуутун уонна саппааһа сир анныгар хаалыытын дьиҥнээхтик учуоттааһын, сир аннын туһаныы объектарын тоҥорууга уонна суох оҥорууга тэрээһиннэри ыытыы туһунан нормативнай балаһыанньалары хаттаан хаачыстыбалаахтык көрүөхтээхпит.