Төрөөбүт сиргэ-уокка бултуур быраап күөмчүлэнэр дуо?

Санатар буоллахха, бу айдаан­наах сонун өрөспүүбүлүкэни ааһан, бүтүн Арассыыйа соцситимнэрин тилийэ көтөн, сорох өттүгэр ис хоһооно үс бүк күүркэтиллэн иһилиннэ.

Елена Голомарева киирии тылыгар маннык эттэ: «Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ Эдьигээн оройуонун булчуттарыгар олус холус миэрэни ылан, Эдьигээн улууһун дьоно-сэргэтэ, салалтата сөбүлээбэтэҕин иһитиннэрдэ. Төрүт дьарыктарын – бултаан ииттинэллэрин бопсуу-хаайсыы сиэри таһынан балысханнык ыытылынна. Өрөспүүбүлүкэ булчуттарын аата бүтүн дойду үрдүнэн хараардылынна. Билиҥҥи туругунан регионнааҕы таһымнаах 23 сокуон аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бырааптарын көмүскүүр. Өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата, парламент бэйэ территориятыгар көҥүл бултуур кыаҕы ылар туһугар өр кэмҥэ күүстээхтик үлэлээн, сыраларын-сылбаларын биэрэн, төрүт үгэспитинэн дьарыктанар кыаҕы ситиспиттэрэ. Ол кэннэ көннөрү дьоҥҥо, булчуттарга маннык сыһыаны көрөр олус хомолтолоох”, – диэн хом санаатын үллэһиннэ.

Ыспыраапка

“Эдьигээннээҕи айылҕа харыстабылын иниспиэктэрдэрэ улуустааҕы полиция үлэһиттэрин кытта олунньу 8 күнүгэр рейдэҕэ сылдьан, Сэркии үрэххэ браконьердар 38 кыыл табаны бултаабыт, сэймэктээбит сирдэрин булбуттара. Бу “Лииндэ” түбэ ураты харыстанар сиргэ-уокка киирэр.  
Ааспыт ыйтан саҕалаан, түөрт киһи 38 кыыл табаны бултаабыттар. Өссө анаан-минээн тыстарын эрэ сүлэн ылбыттар. Табалары бултаабыт сирдэригэр, аһаҕас халлаан анныгар хаалларбыттар. Бу маннык кэрээнэ суох быһыы оҥоһуллубутунан сибээстээн, Эдьигээннээҕи  полиция отделыгар холуобунай дьыала тэриллибит». – диэн Интернет бары ситимигэр тарҕаммыт.

Булчуттар уонна Эдьигээн улууһун салалтата бу мунньахха быһа сибээскэ тахсан, ити айдааннаах түбэлтэ туһунан тус санааларын үллэһиннилэр. Ол курдук, булчуттар ыйыллыбыт сиргэ бобор, хааччахтыыр бэлиэ, сурук суоҕун эттилэр. Маны таһынан, туох баар бултуур тээбириннэрин суута-сокуона суох тутан, илдьэ барбыттарын уонна “кэлин да өттүгэр бултуу барар түгэҥҥитигэр тутаттыахпыт” диэн сааммыттара абалаах диэн эттилэр.

Кыыл табаны бултуур лицензия булчуттарга баар эрээри, чуолаан ыйыллыбыт территорияттан тахсан бултаан, тустаах быраабы кэспиттэрэ бигэргэтилиннэ. Ол гынан баран охотинспектордар холус дьайыылара эмиэ көһүннэ.

Манна Айылҕа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Яков Заровняев бэрэбиэркэлиир үлэ түмүгүнэн сокуону кэһии чахчы тахсыбыт диэн бигэргэттэ: «Лииндэ резерват» харыстанар сир-уот ахсааныгар киирсэр, манна 15 аҕа ууһунан олорор община баар. Олор бары анал бултуур сирдээхтэр. Чуолаан бу түбэлтэҕэ этиллибит булчуттар атын община сиригэр-уотугар бултаабыттара дакаастанна», – диэн баар докумуоннарга олоҕуран эттэ.

Оттон инспектордар боломуочуйаларын үрдэтии баар буоллаҕына, тустаах миэрэ бу өттүгэр хайаан да ылыллыахтаах диэн Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Анатолий Добрянцев бэлиэтээтэ.

«Аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэрин биһиги көмүскүүр аналлаахпыт, бырааптарын күөмчүлээһини утарыах тустаахпыт”, – диэн сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева тоһоҕолоон эттэ.

Онон уопсай сүбэнэн, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар төрүт дьарыктарын күөмчүлүүр сокуоҥҥа, чуолаан лицензияны анаммыт эрэ сиргэ буолбакка, бүтүн улуус үрдүнэн бултуулларын көҥүллүүр гына биэрэргэ, суут-сокуон үлэһиттэрэ боломуочуйаларын үрдэтэр түгэннэрин бопсорго, нэһилиэнньэҕэ өйдөтүү үлэтин ситимнээхтик ыытарга диэн түмүктээтилэр.

Сорох булчуттар бу туһунан маннык санаалаахтар:

Бастакы булчут: Төрүт дьарыкпытын күөмчүлээһин кэлиҥҥи кэмҥэ сытыырхайда. Бэл, күөл, алаас чааһынай дьон бас билиитигэр киирдэ. Салгыы маннык бардаҕына, оҕолорбутун, ыччаппытын бултуурга, балыктыырга сыһыарар уустуктардаах буолсу. Саха киһитэ сааланнаҕына эрэ астынар, өбүгэлэрбит булчут дьон буоллахтара, ону хааммытыгар илдьэ сылдьабыт, булт сиэрин-туомун тутуһарга ииппиттэрэ. Сап-саҕаттан салҕанан баран иһэр үгэспит ситимэ быстар кутталлаах.
* * *
Иккис булчут: Мин санаабар, иҥсэни кыаныы диэн баар буолар. Ол быраабыланы тутуспат буолуу, мээнэ кыдыйыы дьон кэмэлдьитэ алдьаммытын туоһулуур. Өбүгэлэрбит сииллэрин эрэ бултуур харыстабыллаах суруллубатах сокуоннаахтара. Туох сыаллаах бултаабыттара эмиэ быһаарыллыахтаах. Дьиэ кэргэни иитээри, ас-таҥас таһаарар, сыа-сым курдук астыыр-үөллүүр син да этэ. Оттон аҥардас тыһын, муоһун эрэ ылаары имири эһии, бизнес оҥостуу сиэргэ баппат.

* * *
Үһүс булчут: Булт аата булт буоллаҕа дии. Итиччэ киирбитин бултууллар буоллаҕа дии. Ити кыыл таба атын дойдуга тиийдэҕинэ, дьэ биллибэт ээ, хайдах дьаһаналлара. Баай дьону көрүлэтэн, оонньуу оҥостон бултуохтарын эмиэ сөп. Биһиги билбэппит ону. Хонтуруол баар буолуохтаах, ол гынан баран итинник бэйэ-бэйэбитин сойуолаһыы сыыһа. Холобур, кус сезонугар аҕыйах чаас эрдэ киирэн тутуллан, муннукка-ханныкка үтүрүллэн, хаарыан саабын былдьатан турардаахпын. Кыһыны быһа кэтэһэн баран, киһи итинниккэ түбэстэҕинэ, олох санааҥ самнар, биир кус аайы олох киһини өлөрбүт курдук санаммытым. Охотинспектордар бүрүстүүпүнньүгү туппут курдук кэбилэнэллэрэ баар суол. Хайдах эмэ гынан итини хонтуруоллуур буоллар. Саатын-сэбиргэлин былдьаппыт булчут хоту дойдуга илиитэ-атаҕа суох хаалыыга тэҥнээх.

Түмүк  санаа

Булчут хаана оонньуура, булт үлүскэнэ диэн баар буолааччы. Ону булка-аска быһаччы сыһыаннаах дьон билэр буолуохтаах. Кыыл таба, этэргэ дылы, көһүппэтэх өттүттэн көҥү анньан киириэн сөп. Көһөн иһэр кыылга таба тайаныы – Баай Байанай бэлэҕэ. Хайа да бэйэлээх булчут аттынан сүүрэн иһэр аһы-үөлү көрөн турара саарбах.

Маны сэргэ булт сиэрин-туомун тутуһуу, иҥсэни кыана туттуу, төрөөбүт дойдуга харыстабыллаах сыһыан дьиҥнээх булчут хааныгар эмиэ иҥэ сылдьыахтаах.