Эрэл тиһэҕинэн уостар

Бокс, ханнык да сокуонунан эбэтэр ыйааҕынан бигэргэммэтэҕин үрдүнэн, өрөспүүбүлүкэбитигэр иккис нүөмэрдээх спорт көрүҥүнэн ааҕылларын туһунан мэлдьи бэлиэтээн этэбит. Официальнайдык билиниллибэтэҕин да иһин, бэйэбит итинник үрдүк ыстаатыһынан «сүрэхтээбит» көрүҥмүт бүгүҥҥү туруга хайдаҕый?

Боппуруоһу маннык туруорарга, Арассыыйатааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнары ылар наада. Биир курдук, хайы-үйэ ааспыт кэминэн ыллахпытына, дойду уонна Дьобуруопа чөмпүйэнээттэрэ биһиги туспутугар ситиһиилээхтик ааһыллыбыт суол курдуктар. Дьиҥэр, спорка ситиһиллибит түмүк бастайааннай үрдэл буол­бат. Ситиспитиҥ курдук, бэрт түргэнник сүтэриэххин сөп. Оччотугар ол кыайыы, ситиһии, көрдөрүү спорт историятыгар уонна спортсмен тус биография­тыгар эрэ хаалан хаалыахтара. Аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс, олимпиада боруонса мэтээллэрэ биһиэхэ бааллар.

Маннык ситиһиилэргэ тирэ­ҕирэн, салгыы аан дойду уон­на олимпиада үрдүкү мэтээллэригэр дураһыйыахтаах этибит. Ол кыайтарбат ыра санаа буолбатах. Спорт төрүт айылгыта тохтоон, туран хаалары ончу билбэт уонна билиммэт. Спортсмен өссө үрдүктэн үрдүккэ ойо, түргэнтэн түргэнник сүүрэн күлүмэхтэнэ, күүстээхтэн күүстээҕи сабырыйа туруохтаах. Биир чулуу бэйэтин күнүгэр кыайан ыттыбатах үрдэлигэр, атын эдэр боотур сулуһа күлүмнүү оонньуохтаах.

Чуолаан боксаны ылар буоллахпытына, бүгүҥҥү күннээххэ уот диэки көрөр киһибит Василий Егоров эрэ буолар. Атын биир да боксербутунан, кинини «саҕатыттан өрө тардан» да туран,  бэл, Арассыыйа таһымыгар өҥ туттар кыахпыт суох.

Көҥүл тустууга, ааспыт үйэ 60-с сылларын бүтүүлэриттэн, саха уолаттара биэс бастакы ыйааһыҥҥа Сойуус, Дьобуруопа, аан дойду чөмпүйэнээттэрин бүтүн бөлөҕүнэн кэриэтэ устуур­малаабыттара. Бэл, 1976 сыллаахха ыытыллыбыт Монреаллааҕы олимпиадаҕа саха үс тустууга тэҥинэн кыттан, кыайыы үрдүк үөрүүтүн билбитэ. 70-с сылларга улуу тустуук Роман Дмитриев Сойууска чөмпүйүөннэтэлииригэр, 48 киилэҕэ 5-6 үрдүк таһымнаах саха тустууктара убайдaарыгар «суолу солооччуларынан» буолбут буолуохтаахтар. Сылын ахсын ыытыллар чөмпүйэнээттэргэ бу уолаттар төһөлөөх элбэх күүстээҕи эбэтэр туораппыттара, эбэтэр тиһэх сэниэлэрин эспиттэрэ, ээхтэрин этиппиттэрэ буолуой. Чэ, ити тустуу туһа туһунан буоллун.

Боксаҕа — атын хартыына. Чулуу боксербут дойду сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар уһун сылларга бас­такы нүөмэринэн сылдьара, саха дьонугар киэн туттууну үөскэтэр. Төрөөбүт норуота киниттэн өссө үрдүк кыайыылары кэтэһэр. Ол норуот буруйа буолбатах. Бастыҥтан бастыҥҥа, чулууттан чулууга эрэниллиэхтээх. кинини кэтэһиллиэхтээх. Норуот эрэлин күүһэ онуоха сытар.

Василий Егоров тус тириэньэрэ, СӨ боксаҕа сүүмэрдэммит хамаандатын спортивнай бэлэмнэниигэ киинин кылаабынай тириэньэрэ Артур Иннокеньевич Пахомовы кытта кэпсэтэбин.

— Бу сылга үктэнэн баран, ханан-ханан сырыттыгыт, туох буһууну-хатыыны аас­тыгыт?

— Инньэ тохсунньу 7 кү­нүттэн бэс ыйын 19-гар диэри сүүмэрдэммит хомуур бэлэмнэниилэргэ дьарыктанныбыт. Бу хомуурга Васяны кытта  Михаил Варламов сылдьыста. Михаил 60 киилэ ыйааһыннаахтарга киирсэр, ааспыт сылга манна биһиэхэ ыытыллыбыт Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр 5-с миэстэ буолан, Арассыыйа саппаас хамаандатын састаабыгар киирбитэ.

Олунньу ыйга АИБА (аан дойдутааҕы любительскай бокс бэдэрээссийэтэ) дьаһалынан Болгарияҕа ыытыллыбыт Гран-при категориялаах норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга кыттыбыппыт. Василий, бу турнирга дойду сүүмэрдэммит хамаандатын бастакы нүөмэрин быһыытынан кыттыбыта. Табыллыбатыбыт. Бастакы киирсиитигэр аргентинецка очукуонан кыайтаран кэбиспитэ. Арассыыйа хамаандата 4 кыһыл көмүс, 2 үрүҥ көмүс уонна 2 боруонса мэтээллэрдээх хамаанданан кыайыылаах тахсыбыта.

Кулун тутар ыйга Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандата Бэрилииҥҥэ, уруккута ГДР спортивнай баазатыгар икки нэдиэлэ Германия, Ирландия, Польша, Ангола уонна Конго хамаандаларын кытта бииргэ эрчиллибиттэрэ. Хомуур эрчиллии түмүгүнэн, кулун тутар 30 күнүттэн муус устар 5-гэр диэри ыытыллыбыт Аан дойду куубагар кытынныбыт. Василий бастаан Монгуолуйа боксерун кыайан баран, ньиэмэскэ кыайтаран боруонса призер буолбута. Арассыыйа 3 чөмпүйүөннээх, 2 үрүҥ көмүс уонна 4 боруонса призердардаах хамаанданан бастаабыта.

Ыам ыйын 25 күнүттэн бэс ыйын 10-гар диэри Москуба уоба­лаһыгар II Дьобуруопа оонньууларыгар бэлэмнэнии барбыта. Бу хомуур эрчиллии түмүгүнэн, сүрүн хамаанда састааба быһаарыллыбыта. 52 киилэҕэ бастакы нүөмэринэн урут Арассыыйаҕа иккитэ чөмпүйүөннээбит Вадим Кудряков киирбитэ. Дьобуруопа оонньууларын кэмигэр, Василий Грознайга ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга кыттан, икки казах боксерун кыайталаан бастаабыта.

II Дьобуруопа оонньууларыгар кыттыбыт Вадим Кудряков бастакы киирсиитигэр испанец Эскобарга кыайтаран кэбиспитэ. Бэйэм санаабар, Кудряков тириэньэрэ сыыһа таактыканы тутуста. Сүүмэрдиир эрчиллии кэмигэр Васяны кытта спарринг охсуһуу ыытыллыбытын үрдүнэн, уолун салгыы Васяҕа үстэ паараҕа туруора сылдьыбыта. Арааһа, уола саарбаҕа суох баһыйарын кылаабынайдарга итэҕэтээри гыммыта буолуо. Итинник дьаһанан, уолун күүһүн-күдэҕин эрдэ эһэн кэбистэ дии саныыбын. Кудряков Васяны санаатаҕын, баҕардаҕын ахсын кыайар эбэтэр лаппа баһыйарын көрдөрөр, дакаастыыр кыаҕа суох. Тэҥ баайыылаах боксердар. Онон риингэҕэ киирдэхтэринэ, тус дьолуолара билэр эбэтэр таактыкалаах толкуйдааһыннара быһаарар дьон.

II Дьобуруопа оонньууларыгар Арассыыйа хамаандата 1 кыһыл көмүс, 2 үрүҥ көмүс мэтээл­лэргэ тигистэ. Украина уонна Армения хамаандалара иккилии чөмпүйүөннээхтэр. Бу оонньуулар түөртүү сыл буола-буола ыытыллаллар. Бастакы оонньуулар 2015 сылга Бакуга ыытыллыбыттара.

— Үчүгэй, сиһилии кэпсээтиҥ. Сыл аҥаардаах эрчиллиигит уонна күрэхтэһиилэргит түмүгүнэн уолгар туох сыананы биэриэҥ этэй?

— Бу сыл аҥаардааҕы көрдө­рүүбүт мөлтөх диэн быһаччы сыаналыахха наада. Спорт аата спорт буолар диэн бэйэни уоскутуна дуу, албыннана дуу сананыахха сөп этэ да, онтон туһа тахсыа суоҕа. Кылгас кэмнээх эрчиллии, соҕотох күрэхтэһии буолбатах. Ханнык баҕарар спортсмен эрчиллииттэн салҕыан, күрэхтэһиилэртэн сылайыан, көрдөрүүлэрин намтатан, түһэрэн ылыан сөп. Ол өйдөнөр уонна улаханнык бааламмат дьыала. Бу гынан баран, ол мөлтөөн-ахсаан ылыытын спортсмен бэйэтин эрдээх уонна дьулуурдаах санаатынан булгуччу кыайыахтаах. Санаатын күүһүн ньыгыл сутурук курдук түмүнэн, риингэҕэ хайаан да сирэйэ-хараҕа, мэктиэтигэр сырдырҕыы сылдьар буола уоттанан тахсар боксеру, кыайыы кэтэһэр. Улахан спорка, улахан спортсменнар күүс-уох, бэлэм өттүнэн сүнньүнэн тэҥ баайыылаах буолаллар. Оччотугар кыайыыны ордук эр санаалаах уонна мындыр толкуйдаах күрэстэһээччи ситиһэрэ үчүгэйдик биллэр суол.

Балаҕан ыйыгар Екатеринбург куоракка аан дойду чөмпүйэнээтэ ыытыллыаҕа. Вадим Кудряков Дьобуруопа оонньууларыгар кыайтарбытынан, Васяҕа барыстаах түгэн уонна ураты эппиэттээх кэм үөскээтэ. Билигин барыта бэйэтиттэн тутулуктаныаҕа. Дьарыгын систиэмэлиэн уонна күүһүрдүөн наада. Саамай кылаабынайа, өйүн-санаатын биир сыалга түмүөн уонна хайа да түбэлтэҕэ ыһыллан хаалымыан наада. Мантан хаалбыт кэмҥэ Кудряковтыын хаттаан күүстээх бириинсиптээх утарыта турсуу, «ким – кими» диир хабыр хапсыһыы буолуоҕа. Онно кыайыылаах таҕыстаҕына, аан дойду чөмпүйэнээтигэр кыттар чиэскэ тиксиэҕэ. Саха дьонугар саҥа эрэл үөскүөҕэ. Оттон мин бэйэм сүрүн мииссийэбин «көбүөр аннынан барар арааһынай оонньуулартан» уолбун харыстааһыҥҥа көрөбүн.

Бу кэлэр 15 чыыһылаҕа Казахстан Нур-султан куоратыгар урукку бэрэсидьиэн Назарбаев куубага ыытыллар. Бэйэм санаабар, бу күрэхтэһииттэн Вася сынньанара ордук курдук этэ даҕаны, бүтэһиктээх быһаарыыны Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын кылаабынай тириэньэрэ Эдуард Кравцов ылар. Аны туран, бу күрэхтэһиигэ Васялаах Кудряковы иккиэннэрин кытыннаран баран, ол түмүгүнэн Аан дойду чөмпүйэнээтигэр хайалара кыттыахтааҕын быһааран кэбиһиэхтэрин сөп. Хайа да түбэлтэҕэ Назарбаев куубагар кыттар булгуччулаах буолуоҕа. Онон, санааны хамнаппат наада.

— 52 киилэҕэ Арассыыйаҕа атын кимнээх баалларый уонна кинилэр балаһыанньалара хай­даҕый?

— Башкортостантан Иван Абрамов, Расул Салиев (Дагестан), Кирилл Никифоров (Татарстаан) бааллар. Үчүгэй, кэскиллээх уолаттар. Эдэрдэр, онон уопуттара ситэ тиийбэт буолуон сөп.

— Василий 52 киилэҕэ дьиҥ­нээхтик «дьиэтийдэ» дуо?

— «Төрөөбүт» ыйааһынын булла диэххэ наада. 49 киилэҕэ аны төннүбэт, 57 киилэҕэ эмиэ кыаллыбат.

— Михаил Варламов туһунан туох этэрдээххин?

— Кулун тутар ыйга Хельсинкигэ ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга тахсыһа сылдьыбыта. Швеция уонна Финляндия боксердарын кыайталаан баран, Аасыйа чөмпүйүөнэ индуска кыайтарбыт этэ. Уһун кэмнээх хомуур эрчиллиини ыарырҕатта быһыылаах дии саныыбын. Бэйэтин айылҕатыттан чахчы күүстээх охсуулаах уол, онтун ситэри туһаммат. Ол аата үчүгэй оскуолата суох.

— Токиотааҕы олимпиадаҕа диэри баара эрэ сыл хаалла. Олимпийскай бокс туһунан туох сурах-садьык баар?

— Кэлэр 2020 сыл тохсунньутуттан саҕалаан ыам ыйа бүтүөр диэри, олимпийскай лиссиэнсийэни ылар иһин турнирдар ыытыллаллар. Итинник сыаллаах Дьобуруопаҕа 2 турнир, АХШ-ка – 2, Аасыйаҕа – 2, Африкаҕа – 2, Австралияҕа уонна Новай Зеландияҕа 1 турнир ыытыллыахтаахтар. Бастакы 4 миэстэ иһигэр киирбиттэр олимпиада лиссиэнсийэтин  ылаллар. Эр дьоҥҥо 8 ыйааһыҥҥа: 52, 57, 63, 69, 75,  81, 91 киилэҕэ диэри уонна 91 киилэттэн үөһэ кытталлар.

— Өрөспүүбүлүкэ сүүмэр­дэммит хамаандатын иннигэр чугастааҕы туох сорук турарый?

— Балаҕан ыйын 1 күнүттэн Амурдааҕы Комсомольскай куоракка Дальнай Восток чөмпүйэнээтэ саҕаланыаҕа. Манна бэлэмнэнии бастакы түһүмэҕэ от ыйын 15-тэн «Манньыаттаах» спортивнай лааҕыр баазатыгар тэриллиэҕэ уонна икки нэдиэлэ салҕанан барыаҕа. Онтон атырдьах ыйыгар 16 хонуктаах хомуур эрчиллии ыытыллыаҕа.

— Артур Иннокентьевич, ытыскын тут эрэ, чэ, барыта этэҥҥэ буоларын туһугар!

Эбэн этэр буоллахха

Оттон биһиги, боксаны таптааччылар, эрэлбитин сүтэрбэппит. Спорт уратытын уонна кэрэтин кини көрөөччүтүгэр, ыалдьааччытыгар уонна сүгүрүйээччитигэр көрүөххэ сөп. Ыалдьар спортсменыҥ эбэтэр хамаандаҥ кыайтардаҕына, кэлэйэн сиргэ силлиэҥ, сапсыйан кэбиһиэҥ, «кытаанах» тыллары туттуоҥ уонна аны хаһан да эргиллибэттии быһаарыныаҥ. Кыра, кылгас бириэмэ ааһыа, эн тугу барытын умнан саҥалыы ыалдьыаҥ, итиигэ-буһууга киириэҥ, ууга-уокка түһүөҥ. Спорду сэргиириҥ, кэрэхсиириҥ, таптыырыҥ тухары, оннук бүтэр уһуга суох салҕанан бара туруоҕа.

Оттон өрөспүүбүлүкэҕэ бокс спорда, эмиэ тустуубутугар курдук, үгүс көстөр уонна көстүбэт элбэх итэҕэстэрдээх, көтүтүүлэрдээх, алҕастардаах  уонна бэйэтигэр эрэ сыһыаннаах ыарахаттардаах. Ордук хомолтолооҕо, ол туһунан спортсменнар, тириэньэрдэр, исписэлиистэр, бокс бэтэрээннэрин, бэдэрээссийэ уонна ыалдьааччылар өттүлэриттэн биир да тыл иһиллибэтэ, төрдүттэн ньим курдук балаһыанньа ньигиччи баттаан сытара буолар.

Прокопий ИВАНОВ