Тустууктарбыт? Боксербут? Сүүрүкпүт?

Сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар ыытыллыахтара. Биһиги, үгэс курдук, уолаттарбыт көҥүл тустууга уонна боксаҕа кыттаайаллар диэн ис кистэлэҥ баҕа санаалаахпыт. Били, «эһиилги бил баһын сиэм» диэбиккэ дылы, эрдэттэн ону-маны түүйэ сатыы барбакка, билиҥҥитэ кыттар кыахпыт туһунан эрэ тыл туруон сөптөөх.

Саха биир кэрэчээн, ол үөһэ уһулуччу эрдээх сүрэхтээх кыыһа Сардаана Трофимова, бэйэтиттэн дуостал тутулуга суох биричиинэлэринэн, спортивнай дьылҕата ыараханнык салаллан кэллэ. Өссө ааспыт Олимпиадаҕа кыттар толору кыахтааҕа уонна бырааптааҕа. «Сардаана, кытаат!», — диибит биһиги, Сахаҥ сирин дьоно.

Чуолаан боксаны ылар буоллахха, манна уот диэки көрөр киһибит Василий Егоров буолар. Кини, соҕотоҕун соҕотох буолан баран, Сахатын сиригэр эрэли сахпыта ырааппыт спортсмен. Арассыыйа үс, Дьобуруопа икки  төгүллээх чөмпүйүөннэрин ааттарын ылаттаан, аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призерэ,  спорт үтүөлээх маастара буолан, төрөөбүт норуотун үөрдүбүтэ уонна дьоллообута үгүс.

Көҥүл тустууга биһиги бөҕөстөрбүт бары чыпчаал үрдэллэри, кэрдиис-кэрдиис чиҥник лабырҕаччы үктээн, аара ханна да уһуннук харгытааһына суох дабайан, мэктиэтигэр Үрдүк Айыыларбыт бэйэлэринэн сүгэн-көтөҕөн таһааран биэрбиттэрин курдук, ылаттаан тураллар. Саха норуота орто дойдуга омук буолан үөскээн билбит биир өрөгөйө ол этэ. Таҥара киһинэн сирэйдэнэн, бу аан дойдуга бары үтүөнү оҥорор диэн этэллэр. Олимпийскай үрдэллэри ыларга, биһиэхэ, төттөрүтүн, таҥара тэҥэ буолбут киһилээх этибит, ону бары билэбит уонна билинэбит. Махталлаах майгыбыт биһиэхэ чиэһи эрэ түстүүр.

Боксаҕа балаһыанньа тосту атын. Ол үрдүнэн, бэрт уһуннук уонна сыралаахтык дабайаммыт чыпчаал үрдүк оройун олох субу көрөн турабыт эбээт. Өссө, өссө төгүл…Тиһэх күүһү сутурукка суулуу тутан…

Артур Иннокентьевич Пахомовы, РФ уонна СӨ үтүөлээх тириэньэрин,  өрөспүү­бүлүкэ боксаҕа сүүмэрдэммит хамаандатын старшай тириэньэрин, Василий Егоров сирэй настаабынньыгын сүүмэрдэммит хамаандалар бэлэмнэнэр «Өрөгөй» кииҥҥэ, үлэтин үгэнигэр сырыттаҕына, көрсөбүн. Балачча күүппэхтээн баран, аҕа саастаах киһи балаһыанньатынан туһанан тиэтэтэн, бүччүм миэстэҕэ бүгэбит.

— Уолгунаан туох былааннаах-соруктаах буолаҕыт? Саас-сааһынан кэпсээ эрэ.

— Арассыыйа боксаҕа сүүмэрдэммит хамаандата бу ый 4-тэн 25 чыыһылатыгар диэри Кыргыстаан Иссык-Күөллээҕи баазатыгар уопсай күүһү-уоҕу сайыннарар сыаллаах бэлэмнэниини барда. Вася бу бэлэми ааста. Олунньу 3 күнүттэн Кисловодскайга түмсүөхтэрэ. Боксердар манна ыйааһыннарыгар бэйэ-бэйэлэрин кытта киирсиилэрэ, ол эбэтэр, баары баарынан эттэххэ, дьиҥнээх охсуһан силиктэһиилэрэ тэриллиэҕэ.

— Бэйи эрэ, ааспыт сыллааҕы Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр хайдах  кытынныгыт этэй?

— Иккис миэстэ буолбута. Расул Салиев диэн Дагестан уола бастаабыта. Ол көрдөрүүлэринэн, Салиев сүүмэрдэммит хамаандаҕа бастакы, Вася иккис нүөмэрдэринэн сылдьаллар.

— Хайдах майгылаахтык баһый­тарбытай? Анараа уол, эн көрүүгэр, туох ордуктааҕый, туга тиийбэт курдугуй?

— Очукуонан кыайыылаах тахсыбыта. Вася курдук уопуттаах боксер улаханнык баһыйтарыан  сатаммат. Салиев сааһынан эдэр, ону кини барыстаах өрүтүнэн ааҕыахха сөп, өскөтө болҕомтону чуо онно эрэ уурар буоллахха. Вася сааһа — 27-тэ, хайа да балаһыанньаҕа кырдьаҕаһынан ааҕыллар кыаҕа суох. Оттон улахан уопуттааҕын чааһынан ханнык да саарбахтааһын суох.

— Арассыыйаҕа 52 киилэҕэ атын ханнык уолаттар баалларый? Уолуҥ ыйааһынын хайдах тутарый, ыарырҕатар дуо?

— Салиевы таһынан, Максим Стахеев (Челябинскай), Артур Нагапетян (Москва) ,  Василий Кудряков (Севастополь) бааллар. Нагапетян сааһынан өссө да эдэрдэргэ сылдьар, улахан дьоҥҥо саҥа тахсан эрэр кэскиллээх боксерунан ааҕыллар. Вася күннээҕитигэр тутан сылдьар ыйааһына 56 киилэ, этэ-хаана сиппит киһиэхэ 4 киилэни «үүрэр» улахан ноҕоруускаҕа киирсибэт. Бу гынан баран, аһын син-биир көрүнэ сылдьыан наада. Аһылык сорох көрүҥүттэн киһи ордук очоҕоһо сыаланааччы. Оттон очоҕос сыата  ыараханнык уонна уһуннук «умайарынан» уратыйар.

— Олимпиада иннинээҕи эппиэттээх сылга спортсмен тус көрдөрүүтэ намтаан биэриитэ икки өрүттээх. Оттон Василий Арассыыйаҕа иккис миэстэлэниитин итинник эмиэ  тойоннуохха сөп. Икки өрүттэнии туһунан салгыы эттэххэ, чөмпүйүөн сүүйүүлээх балаһыанньалаах курдук буолуон сөп. Холобур, уйулҕата, ньиэрбэтэ холку туруктаныытыгар. Атын өттүнэн, кыайтарыы мэлдьитин бүтэһиктээх самныы буолбатах. Спортсмен кыайтарыытыттан  толкуйдуу, ырыта үөрэнэрэ, туох-ханнык иннинэ,  алҕастарын учуоттуура, кыайыыга дьулуура эбии күүһүрэрэ – өрүүтүн баар көстүү.

— Этэргэр сөбүлэһэбин. Вася, Арас­сыыйаҕа кыратык алҕаһаан биэрэн, Салиевка кыайтарбыта. Ол алҕаспытын туоратыахпытын наада. Ол эрэн, бу боппуруоска биири бэлиэтиэм этэ. Тириэньэр ыйыыта-кэрдиитэ, туруорар ирдэбилэ – спортсмеҥҥа булгуччулаах сокуонунан буолуохтаах. Ханнык да саараҥнааһына суох – толоруллуохтаах. Тириэньэр да, спортсмен да кыайыы өрөгөйүн, хотторуу хомолтотун, туох да ордуга-хоһута суох, тэбис-тэҥҥэ үллэстэллэр. Иккиэннэрин олохторо уонна дьылҕалара бииргэ ыйылыннары бааллан сылдьаллар. Бэйэм кэтээн көрүүбүнэн, тириэньэрдэрэ эппитин булгуччулаахтык толорорго Хапкаас спортсменнара адьас тэҥнээхтэрэ суох курдуктар.

— Дьэ эрэ, Олимпиадаҕа кыттар лиссиэнсийэни былдьаһыы биһиги боксердарбытыгар хайдах быһыылаахтык барыаҕай?

— Кисловодскай кэнниттэн, олунньу 23-25 күннэригэр Италия, Арассыыйа, Германия уонна Франция сүүмэрдэммит хамаандалара Италия Ассизи куоратыгар түмсэннэр күөн көрсүөхтэрэ. Онно ыйааһыннарыгар бастаабыттар (Арассыыйа хамаандатын чилиэннэрин туһунан этиллэр. – П.И.). кулун тутар 13-21 күннэригэр Лондоҥҥа ыытыллар лиссиэнсийэни былдьаһар күрэхтэһиигэ барыахтара. Онно аҕыс миэстэ иһигэр киирбиттэр Олимпиада лиссиэнсийэтин ылыахтаахтар. Олохтоммут ыйааһыҥҥа 1 эбэтэр 2 киилэ «ыараан биэрии» көҥүллэнэр үһү диэн буолбута да, кыайан быһаарылла илик быһыылаах. Биһиги бастакы тирээн турар сорукпут — Италияҕа кыайыыны ситиһэн, онтон Лондоҥҥа кыттан, аҕыс миэстэ иһигэр киирсэн, Олимпиада лиссиэнсийэтигэр тиксии.

Манна сыһыаран эттэххэ, Италияҕа тэриллэр күрэхтэһиигэ биһиги хамаандабыт мөккүөрдээх ыйааһыннарыгар иккилии боксер барыахтаах. Оттон Лондоҥҥа лиссиэнсийэни ылар иһин күөн көрсүүгэ, хас ыйааһын аайы биирдии боксер барар.

— Боксаҕа, биир-бииргэ күөн көрсүү ханнык баҕарар көрүҥэр курдук, күүс улахан быһаарар оруоллаах. Чуо боксаҕа, боксер бэйэтин бойобуой арсеналыгар күүстээх дөйүтүүлээх охсуулаах буолуохтааҕын, боксаны таптааччылар бары үчүгэйдик билэллэр. Уолуҥ бу өттүнэн бэлэмин хайдах сыаналыыгын, эбиллии баар дуо?

— Васяҕа күүс өттүнэн эбиллии баар. Бу гынан баран, түргэнин боппуруоһун булгуччу болҕомтобут киинигэр тута сылдьыахпытын наада. 52 киилэҕэ, төһө да күүстээх охсуу­лаах буолбутун иһин, мөдөөн боксер түргэн утарылаһааччытыттан тааҕы-таах кырбанан хаалыан сөп. Чуолаан любительскай бокса айылгыта оннук. Биһиги үс раунд эрэ киирсэбит, профессионаллар курдук 12 раунд үлэлиирбит буоллар, күүстээх охсууну тиһэххэ диэри хаһаанан сылдьыахха сөп этэ.

— Артур, уолуҥ Олимпиада ин­нинээҕи санаатын-оноотун (настарыанньатын), быһаарыныытын (настройун) хайдах диэн сыаналыыгыный? Эт киһи элэйэр, сыа киһи сындалыйар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Улахан спорт уһун сыллаах уораанын, сыраны-сылбаны эһэр иэдээннээх күүрээнин киһи эрэ барыта тулуйар буолбатах.

— Вася Олимпиадаҕа кыттарга күүстээх быһаарыныылаах, санаата кытаанах. Ол чааһыгар саарбахтыы барбаппын. Олимпиада хайа да бэйэлээх спортсмен олоҕор биирдэ күлүм гынан ааһар уратылаах уонна хатыламмат түгэн буолар. Иккиэн өрөспүүбүлүкэбит уонна бар дьоммут иннигэр эппиэтинэспитин өйдүүбүт. Тугу элбэҕи этиллиэй, рингэ көрдөрүө, дьолуобут билиэ буоллаҕа.

— Чэ, мин даҕаны тугу  үгүһү түө­һүөмүй. Сыалгыт бастакы түһүмэҕин этэҥҥэ мүччү түһүҥ. Дьоллоох буолуҥ! Соргулаах буолуҥ!

Эбэн этэр буоллахха

Баҕар, сыыһалардаах буолуо да буоллар, санаабын этэн кэбиһиим. Спортсменнары, буолан баран, дойду сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэннэрэ спортсменнары битэмииннээх, иҥэмтэлээх аһылыгынан хааччыйан ахан эрдэхтэрэ. Хайа да омук төрүт астааҕа, онто киниэхэ эргиччи туһалааҕа мөккүөргэ турбат курдук. Оттон биһиги курдук уратылаах айылҕа усулуобуйалаах норуот, бэйэтин төрүт аһынан эрэ иитиллэн баччаҕа тиийэн кэллэҕэ.

Дьобуруопа, аан дойду чөмпүйэнээт­тэригэр, олимпийскай оонньууларга кыттар үрдүктэн үрдүк чиэһи сүкпүт бэйэбит спортсменнарбытын, кинилэр сындылҕаннаах бэлэмнэнэр эрчиллиилэри барар, ньиэрбэ уонна уйулҕа систиэмэтэ муҥутуур  күүрээнин уйан, тиһэх тыыннарыгар диэри күрэхтэһэр кэмнэригэр дьоммутун төрүт астарынан хааччыйар кыахтаахпыт дуо?

Мин ас-үөл исписэлииһэ буолбатахпын. Боростуойдук санаан көрдөхпүнэ, хайа чубукутун, тыатааҕы, сиппит баайтаһын сылгы, о.д.а. кыыл-сүөл эттэрэ, тууччах, хатыыс балыктар киһи этин-хаанын үчүгэй эньиэргийэнэн, эрчиминэн хааччыйаллара биллэр. Манна туоннанан кээмэйдээх  ас-үөл туһунан этиллибэт. Спортсмен иһэ төһөнү ыларынан хаһан да аһаабат. Үгүстэрэ ыйааһыннарын түһэрэр эбэтэр тутар туһугар мөхсөллөр. Күүстээх эрчиллии кэнниттэн күүһү-уоҕу чөлүгэр түһэрэргэ, күрэхтэһии иннинээҕи эппиэттээх түгэннэргэ (ыйааһыҥҥа ким ордугун быһаарсар күүрээннээх хапсыһыылар иннилэринэ), дьэ, уонна тиһэх чааска кэриэтэ бииртэн биир өлөр-тиллэр икки ардынан быһаарыылаах хапсыһыылар быыстарыгар эбэтэр кэннилэриттэн 200-300 кыраам төрүт аскын амсайдаххына, ама, абырыа суох бэйэтэ буолуо дуо.

Олимпийскай чөмпүйүөммүт Павел Пи­нигин туһунан «Олимпаҕа айан» диэн кинигэҕэ быһыылааҕа, Ллойд Кизери тарбыйаҕы соһор кэриэтэ кыайбыт  хапсыһыытыгар тахсыан иннинэ, оччотооҕу бартыыйынай үлэһит Василий Охлопков биэрбит хара искэҕин уобалаабытын туһунан кэпсэнэр этэ. Павел Павловичтан бэйэтиттэн ыйытыаххытын сөп. Баҕар, ол Алдан эбэ хатыыһын хара искэҕэ буолуон сөптөөх абыраллаах ас чахчы туһалаабыта буолуо.

Прокопий ИВАНОВ

Парламент хаhыата № 4 (2118) Тохсунньу 31 күнэ, 2020 сыл