Юрий Николаев Уһук Илин регионнарын сайдыытын сокуонунан хааччыйыы туһунан

Кини сокуону тупсарыыга сүрүн туһаайыылар ортолоругар экономика, социальнай эйгэ сайдыыларын сүрүннээһин боппуруостарыгар судаарыстыба өйөбүлүн, үлэ ресурсаларын тардыыны, нолуок политикатын, таможняны бэрээдэктээһини, Уһук Илин хас биирдии субъегар айылҕа-климат усулуобуйаларын, тырааныспар тииһимньилээҕин уонна социальнай-экономическай сайдыы таһымын учуоттаан арааран сыһыаннаһыыны, хас биирдии субъект этиилэрин уонна санааларын учуоттаан нормативнай аакталары оҥорууну уонна субъектар сокуону оҥорууларын ааттаата.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин холобурун бэлиэтээтэххэ, регион экономикатыгар инвестициялары тардар уонна бөдөҥ инвестиция бырайыактарын олоххо киллэрэр сыалтан өрөспүүбүлүкэ парламена улахан болҕомтону 2014-2015 сс. инвестиция бырайыактарын олоххо киллэриини сокуонунан сүрүннээһиҥҥэ туһаайбыта, ол иһигэр судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэлээһин уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын толорууну хонтуруоллааһын усулуобуйатыгар. Федеральнай сокуоннары сэргэ өрөспүүбүлүкэ таһымыгар нормативнай база үөскэтилиннэ, аччыгый предпринимательство субъектарыгар, регионнааҕы инвестордарга чэпчэтиилэри биэрэр туһааннаах сокуоннар ылылыннылар», — диэтэ Юрий Николаев уонна сүрүн нормативнай правовой аакталарынан «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр инвестиционнай үлэ туһунан» 2013 с. бэс ыйын 24 к. СӨ Сокуона уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэлээһин инфраструктураҕа бырайыактарыгар кыттыытын туһунан» 2014 с. муус устар 2 к. СӨ Сокуона буолалларын туһунан эбэн эттэ.
Ол курдук, «Саха Өрөспүүбү­лүкэ­тигэр инвестиционнай үлэ туһунан» сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, инвестиционнай үлэ субъектара барыстан нолуокка, баайга-дуолга нолуокка, тырааныспар нолуогар нолуок чэпчэтиилэрин ылыыга суоттаныахтарын сөп. Юрий Николаев иһитиннэр­битинэн, статистика быһыытынан, 2015 с. тохсунньу-бэс ыйдарыгар өрөспүүбүлүкэҕэ 40 тыһ. тахса аччыгый уонна орто предпринимательство субъега үлэлиир, ол иһигэр 1151 аччыгый уонна орто тэрилтэ, 39 тыһ. регистрацияламмыт биирдиилээн предпринимателлэр. Экономикаҕа дьарыктаах дьон уопсай ахсааннарыттан аччыгый уонна орто бизнеһинэн дьарыктанааччылар өлүүлэрэ 8,9% ылар. Кинилэргэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр аччыгый уонна орто предпринимательство сайдыытын туһунан» сокуонунан өйөбүл көрүҥэ олохтонор. Ону таһынан «2012-2019 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр предпринимательство сайдыыта» судаарыстыбаннай программа чэрчитинэн финансовай өйөбүл маннык көрүҥнэрэ оҥоһуллаллар: 1-3 сылга диэри кыра сойуомнар, РФ Киин баанын рефинансированиетын ставкатыттан намыһаҕа суох, 5 сылга диэри болдьоххо 5 мөл. солк. диэри инвестиция сойуомнара, коммерческай бааннартан 10 сылга диэри болдьоххо кредиттэри ылыыга ирдэниллэр хааччыйыы 70% диэри кээмэйдээх мэктиэлэр, Россия кредиттиир тэрилтэлэригэр тардыллыбыт кредиттэр бырыһыаннарын төлөөһүнү кытта сибээстээх предпринимателлэр ороскуоттарын сорох чааһын субсидиялааһын, өйөбүлү ылааччылар көрүҥнэрин кэрискэтин кэҥэтии (оҥорон таһаарыы, өрүскэ пассажирдары тиэйии, тыа сиригэр олох-дьаһах өҥөлөрө, арктикатааҕы уонна хотугу оройуоннары эминэн хааччыйыы) уонна арктикатааҕы, хотугу оройуоннарга аччыгый уонна орто предпринимателлэр туһанар электрическэй, сылаас энергиятыгар аадырыстаах субсидия.
Өрөспүүбүлүкэҕэ хаһаайыс­тыбаннай үлэ сорох салааларын өйөөһүн туһунан сокуоннар ылыллыбыттара: «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр атыы-эргиэн үлэтин сүрүннээһин туһунан», «Саха Өрөспүүбүлүкэтин табаары оҥорооччуларыгар судаарыстыба өйөбүлүн туһунан». Билигин «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын туһунан» сокуон барыла уопсастыбаҕа дьүүллэһиллэр.
Юрий Николаев Уһук Илин регионнарыгар инвестициялары тардыы кэккэ хааччахтардааҕын бэлиэтээтэ, олор айылҕа-климат ураты усулуобуйаларын, Россия батарар ырыынактарыттан ыраахтарын, тырааныспар ороскуота үрдүгүн, энерготарифтар үрдүктэрин, сайдыылаах инфраструктура суоҕун, Уһук Илин сорох сирдэригэр нэһилиэнньэ аҕыйаҕын кытта сибээстээхтэр.
Саха сирин парламена уонна Бырабыыталыстыбата Уһук Илин сиригэр-уотугар аччыгый уонна орто предпринимателлэри судаарыстыба өттүттэн өйөөһүн эбии миэрэлэрэ наадалаахтарын туһунан этиилэри федеральнай таһымҥа актыыбынайдык киллэрбиттэрэ. Ол курдук, «О контрактной системе в сфере закупок товаров, работ, услуг для обеспечения государственных и муниципальных нужд» диэн 44 №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа Уһук Хоту сир усулуобуйаларыгар, ыраах сытар уонна сырыыга ыарахаттардаах оройуоннарга табаардары, үлэлэри уонна өҥөлөрү атыылаһыыны ыытыы бэрээдэгин сүрүннүүр эбии ыстатыйалары киллэрэргэ, онно аччыгый уонна орто предпринимателлэргэ, ол иһигэр субъект сиригэр-уотугар үлэлиир тыа хаһаайыстыбатын табаары оҥорооччуларыгар, социальнай туһаайыылаах коммерческайа суох тэрилтэлэргэ чэпчэтиилэри биэриигэ сакаасчыт эбэһээтэлистибэлэрин көрөр этиилэри оҥорбуттара.
РФ Нолуогун кодексатын 3.3 баһыгар уларытыылары киллэрэн, регион сиригэр инвестиция бырайыактарыгар кыттар нолуок төлөөччүлэргэ ирдэбиллэри судургутутарга этии оҥоһуллубута. Юрий Николаев санаппытынан, РФ Нолуогун кодексатын 25.9 ыстатыйатын быһыытынан, региоҥҥа инвестиция бырайыагар кыттааччы статуһун ылбыт тэрилтэ олохтоммут ирдэбиллэргэ эппиэттиэхтээх, чуолаан, бас билиитигэр (2024 сыл тохсунньу 1 к. диэри болдьоххо арендаламмыт) сир учаастага баар, онно регионнааҕы инвестиция бырайыага олоххо киирэрэ былааннанар буолуохтаах. «Хомойуох иһин, Саха сиригэр биир да тэрилтэ ити ирдэбиллэргэ сөп түбэспэт. Ити Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Уһук Илиҥҥэ проблеманан буолар», — диэн бэлиэтээтэ Юрий Николаев. Чахчы да, сир учаастагын маннык уһун болдьоххо арендалааһын дуогабара региоҥҥа инвестиция бырайыагар кыттыан сөптөөхтөр ахсааннарын намтатар.
Итини таһынан, өрөспүүбүлүкэ народнай депутата РФ салгынын сокуоннарыгар уларытыылары киллэриигэ этиилэр баалларын кэпсээтэ. Чуолаан, ыраах сытар уонна сырыыга ыарахаттардаах нэһилиэнньэлээх пууннарга тырааныспар тииһимньилээх буолуутун хааччыйар сыалтан, пассажирдары, почтаны уонна таһаҕастары коммерческай тиэйиигэ, авиация үлэлэрин толорууга анаан чэпчэки салгын аалларын туһаныы көдьүүһүн кэҥэтиигэ уонна үрдэтиигэ, федеральнай бюджет үбүн суотугар пассажирдарга тарифтары субсидиялааһын уонна Саха сирин арктикатааҕы оройуоннарын кииниттэн субъект иһинээҕи авиациянан тиэйиилэри субсидиялааһын суолунан, Россия ыраах сытар регионнарыгар регионнааҕы авиациянан тиэйии альтернативата суох маршруттарын субсидиялааһын туспа механизмын бигэргэтиигэ олор туһаайыллаллар.
«Билигин РФ субъектара Уһук Илин уонна Байкал регионун сайдыытыгар сокуон базатын тупсарыыга туһааннаах үлэни ыыталлар уонна ыыппыттара диэн сүнньүнэн этиэххэ сөп. Ол эрээри субъектар сокуону оҥорор көҕүлээһиннэрэ барыта федеральнай кииҥҥэ өйөнүллэр буолбатахтар, үгүс этиилэр туоратыллаллар, умнууга хаалаллар, оттон кинилэр Уһук Илиҥҥэ да уонна Российскай Федерацияҕа бүтүннүүтүгэр да суолталаахтар», — диэтэ Юрий Николаев. Манан сибээстээн, парламентарий Уһук Илин уонна Байкал регионун сайдыыларын ураты усулуобуйаларыгар сокуон базатын ылыныы туһунан РФ Президенин сорудаҕын толорууга күүһү түмэргэ этии оҥордо.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.