«Аар айылҕам арчылыыр күүһүнэн атахпар турдум»

“Ыччат төрөөбүт-үөскээбит өтөҕөр, дойдутугар төннөрө – былыргыттан биһиринэрэ, кэпсэлгэ сылдьара. Тулалыыр эйгэҕэ ханнык баҕарар көтөр кыһын итии дойдуга кыстаан баран, көччөх буолан көппүт уйатыгар, күөлүгэр хайаан да төннөр эбээт – салгыы ууһаары, төрүөҕүн тэнитээри…” А.В.Чугунов

Саамай суолталааҕа диэн, бу киинэ хоту дойду хоһуун дьонун – сылгыһыттары, табаһыттары, балыксыттары хайдах курдук уустук усулуобуйаҕа бэриниилээхтик үлэлии-хамныы сылдьалларын хайдах баарынан көрдөрөн аан дойду таһымыгар таһаарда. Кыһын -60 кыраадыс тымныыга айылҕалыын туруулаһыы, сайын өҥүрүк куйааска бүтэн биэрбэт түбүктэрин, Саха сирин томороон тымныытыгар тоҥ хаары хаһан аһыыр саха сылгытын дьулуурун, тулуурун, хоту дойду хатыламмат кэрэ көстүүлэрин көрөөччүлэр биир тыынынан көрөн улаханнык долгуйбуттарын туһунан суруйаллар. Киинэ хоту дойду хоһууттарыгар — үлэ дьонугар дириҥ ытыктабылы, төрүт дьарыкка бэриниилээх буолууну, сүгүрүйүүнү үөскэтэр буолан көрөөччүгэ дьайар күүһэ улахан. «24 хаар» киинэни оҥорон таһаарааччылар — режиссер Михаил Барынин, продюсер Егор Макаров муус-хаар олбохтоох хоту дойду тымныы тыынын, ытык хайалар алыптаах көстүүлэрин, көс дьон уустук олоҕун, ахсаабат айанын, Киһи уонна Айылҕа быстыспат дириҥ ситимнэрин арыйбыта – бу киинэ ситиһиитин оҥкула буолар.
Биһиги бу киинэ геройа Сергей Лукинныын кэпсэтиибитин эһиги болҕомтоҕутугар таһаарабыт.

КИИНЭ УҺУЛЛУБУТ ИСТОРИЯТЫТТАН

Бу киинэ хайдах, хаһан уһуллубутун туһунан «24 кыһын» автора, продюсера Егор Макаров суруйарынан, кини Саха сирин устун айанныы сылдьан киинэтин геройун – Сэргэй Лукины көрсөр. Кинини кытта бииргэ айаннаан, ирэ-хоро кэпсэтэн, кини кимин-тугун, сылгыһыт уустук олоҕун билсэр. Сергей — удьуор сылгыһыт 24-с хаарын сылгы көрөр. Ол иһин киинэтин «24 снега» диэн ааттаабыт: — Дьиҥ чахчы саха сылгытыгар дууһатынан бэриниилээх киһи. Бу уһуллубут киинэҕэ сылгыһыт уустук олоҕун 1000-тан биирэ эрэ киирдэ. Кини сырыыларын, суос-соҕотох сылдьан кыһын томороон тымныыга, сайын өҥүрүк куйааска көрсөр мүччүргэннээх түгэннэрин туһунан бүтүн арамаан суруйуохха сөп. Онтон биири ахтыахпын баҕарабын: икки сыллааҕыта тохсунньу будулҕан тымныыта турдаҕына хотугу им балай хараҥаҕа сылгыларын бөрө аҥар атаҕын былчыҥнарын барытын бы һа тартаран баран, төһө да оһоллоннор, солбук киһитэ суох буолан, сыл аҥара сылгыларын кытта бодьуустаспыт.

Онтон кэлэр сайыныгар ыарыыта тулуппакка куоракка кэлэн сыл аҥара гипсэҕэ сыппыта. Бу сылдьан, сааһыра барбыт сылгыһыттары кытта кэпсэтэн, кинилэр салгыы ким биһигини солбуйар, сылгыбытын көрөр диэн муҥатыйыыларын истибитэ. Билигин сылгы базаларыгар туох да үлэтэ-хамнаһа суох, быстах кэмҥэ сылдьар дьон эрэ хаалбыттар. Үлэһит киһи убаастаммат, чиэстэммэт буоллаҕына ыччат барыта куоракка талаһар, аатыгар эрэ диплом ылан тойон эрэ буолар баҕалаах. Билигин үлэлии сылдьар, сылгы иитиитин билэр, уопуттаах сылгыһыттар бүттүлэр да, баар-суох ыраас хааннаах сахабыт сылгыта кэхтэр суолга үктэнэр кыахтаах. Ону тохтотор сыалтан тыа сирин сайыннарыыга, норуот тыын кыһалҕатын быһаарарга аймахуруу, былаат-быраат умнуллан, дьиҥнээхтии тыа олоҕун билэр, патриот санаалаах, үлэ дьонун туһугар кыһаллар саҥалыы көрүүлээх салайааччылар кэлиэхтэрин наада. Сылгыттан тахсар аспыт-үөлбүт дойдуга эрэ буолбакка, аан дойдуга кытта миэстэтигэр астаан-үөллээн батарыыга барарын курдук үлэ барыахтаах. Төһөнөн күүскэ үчүгэй сыанаҕа батарабыт да, соччонон тыабыт дьоно кыа ҕырыа, ыччат тыаҕа тахсыа, сир иччилэниэ, өтөх сөргүтүллүөҕэ. Бу мин киинэм геройун курдук хоһуун, бэриниилээх, мин Сахабын дэнэр, Дьөһөгөй сылгытын көрө-истэ сылдьар үтүө дьоммутун чиэстээбэт-бочуоттаабат, олоҕун тупсарбат буоллахпытына норуот аатыттан ааһарбытыгар тиийэбит. Омугу тыыннаах оҥорор төрүт дьарыкпыт сүттэҕинэ улахан омуктар быыстарыгар суураллан эстэр турукка киириэхпитин сөп. Бу киинэм сыала-соруга – маны өйдөтүү.

СЫЛГЫҺЫТ БҮГҮҤҤҮ ОЛОҔУТТАН

Бу «24 хаар» геройа — Сэргэй Лукин кини туһунан киинэ киэҥ эйгэҕэ тахсан, сылгыһыт, табаһыт уустук үлэтин эрэ буолбакка, саха сылгытын, дойдутун кэрэ көстүүтүн, айылҕалыын туруулаһыы кытаанах усулуобуйатыгар олорор хоту дойду хоһуун дьонун киэҥник, кырдьыктаахтык, хайдах баарынан көрдөрөн соҕотохто «сулус» буола түспүт оруолун бүгүн хайдах ылынарын, бу киинэ туһунан кини санаатын билээрибит кэпсэттибит. Сэргэй ааспыт сайын ыһыахха сүүрүөхтээх атын уһуйа сылдьан, ата бүдүрүйэн улаханнык эчэйэн хас да ый гипсэҕэ сытан эмтэммитэ. Ол да буоллар, куруук буоларыныы, санаатын түһэрбэккэ, хоту дойду киһитин сиэринэн эмиэ атын үрдүгэр буолан оргууй сылдьан сылгыларын көрөр-истэр.

— Өрүүтүн тыаҕа сылдьар киһи хаһан быыс булан киинэҕэ уһуллубуккунуй?

— Аан бастаан киинэ продюсера Егор Петрович Макаров диэн саха сылгытын таҥара оҥостубут киһи миигин булан эрийбитэ. Киинэ устуохтаах режиссер эрийэн уонча аты бэлэмнээ, тыаҕа баран киинэ устуохпут, Тиксии Күһүүрүгэр тиийэ айанныахпыт диэтэ. Ол кэмҥэ мин сылгым икки үөрэ сүтэн хааланнар букатын солото суох сылдьар кэмим этэ. Ол иһин бастаан аккаастаабытым. Саҥа дылга даҕаны дьоммор сатаан кэлбэккэ, үөрдэрбин көрдөөн булан олунньу ыйга биирдэ бөһүөлэккэ кэлбитим. Кэлээппин кытта сарсыныгар киинэм дьоно эмиэ эрийдилэр, сарсын Тиксиигэ көтөн эрэбит, кэлэ оҕус диэн.
Онно аккаастанным, субу дьиэбин буллум, барар кыаҕым суох диэтим. Онтон кэлин дьэ сыыйабаайа билсэн, Егор Петровиһы кытта уһуннук кэпсэтэн, билсэн эрэ баран бу кырдьык саха сылгытын өрө тутар, интэриэһиргиир дьон эбит диэн убаастыы көрөн уһулларга сөбүлэспитим. Кинилэр бу «Дьөһөгөй суолунан» диэн киинэлэрин күһүн, кыһын, сайын уонна саас кэлэн устубуттара. Биирдэ атынан кинилэри кытта Дьарҕаалаахха диэри айаннаабыппыт. Манна аара отчуттары, сылгыһыттары кытта көрсөн кэпсэтэн, биир отууттан аһаан, үссэнэн сылдьыбыттара. Биирдэ ыһыах саҕана кэлэн ат сүүрдүүтүн устубуттара эмиэ киинэҕэ киирбит этэ.

—Сылгыһыт буолар баҕа санаа эйиэхэ хаһан киирбитэй? Баҕар, ыччаттар ити киинэни көрөн эһиги суолгутун талыахтара.

—1980 сыллаахха оскуолабын бүтэрэн армияҕа сулууспалыы барбытым. Онно ыраата да сылдьан хаардаах хайаларбын, аар айылҕам көҥүл тыынын олус ахтар этим. Эргиллэн кэлэн баран, сылгыһыт Потапов Григорий Васильевич ыҥыран, Уһуктаах биригээдэтигэр сылгыһытынан үлэлии тахсыбытым. Онно племенной биригээдэҕэ үлэлии киирбитим. Биһиги 5-6 буолан үлэлээбиппит. Уһуктаахха оччолорго «Ленинскэй» сопхуос биир
бөдөҥ биригээдэтэ баара. Уопсайа 500 төбө сылгыны көрөрбүт, аҥардас төрүүр биэтэ 240 этэ, 36 атыырдаах этибит. Зоотехник Гаврил Аммосов сылгыбытын сүүмэрдиир этэ. Оччолорго племенной үлэ күүскэ барара. Сылгыһыт хамнаһа 200 солк. этэ.

Онтон 90-с сыллартан дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмэ саҕаламмыта. Уруккута аатырарсураҕырар сопхуоспут ыһыллан киирэн барбыта. Сылгыны, табаны паайга үллэстии саҕаламмыта. Хата, оччолорго С.С.Андросов курдук уопуттаах салайааччы баар буолан табаны, сылгыны Саккырыырга ыспакка хаһаайыстыба бу күҥҥэ диэри табатын, сылгытын тутан аҕалла. Ити сыллартан үөһэттэн үбүлэнии быһыллан сылгыһыт хамнаһа 2 тыһ., кэлин «элбээн» 7 тыһ. буолбута. Итинник хамнаска ким үлэлии тахсыаҕай? Кэнники сылларга суос-соҕотох үлэлээбитим 4 сыл буолла. Дьону ыҥыран быстах кэмҥэ үлэлэтэ сатыыбын. Ким да уһаабат. Ааспыт сайын соноҕос уһуйа сылдьан атым халтарыйан оһоллонон, саатар сытан хаалбытым. Ол сайын өһүөнэ бэрт сайын буолан ааспыта. Ат халтарыйан охтон, үрдүбэр кэлэн түһэн тааһым уҥуоҕун тоһутан тимиринэн туттарбыттара. Куоракка көтөр кыаҕым суох буолан баатаҕайдар Дьокуускайтан хируру ыҥыртаран эпэрээссийэлээбиттэрэ. Бу иннинэ атаҕым иҥиирин маска быһа тартаран эмиэ оһоллоно сылдьыбытым, икки сыл хайдах тулуйан сырыттыҥ диэн хирург улаханнык соһуйбута. Бу сырыыга эмиэ Г.И.Цыпандин диэн урут эпэрээссийэлээбит ортопед-хирург салалтатынан оҥорбуттара. Георгий Ионович бэйэтинэн Дьокуускайтан кэлэн эпэрээссийэлээбитэ. Туох ааттаах оһоллонон хааллыҥ диэн соһуйар этэ. Киниэхэ улахан махталбын тиэрдэбин.

Мин санаабар үлэ дьонугар болҕомто эрэ баар буоллаҕына тыа хаһаайыстыбата өнүйэр кыахтаах. Бу кэлин кыралаан да буоллар хамсааһын тахсан эрэр курдук, фермердэри сүрдээҕин өйүүр буолан эрэллэр. Миэхэ Грант ыларбар депутаппыт Елена Голомарева, тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Петр Алексеев өйөөбүттэригэр махталбын тиэрдэбин. Кинилэр кэлин өссө путевка булан биэрэннэр соҕуруу баран эмтэнэн кэлбитим. Билигин арыый аматыйан сылгыларбар эмиэ төннөн үлэлии сылдьабын.

— Сылгыны үөрдээн иитии туһунан сокуону Ил Түмэн ылыммыта, Республика баһылыга сылгы иитиитин өйүүр дьаһала тахсыбыта сылгыны иитиигэ салаа өрүттүүтүгэр көмө буолуо дии саныыгын дуо?

— Ити дьаһал тахсыбытын туһунан истибитим. Арыый тэтимнээхтик олоххо киирэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ, хойутаары гынныбыт. Холобур, убаһаны 6 ыйыгар өлөрүүнү тохтотор сыалтан племенной үлэҕэ болҕомто ууруллуоҕа дииллэрэ саамай сөп. Биһиэхэ ити үлэ барбакка сылгы кэхтиитэ бараары гынна. Урукку уопуту тилиннэрэн сылгыны үөрдээн иитиигэ улахан болҕомто ууран, быраҕыллыбыт баасалары сөргүтүүгэ үлэ ыыталлара буоллар үчүгэй буолуо этэ. Уонна төгүрүк сыл устата таһырдьа сылдьан үлэлиир сылгыһыт уустук үлэтэ сөптөөхтүк сыаналанара буоллар, баҕар, ыччаттар да бу салааҕа тахсыа этилэр. Миигин аар айылҕам арчылыыр, сылгыларым эмтиир, араҥаччылыыр буоланнар уустук эчэйиилэр кэннилэриттэн сылгыларбар тахсан дьоллоох курдук сананабын.

Наталья ПОПОВА

Сахам ата

Кыһын томороон тымныыга

Тоҥуу хаары тоҕо солоон

Оргууй сиэллэрэн иһэллэр

Айыы Дьөһөгөй оҕолоро,

Будулҕан туман быыһыттан

Модьу-таҕа таһаалара,

Кырыа буолбут сиэллэрэ

Олоҥхоттон түһэн кэлбит

Боотурдары санаттылар,

Туйахтарын тыастара

Тоҥ чигдигэ охсуллан

Мутук тостор дьыбарга

Тойук буолан кутулунна,

Өбүгэбит өһөс хаанын

Айылҕалыын туруулаһыы

Өлүү-тиллии, хабыр киирсии

Олох иһин охсуһуу!

Тулуур, дьулуур, сүдү күүс

Туманынан уһуурдулар,

Таныыларын хамнатан

Тус хотуну тутустулар,

Сөҕөн, үөрэн, махтанан

Сүгүрүйдүм Дьөһөгөйгө. А

йылҕа мааны оҕолоро

Санаттылар олоҥхону…