Мантан ыла көҥүл балыктыыр буолуохпут

Балыктааһын биһиги төрүт дьарыкпыт, норуот ииттинэн олорор укулаата буолар. Итиэннэ балыктааһын диэн көннөрү дьоҥҥо аҥардас айах ииттии, атыылаан харчы өлөрүү буолбатах. Сарсыарда тыҥ хатыыта, киэһэ күн киириитэ кумаарга сиэтэн дьолточчу испит илиилээх, ол да буоллар биир-икки күөнэхтээх үөрэн-көтөн дьиэҕэ төннөр саҕа үчүгэй суох буолааччы. Тоҕо ардах, хаар диэбэккэ, кыһыннары-сайыннары ууга түһэн, илийэн, тоҥон-хатан балыктыы барабыт? Бу дьиҥин ыллахха, айылҕалыын алтыһыы, сынньалаҥы атаарыы биир көрүҥэ буолар эбээт! Көмүс хатырыктаах күн уотугар күлүмүрдээн бу кылабачыйан тахсара киһи кутун өрүкүтэр, оҕолуу үөрдэр үтүө өрүттээх.

Өрөспүүбүлүкэ бу сокуоҥҥа күүстээхтик үлэлэстэ

Биһиги өрөспүү­бүлүкэбит бу сокуону оҥорууга оруола улахан. Өскөтүн аҥардастыы Арассыыйа ылыммыт сокуонунан барбыта буоллар, илими туттар бобуллуо итиэннэ күннээҕи нуорма биллэ аччыа этэ.

Ил Түмэн Бырабыыталыстыбаны, итиэннэ туһааннаах тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ үлэлэһэн, научнай быһаарыыга олоҕуран, Сибиир уонна Уһук Илин регионнарга балыктааһын норуот ииттинэн олорор ураты дьарыга буоларын дакаастаан туран бу бэдэрээлинэй сокуон барылыгар официальнай уларытыылары иккитэ киллэрэн турардаах.

Ил Түмэн сир сыһыан­наһыы­ларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев этэринэн, «Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторо биирдиилээн (любительская рыбалка) уонна спортивнай балыктааһыҥҥа сокуоҥҥа илимниири көҥүллүүр  туһунан уларытыыны киллэриигэ күүстээхтик үлэлэспиппит. Бу уларытыыны Аан дойдуга ылыллыбыт быраактыка быһыытынан илим булгуччу учуокка ылыллыахтаах уонна маркировкалаах буолуохтаах диэн хааччахтааһыннаах бэдэрээлинэй сокуон иккис ааҕыытын тиэкиһигэр киирбитэ. Маны сэргэ биирдиилээн балык көрүҥэр анал көҥүл (именное разрешение) ыларга, бултанар балык көрүҥүн субьект бэйэтэ быһар диэн этиибитин Арассыыйа ылыммыта үөрдэр. Онон Саха сирин олохтоохторо төрөөбүт сирдэригэр-уоттарыгар көҥүл балыктыылларыгар олук уурулунна».

Сокуон хааччаҕа суох буолбат

Бастатан туран, бу сокуон быра­каньыардааһыны бопсор сыаллаах оҥоһуллубутун бэлиэтиир наада. Сөбүлүүр дьарыгынан дьарыктанар балыксыт уонна эргинэр санаалаах балыктыыр киһи тус-туспа. «Куоскабар, ыппар, ынахпар” анаан балыктыыбын диэнинэн саптан айылҕаҕа улахан хоромньуну таһаарар дьон үгүс.

Дьиҥэр, бу сокуон ылылла сатаа­быта ыраатта. Биэс-алта сыл ааста быһыылаах.

Урут балыктыыргар анал сир-уот, төлөбүр ирдэнэр эбит буоллаҕына, бу саҥа сокуонунан дьон-сэргэ босхо уонна таптаабыт сиригэр күөгүнү туттуон сөп.

Бу сокуону ылан ырытан көрүөххэ эрэ.

Бастакытынан, биирдиилээн дьоҥҥо балыктыылларыгар көҥүллүүр докумуон ирдэммэт буолла. Үгүс дойдуларга лицензиянан балыктыыр булгуччулаах. Бу докумуон сыаната да балысхан. Онон биһиги дойдуга көҥүллүүр докумуон суох буолбута балыксыкка олус үөрүүлээх.

Иккиһинэн, балыктыырга төлөбүр ирдэммэт, арай анаан балыктары иитэр уулаах сирдэргэ ирдэниэн сөп. Бу санаан да көрдөххө, сөп. Бас баттах бултуур табыллыбат. Айылҕабыт баайыгар, төһөтүн да иһин, харыстабыллаах сыһыан баар буолуохтаах. Маны таһынан, күрүөлэммит-хаһааламмыт анал балыктыыр сирдэр диэн бааллар. Манна харчы төлөөн киирэн балыктыыгын. Балар эмиэ сотору кэминэн суох буолуохтара диэн Арассыыйа Балыктааһын бэдэрээлинэй агенствотын салайааччытын солбуйааччы Василий Соколов этэр.

Үсүһүнэн, балыктыыр киһи балыктааһын быраабылатын тутуһуохтаах. Ол эбэтэр биир күннээх нуорманы. Ол нуорма балык көрүҥүттэн уонна  Арассыыйа регионнуттан тутулуктаах. Ортотунан сууккаҕа 5 – 10 киилэҕэ дылы балыгы хаптарыахха сөп. Олохтоммут нуорматтан элбэҕи уонна бобуулаах балыгы туппут киһи ыстарааптанар. Холобур, хатыыстыҥылары хаппыттарга 100 тыһ. солк. тахса ыстараап ууруллар.

Хатыыс аҕыйаан иһэрэ дьиксиннэрэр. Айылҕа харыстабыла биоресурсаны сүтэрэр куттал баарын билэр буолан мораторий биллэрэрин хас биирдии киһи өйдүөх тустаах. Кэлин сүтэрэн-оһорон, сиэн-аһаан баран экологтары буруйдуохпут турдаҕа. Хатыыс бииһин-ууһун сөргүтэргэ дойдубут мөлүйүөнүнэн сууманы кутар. Бу балык ахсаана элбээтэҕинэ, бултуурга көҥүл баар буолуоҕа.

Арассыыйа Судаарыстыбаннай Дуумата биирдиилээн балыксыттарга (любительская рыбалка) сыһыаннаах бэдэрээлинэй сокуону ылынна. Бу сокуонунан айаҕар эрэ анаан балыктыыр дьон босхо уонна сөбүлээбит сирдэригэр балыктыыллара көҥүллэнэр буолла. Онон үгүс балыксыт бу сокуону эгди буола көрсүбүтэ саарбахтаммат.

Илим Саха сиригэр көҥүллэнэр

Илим бобуллар. Ол гынан баран Сибиир уонна Уһук Илин сорох регионнарыгар (ол иһигэр Саха сиригэр) быраабыланан көҥүллэнэр илиминэн туттуохтарын сөп. Холобур, намыһах хаачыстыбалаах хоппуруон илим көҥүллэммэт, тоҕо диэтэххэ, өрүстэр, күөллэр экологияларыгар хорумньуну оҥорор. Ол аата «кытай» быһыта бара сылдьар үрүмэ курдук илимин туттан ыстараапка түбэһиэххэ сөп. Анал маркировкалаах сертифицированнай илими туттар ирдэнэр. Сокуон өттүнэн көҥүлү ааспыт булт тэрилэ сокуоннайдык бултууру бопсубат.

Маны таһынан, чуолаан ханнык тэриллэри туттан балыктыыры балыктааһын быраабылатыгар көрүөххэ сөп. Дэлби тэптэрэн эбэтэр химическэй састаабы туттан, электротогунан балыктыыр көҥүллэммэт. Дьон-сэргэ сынньанар сиригэр уу аннынан умса сылдьан балыктыыр бобуллар. Мантан инньэ балыгы булар эхолоттар, араас тэриллэр, акваланг уо.д.а. туттуллубаттар.

Арай, улахан балыгы хаптарыым?

Биэс дуу, уон дуу киилэттэн ордук сүүнэ балыгы хаптаран, сыһан-соһон ууттан ороон, үөрэн-көтөн, хаартыскаҕа түһэн баран ыытан кэбиһэр хайдах эрэ хомолтото бэрт курдук дии… Ыытан кэбистэххэ, биллэн турар, экологияҕа үтүөнү оҥороҕун. Ол эрээри дьиэҕэр илдьэн сыа-сым курдук астаан-үөллээн, оҕону, ойоҕу үөрдэр, кыратык киһиргээн ылар эмиэ наада ээ. Ол туһуттан бу сокуон биир балыгы, төһө да ыйааһына нуорматтан таҕыстар илдьэ барары көҥүллүүр. Бу балыгыҥ харыстанар балык буолбатах буоллаҕына. Ол гынан баран, уон киилэлээх балыккын кытта биир-икки күстэх оҕотун буолуохтааҕар, күөнэх төбөтүн да илдьэ барарыҥ бобуллар. Онон куоскаҥ аһа суох хааларыгар тиийэр.

Бу сокуон 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олоххо киирэр. Бу ордук биһиги өрөспүүбүлүкэҕэ улахан суолталаах сокуон. Кэрээнэ суох бултуур бобуллар, ол гынан баран, этэргэ дылы, солуута суох хааччах суох буолар. Өбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит төрүт дьарыкпыт – аас-туор кэмҥэ абыраллаах аспытын сиэрдээхтик бултуурга кыах бэриллэр.

Маннык сокуону күүппүппүт ыраатта

Виктор Тистяхов, Таатта улууһун Ытык-Күөл олох­тооҕо: “Бу сокуон баарын билэбин. Мин саныахпар мотуордаах оҥочонон сылдьан бултуур дьоҥҥо чахчы охсуулаах буолуон сөп. Оттон өрүс, күөл кытылыгар туран күөгүлүүр киһиэхэ синэ биир. Күҥҥэ оччо элбэх балыгы хаптарбаккын. Ити киилэнэн балыгы хонтуруоллааһын кыра өрүстэргэ, күөллэргэ наһаа булгуччулаах буолуо дии санаабаппын. Арай, улахан эбэлэргэ Кыһыл кинигэҕэ киирбит балык үөскүүр өрүстэригэр, холобур, Алдаҥҥа, “рыбнадзор” куруутун кэрийэр, хонтуруолга тутар.

Алексей Шадрин, Эдьигээн оҕо спорт оскуолатыгар тренер: “Бу сокуон киирбитин үөрэ истибитим. Маннык сокуону күүппүппүт ыраатта. Айахпытыгар бултуур дьон элбэҕи син биир ылбаппыт. Онон бары өттүттэн толкуйданан оҥоһуллубут диэн бэлиэтиэм этэ. Саха сиригэр, ордук хоту оройуоннарга балыктааһын тыын суолталаах. Урут-уруккуттан илдьэ кэлбит укулааппыт, төрүт дьарыкпыт буолар.

Икки сыл устата Эдьигээн агро оскуолатыгар производствен­най үөрэхтээһин маастарынан үлэ­лээ­битим. Онно оҕолору балык­тааһыҥҥа сыһыарар сыаллаах куру­һуок салайан ыыппытым. Күөгүнэн, илиминэн, уопсайынан, балык тэриллэрин туттарга үөрэппитим. Оҕолор олус сэргээн, сөбүлээн сылдьааччылар. Куруук батыһыннара сылдьан, өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ ханнык балык үөскүүрүн, ханнык балык көрүҥэр хайдах тэрил туттулларын кэпсэтээччибит. Итиэннэ балыктыыр тэриллэри бэйэлэригэр оҥорторо үөрэппитим. Кыһыннары муус аннынан балыктыырга, ойбону хайдах алларарга уо.д.а. балыктааһын кистэлэҥнэригэр сыһыарбытым. Ол сылдьан хаптарбыт балыкпытын оскуолабыт остолобуойугар туттаран, оҕолор күннээҕи рационнарыгар иҥэмтэлээх аһынан хааччыйарбыт. Мин саныахпар, оҕону төрүт дьарыкка сыһыарыы көҥүл бултааһынтан, айылҕаҕа үтүө сыһыантан, үгэстэри тутуһарга үөрэтэртэн саҕаланыахтаах.

Ирина Ханды