Сүөһүгэ сыһыан уларыйдаҕына

Билигин биһигини сүөһү иитиитин аҥаардастыы матырыйаалынай  төрүтэ —  элбэх эт уонна үүт — ол аата экэнэмиичэскэй барыһа эрэ интэриэһиргэтэр. Омук төрүт дьарыгын духуобунай сыаннаһын культа (сүгүрүйүүлээх, ураты харысхаллаах өрө тутуллуута) барбах тылбыт тобоҕор эрэ ордон сылдьар.

Оттон, дьиҥэр, биирэ атыныттан быстан, быраҕыллан хаалыа суохтаах ытык өйдөбүлбүтүнэн уонна төрүт үгэспитинэн буолуохтаах этэ. Сүөһүгэ сүөһүлүү буолбакка, бастатан, киһилии сыһыан өрө тутуллуохтаах. Уонча сыллааҕыта, чугастааҕы улуус нэһилиэгэр, саха төрүт ынаҕа тутуллан турар сайылыгар сылдьан баран, улаханнык харааста санаабыттаахпыт. Үлэһит дьон онуоха буруйдаах буолуохтааҕар, амырыын усулуобуйаҕа көрө-истэ, иитэ сатыылларыгар  кинилэргэ сүгүрүйүөххэ эрэ сөптөөх этэ.

Бэтэринээрийэ наукатын дуоктара Михаил Неустроев  маннык кэпсиир: «Германия Штутгарт куоратын экспериментальнай уонна көннөрү оробуочай хотонноругар сырыттыбыт. Ньиэмэстэр дьиэ сүөһүтүгэр, көтөрүгэр, харамайыгар букатын киһиэхэ курдук сыһыаннаһаллар, көрөллөр-харайаллар эбит. Сүөһүнү, сылгыны сыччах бастыҥ хаачыстыбалаах отунан, үчүгэй туорахтаах бурдугунан эрэ аһаталлар. Бэл, хомбукуоруму сиэппэттэр эбит. Сибиинньэҕэ, ыарыытын суох оҥорор сириэстибэни туттан баран, аттыыллар. Дьиэ көтөрүн турар килиэккэлэрэ киэҥнэр-куоҥнар, кып-кыараҕаска кыбыллан, симсэн турар көтөрү ханна да көрбөккүн. Уопсайынан, сүөһүгэ, көтөргө бүттүүннэригэр харысхаллаах киһилии гуманнай сыһыан өрө тутуллар буолар эбит».

Салгыы Арассыыйа наукатын Си­биирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи Ирбэт тоҥноох зона биологическай проблемаларын чинчийэр үнүстүүт иһинэн үлэлиир бөлөх олохтоох үүнээйилэр, араас кыыл-сүөл кыһыҥҥы тымныыга тулуурдаах буолуу­ларын үөрэтэр сүрүннүүр исписэлииһэ, биология билимин наука­тын дуоктара К.А. Петрову кытта кэпсэ­тэбин.

— Саха сирин усулуобуйатыгар, саастан сайына саҕаланыар диэри кэмҥэ, түүнүн лаппа сөрүүдүйэр, өссө тоҥоруон сөп. Күнүһүн +10-15 кыраадыска диэри сылыйар. Бу кэмҥэ саҥа быган үүнэн эрэр үүнээйилэр үчүгэй буһууну-хатыыны бараллар. Үүнээйи килиэккэлэригэр белок, саахар, сыа, протеин оҥоһуллуута күүһүрэр. Түүнүн улаханнык тымныйар буоллаҕына, от үүнүүтэ уонна ситиитэ бытаарар. Ол гынан баран, битэмиинэ уонна иҥэмтиэтэ мөлтүөхтээҕэр күүһүрэр. Атырдьах ыйын иккис аҥаарыттан түүнүн тымныйар. Сарсыардатын -1 кыраадыстан, күнүһүн +10-15 кыраадыска диэри итийэр.

Биһиги өр сыллаах үлэбит түмүгэ көрдөрбүтүнэн, сайын ортото ыһыллыбыт эбиэс, бу кэмҥэ охсуллубут, араас хамныыр харамай, үөн сиэбит элбэх сыллаах отторун кэнчээрилэрэ, ойуур үүнээйилэрэ кыһыҥҥы тымныыны тулуйумтуо буолууларын сүрүн биричиинэтинэн, кинилэргэ балаҕан ыйынааҕы сөрүүн салгын (10–0⁰С) усулуобуйатыгар иҥэмтиэлээх бэссэстибэлэр (саахар, белок, сыа) уонна линолевай (Омега-6), альфа-линоленовай (Омега-3) диэн ааттаах сыа аһыыбалара (кислоталара) мунньуллааһыннара буолар эбит. Биллэрин курдук, бу ааттаммыт Омега-6, Омега-3 солбуллубат аһыыбаларынан биллэллэр. Ол эбэтэр киһиэхэ, араас кыылга-сүөлгэ, ол иһигэр саха сылгытыгар, ынаҕар кинилэр аһылыгы эрэ кытта киирэн тарҕаналлар. Бу кэнчээринэн аһылыктаммыт сүөһү, сылгы, кыыл-сүөл, харамай күһүн күүскэ уойар, кыһыны туоруур сыатын мунньунар.

Бу үлэтин түмүгүнэн К.А. Петров ааспыт сыл сааһыгар Красноярскайдааҕы Биофизика үнүстүүтүн биир лабаратыарыйатыгар хомондьуруопкаланан кэлбитэ. Бу үнүстүүт биһиги биир дойдулаахпыт, Амматтан төрүттээх биллиилээх акадьыамык Л.В. Киренскэй төрүттээбит наука тэрилтэтэ буолар. Туох сыаллаах-соруктаах сылдьан кэлбитин Клим Алексеевич маннык кэпсиир:

— Анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, Сунтаар, Өлүөхүмэ, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас уонна Үөһээ Дьааҥы сылгыларыгар Омега-6 ордук элбэхтик кинилэр быардарыгар мунньуллар эбит. Оттон Омега-3, чуолаан сылгы сыатыгар уонна этигэр, быарынааҕар 1,5 – 2 төгүл элбэҕэ дакаастанна. Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ чулуу сылгыһыта, «Тоноор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Николай Винокуров 7 ыйдаах убаһатын этиттэн уонна хаһатыттан ыламмыт эмиэ Красноярскайга анаалыска ыыттыбыт.

(Учуонай Клим Алексеевич бу оҥот­торбут анаалыһын түмүгэ сүн­ньүнэн уруккуттан биллэр суол буолар. Ыраас хааннаах саха сылгытыгар киһи организмыгар ураты туһалаах Омега-3 кислота баар диэн бигэргэнэр. Ол үрдүнэн, бу туһунан анаан дьарыктаммыт исписэлиистэр эрэ сиһилии үчүгэйдик билэр буолуохтаахтар. Холобура, Омега-3 ылар бырыһыана чуолаан сылгыбыт сыатыгар баһыйа үрдүгүн туһунан тус бэйэм бу кэпсээнтэн эрэ биллим. Дьон-сэргэ бүттүүнэ даҕаны, саха сылгытын этэ доруобуйаҕа туһалаах үһү диэн үрдүнэн сүүрдэн билэр буолуохтаах. Оттон биһиги, төрүт сахалар, инньэ өбүгэбит саҕаттан итиилии-буһуулуу, тоҥнуу-сиикэйдии боруоста сөбүлээн, минньигэһиргээн сии үөрэммит биир бастыҥ аспыт буоллаҕа.

Клим Петров, инники этиллибитин курдук, Саха сиригэр үүнээйи үүнүүтүн-сайдыытын, хайдах күн эньиэргийэтин  туһанарын, тыынарын, аһыырын, тас эйгэҕэ тулуйумтуотун биохимическэй састаабын үөрэтэр исписэлиис. Кини ол саха сылгытын этин, быарын, сыатын Красноярскайга       анаан илдьэн анаалыстаппыт, чинчиттэрбит сыала-соруга, туох-ханнык иннинэ,  тустаах үлэтин хайысхатынан буоларын бэлиэтиэххэ наада. Ол курдук, күһүөрү сайын үүммүт эбиэс, күөх кэнчээри уонна сааһын-сайынын уу анныгар хаалан хаалбыт  от үүнүүтэ-сай­дыыта тохтоон баран, уу түспүтүн кэннэ салгыы үүнэн, Омега-3 көмөтүнэн тымныыны тулуйумтуолара күүһүрэн, күөхтүү аны хаар анныгар киирэн, сылгы хаһыытын бэртээхэй аһылыга буоларын дакаастыыр.  Түмүгэр, оҥотторбут анаалыстарын көрдөрүүлэринэн, биһиги биир дойдулаахпыт «Наука акадьыамыйатын дакылааттара» сурунаалга «Саха сылгытын этин-сиинин сыатын аһыыбатын састааба» диэн ыстатыйаны Красноярскайдааҕы биофизика үнүстүүтүн үлэһиттэрин кытта бэчээттэтэр буолбут.– П.И.).

— Саха сылгытын төрүтүн быһаарарга холонууга 3 сабаҕалаан көрүү баар, — диир Клим Алексеевич. — Бастакытынан, Прибайкалье тулатынан олорбут сахалар билиҥҥи дойдуларыгар көһөн кэлэллэригэр, сылгыларын уонна ынах сүөһүлэрин илдьэ кэлбиттэр.

Иккис сабаҕалааһын. Сахалар билиҥҥи дойдуларыгар илдьэ кэлбит сылгылара, манна Муус үйэтиттэн ордон хаалбыт дьиикэй сылгылары кытта иссиһэн, билиҥҥи саха сылгыта үөскээбит. Уонна үһүс сабаҕалааһын: ханнык да буккуһуута суох, Муус үйэтиттэн ордон хаалбыт хотугу сылгылартан үөскээбиттэр.

Сахалар бастакынан көһөн кэлбит өбүгэлэрэ, сүнньүнэн сылгыны тутар, ынах сүөһүтэ букатын аҕыйах эбит. Маны ылыныахха сөп курдук. Хаһыс тыһыынча сыллара эбэтэр үйэлэрэ буолара биллибэт, сахаҕа муос хотуур баарын туһунан кэпсэнэр. Оттон сахалар Прибайкальетааҕы төрүттэрэ тимири уһаарар, тимиринэн уһаналлара биллэр. Ол муос хотуурунан киһи төһө оту оттуон өйүм олох кыайан хоппот. Аны туран, саха бэйэтин  төрүт тимир хотуура тутаахтыын, тимирдиин кып-кылгастар. Оту охсооччу ол хотуурун төбөтүн үрдүнэн үөһэнэн эрийэн аҕалан, синньигэс биилинэн эриллэн охсор. Иэдээннээх дьыала. 17-с үйэҕэ диэри саха ынах сүөһүнү хотуулаахтык ииппэтэх быһыылаах. Айаҕар үрүҥү аһыырыгар эрэ кэмнээн туттаҕа. Нуучча хотуура туттууга киириэҕиттэн, ордук 19-с үйэ саҥатыгар элитиэпкэ (литовка) хотуур үөскүөҕүттэн ынах сүөһүнү иитии киэҥ далааһыннаммыт. 1917 сылга Саха сиригэр 478 тыһыынча ынах сүөһү баара бэлиэтэнэр. История чахчыларыгар сигэннэххэ, итинник хартыына үөскээн тахсар.

Өлүөхүмэттэн төрүттээх, киэҥ биллиилээх учуонай М.Ф.Габышев 1957 сыллаахха тахсыбыт «Саха сылгыта» уонна «Саха сирин сүөһү аһылыга буолар үүнээйилэрэ»(А.В.Казан­скайдыын бииргэ суруйбут) дьоһуннаах үлэлэрдээх. Габышев бэрэпиэссэр өрөспүүбүлүкэ хотугу оройуоннарын  сылгыларын хото чинчийбитэ. Хотугу оройуоннарбыт аата-ахса суох элбэх күөллэрдээхтэр, үрэхтэрдээхтэр, баараҕай өрүстэрдээхтэр. Быһата, уу эрэ дэлэй ахан дойдулара. 1,5-2 ыйдаах кылгас сайыннарыгар ходуһалара үксэ уу анныгар сытар буолар. Тымныы уу түгэҕэр сытар ото кыайан ситэн үүммэт, ол оннугар күөхтүү хаар анныгар киирэр. Уута түспүт ходуһа  хаар анныгар сытар күөх отун сылгы хаһан сиир. Маныаха сылгы күүскэ уойар, ыйааһына эбиллэр, күүстээх-уохтаах, бөдөҥ-садаҥ буола улаатар. Хаһан аһыыр дьоҕура муҥутуурдук сайдар, тымныыны тулуйумтуотунан тэҥнээҕэ аҕыйах буолар. Бу туһунан бэрэпиэссэр М.Ф.Габышев сиһилии суруйан турар.

Саха сылгылаах, эрэллээх ат көлөлөөх буолан, түрбүөннээх, охсуһуулаах сахтарга тыыннаах орпутун таһынан, сир быстар уһугар, хаар уонна муус дойдуга кэлэн, өлбөт сүбэтин булбута, олоҕун хаттаан оҥостубута, саҥалыы «һай-һат» диэбитэ, — Клим Алексеевич кэпсээнин түмүктүүр.

Маныаха, бэйэ санаатын эбэн этэр буоллахха, биһиги – ырыынак үйэтин оҕолоро – тугу барытын харчынан кэмнии, салгынтан харчыны оҥоро үөрэммит дьыалабыай бэйэлээх дьон, дьиҥ дьыалатыгар тиийдэххэ, улахан көһүүммүт дуу диэҕи баҕарыллар. Доруобуйаҕа уһулуччу туһалаах сылгы бородууксуйалаахпыт, мыраамар эттээх, сүөгэйдиҥи хойуу үүттээх ынахтаахпыт дэнэбит. Бэйэбит испитигэр, бэйэ-бэйэбитигэр көөчүктүүбүт, ымсыырдыһар курдукпут. Таска таһаарбаппыт.

Оттон таска таһаарарга науканан дакаастаммыт бигэргэтии наада. Ол суох буоллаҕына, ончу тугу да ситиһиэхпит суоҕа. Барыта кураанах тылга эрэ сылдьыаҕа. Ама, бүтүн өрөспүүбүлүкэ кыаҕа тиийбэтэ буолуо дуо, ынахпытын уонна сылгыбытын  толору чинчиттэрэн уонна анаалыстатан, бүтэһиктээх уонна кырдьыктаах түмүгү ыларга.

«Кыра эттээх уонна үүттээх» дэммит буруйугар эһэргэ ыйаахтаммыт саха төрүт ынах сүөһүтүн саҥалыы тилиннэрэ сатыыбыт. Тоҕо? Этэ-үүтэ, бука, оннук айылаах үллэн, элбээн кэлбэтэ буолуо. Биэрэр бородууксуйата улаатыан сөп диир буоллахпытына, үчүгэй хотоннору тутан, күүстээх аһылык баазатын тэрийэн, саҥалыы уонна, кылаабынайа, киһилии сыһыанынан хаттаан иитэн көрүөҕүҥ. Эбэтэр этин уонна үүтүн уһулуччулаах хаачыстыбаларын  науканан бигэргэттэрэн, ырыынак үрдүк көрдөбүллээх  бородууксуйатыгар кубулутарга үлэлэһиэҕиҥ.

Прокопий ИВАНОВ