Ыарахан кыстык. Күүтүүлээх саас. Дьоро күн

Төһө да кубулҕаттааҕын иһин, кулун тутар ый ааттыын даҕаны илэ бааччы Дьөһөгөй айыы оҕотугар ананыан анаммыт, Дьыл оҕуһун бытархан тымныынан сиэлийтэлиир муостара туллан түспүт, хатан дьыбарынан  дьааһыйталыыр баһа быстан хаал­быт, сырдык уонна хараҥа ыпсыылара тэҥнэспит, Хотугу сиргэ саас кэлбитин  кэрэһэлиир кэрэ кэм илдьитэ буоллаҕа. Кулун тутар сылгыһыкка  бэлиэ ый. Хайдах-туох туруктаах кыстыгы туораан эрэрин өссө төгүл кэмнэнэн, ааҕынан-суоттанан көрөр, үлэтин-хамнаһын саамай эппиэттээх түһүмэҕэр — төрүөҕү ылыыга бэлэмнэнэр, күүһүн-уоҕун түмүнэр кэмэ.

Дабайыы

Дакылаакка этиллибитинэн, ааспыт сыл түмүгүнэн, өрөс­­­пүүбүлүкэ үрдүнэн 183 889 сылгы баар. Мантан бааһынай хаһаайыстыбаҕа 77 706 сылгы (42,3%), кэтэххэ – 60 859 (33,1%), тэриллиилээх хаһаайыстыбаҕа – 44 272 сылгы (24,1%) иитиллэн турар.

Өрөспүүбүлүкэ 1991 сыллаахха 209,1 тыһыынча сылгылана сылдьыбыта. Саха сирин сылгытын иитиитин историятыгар бу, арааһа, саамай үрдүк көрдөрүү буолуохтаах. Салгыы сопхуостар эстэннэр, күөрэ-лаҥкы түһүү баран, 1998 сылга тиийэн кэлэн, 120,9 тыһыынча сылгы ордон хаалбыта. Ама да ааспытын иһин, алдьархайдаах сиҥнии диэтэҕиҥ.

Күн бүгүҥҥү турукпут ыраа­ҕынан куһаҕана суох курдук. Дакылааччыт бэлиэтээбитинэн, бүтүн Арассыыйа сылгытын 13%, оттон Дальнай Восток түөрт түөрэм туйахтааҕын 99% Саха сиригэр баар. «Саха —  сылгыны иитэр омук» диир сыанабылга бигэтик киирсиэхпитин эмиэ сөп курдук.

Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар сылгы иитиитин салаата саҥа тэтими ылыыта, ырыынак туруорар ирдэбиллэригэр олоҕурар. Сылгыттан ылыллар бородууксуйа атыыга үчүгэй ыйытыктаах уонна биир оннук хамаҕатык барар. Ынах сүөһүнү иитии бэйэҕэ турар ороскуота улаханынан, үлэтэ ыараханынан, эдэр көлүөнэ дьон, сүөһүнү иитэр дьарыктан туох да төтөлө суох тэйэн иһэринэн, үлэ саҥа тэрээһинэ уонна төлөбүрэ, бастыҥ технологията кыайан олохтонон биэрбэтинэн ньүдьүрүүр уһукка тиийэрэ буолла. Судаарыстыба (өрөспүбүлүкэ үрдүкү салалтата) кэлин сылларга сылгы иитиитин салаатын өйөөһүҥҥэ хамсатыылаах дьаһаллары олохтооһуна тыа сирин бааһынайын көҕүн уһугуннарар. Тыа сирин дьоно маассабайдык сылгыга көһөр.

Сыыппаралар бэйэлэрэ туо­һулууллар: бааһынай уонна кэтэх хаһаайыстыбаларга өрөспүүбүлүкэ сылгытын 75 быры­һыаныттан ордуга иитиллэн турар. Ыраах баар мэччирэҥнэри баһылыыр инниттэн, сылгы саҥа баазаларын тэриниигэ аҥаардас бу сылга Ил Дархан 1-дии мөл. солк. суумалаах 100 грана бэрилиннэ. Быйыл Таатта улууһа 16 граҥҥа, Нам — 12, Амма – 9, атын улуустар 5-6-лыы граҥҥа тигистилэр. Эмиэ маннык кээмэйдээх, бачча ахсааннаах грант 2017 сылга түҥэтиллэн турар.

Дакылаакка этиллибитинэн, сылгыны үөрдээн иитиигэ судаарыстыба өйөбүлэ 12 хайысханан ыытыллар. Ол хайысхалартан сорохторо: эдэр фермердэри, сылгы собуоттарын өйөөһүн. Кэтэх сылгыны страховкалааһын. Сылгыһыттары үөрэтэр анал пуун­нары тэрийии. Сылгыһыт баантан кирэдьиит ыллаҕына, сорох чааһын субсидиялааһын. Тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатыгар уонна техникумугар идэни үрдэтии кууруһун аһыы. Сылгы этин соҕотуопкатыгар өйөбүлү олохтооһун: 2017 сылга убаһа этин 1 киилэтигэр 60 солк., улахан сылгы этигэр 80 солк. субсидия олохтоммута.

Ааспыт сылга кулуну ылыы көрдөрүүтэ 63,4%-ҥа тэҥнэһэр. Бу 2016 сыллааҕы көрдөрүүттэн 4,2%-нан намыһах, ону плем-хаһаайыстыбалар төрүөхтэрэ балачча үрдүгүнэн, сабыныы тахсыбыт.

Ил Дархан ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн, Сир кодексыгар уларытыы киллэриллэн турар. Ол быһыытынан, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бас билиигэ сылдьар сирдэртэн, сылгыны үөрдээн иитиинэн дьарыгырар бааһынай хаһаайыстыба   1 усулуобунай төбөтүгэр гектартан итэҕэһэ суох оттуур ходуһа уонна 8 гектар мэччирэҥ сирин сыһыарыы олохтоммута.

Кыстык  өрүүтүн кэлэ  туруоҕа

Дьыала бу ситиһиилээх өттүн кытта билсэ түһэн ыллыбыт. Бары билэн олоробут, быйыл сылгыга ыарахан кыстык ааһан эрэрин. Сылгы кыстыкка олох эрдэттэн ырыганнаан киирбитэ, сорох сирдэргэ инньэ сэтинньиттэн-ахсынньыттан охтон киирэн барбыта. Билигин 83 тыһ. сылгы хаайан аһатыыга турар диэн буолла. Ынахтыын-сылгылыын оту былдьаһа-тарыһа сиэн, баар саппааһы муҥутуурдук дьоҕуһатаннар, күн бүгүн Амыр уонна Маҕадаан уобаластарыттан от атыылаһан, таһына олоробут.

ТХМ дааннайынан, ааспыт сыллааҕы окко былаан 98% туол­бута. Бу, доҕоттор, өтөрүнэн хаһан да ситиһиллибэтэх көрдөрүү эбээт! Ыыстанар-кыранар сэбиэскэй кэмҥэ от былаана 70-80 бырыһыан туоллаҕына,  кыстыгы холкутук туоранар буолар этэ. Көр, оччолорго оттоммут от ол курдук чиҥ кэбиһиилээҕин таһынан, олох бастыҥ хаачыстыбалаах буолара. Билигин от ыйын былаһын тухары ыһыахтаан, ол кэнниттэн атырдьах ыйын ортотугар диэри уһун кэмнээх сылааны-сылбааны аһаран баран, күһүҥҥү ардах быыһынан тиэтэл үлүгэринэн оттоммут от хаачыстыбатын туһунан киһи тугу да этэрэ суох. Оттон ол былаан 98 бырыһыан туолуута диэн, нэһилиэктэр дьаһалталарын исписэлиистэрэ үлэлиир хонтуораларыттан тахсыбакка олорон, быһа холоон «уруһуйдаабыт» сыыппараларыттан таҥыллыбыт уонна төгүрүтүллүбүт түмүк буолар. Сымыйа сыыппара нэһилиэк баһылыгын, улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын уонна дьаһалтатын, ТХМ-ы долгуппат буолбута ырааппытын таһынан, ол көҥдөй сыыппараларынан көөчүктэнии, ону төттөрү-таары хатайдааһын, сылтан сыл аайы күүһүрэн иһэр курдук.

Сылгыһыттар бу улахан түмсүүлэригэр, быйылгы тү­мүктэнэ илик кыстык сүтүгүн туһунан туох да этиллибэтэ. Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар майгытынан, кыстык түмүктэниэр диэри икки ыйга чугаһыыр кэм баар. Дьиҥнээҕинэн төһө сүтүктээх туораабыппыт муҥ саатар сыл аҥаардааҕы отчуокка көстүө дуо?

Сылгы быйылгы кыстыкка быстарбыт төрүөтүн хаар чарааһынан, тымныы күн-дьыл уһуннук турбутунан, сылгы эбии аһатыыга эрдэ киирэн от саппааһа аҕыйаабытынан быһаарарга холонуу буолла. Сылгыны бөһүөлэктэн тэйиччи сытар, үчүгэй хаһыылаах мэччирэҥнэринэн үөрдээн илдьэ сылдьан көрүү-харайыы үйэлээх үгэһиттэн тэйбиппит быданнаата. Чуолаан Саха сирин киин улуустарын сылгыта хаһан аһыыр уһулуччулаах дьоҕурун биллэ сүтэрэн иһэрин бары уопуттаах сылгыһыттар бэлиэтииллэр. Оттон саха төрүт сылгытын бары бастыҥ хаачыстыбалара, кини хаһан аһыыр дьоҕурун кытта быһаччы ситимнээхтэр. Бу дьоҕура көннөрү мөлтөөтөҕүнэ даҕаны, Дьөһөгөй оҕото улахан кэхтиигэ барыан сөп.

Ама да, тымныыны умна быһыытыйбыппыт иһин, быйыл оннук айылаах чачатыылаах тымныылаах кыһын ааста диэн бигэргэтэргэ төрүөт суох. Өймөкөөн 50-60 кыраадыс тымныы бастайааннай турар кыһыннаах эриэккэстээх дойду. «Тоноор» б/х баһылыга, өрөспүүбүлүкэ чулуу сылгыһыта Николай Винокуров хайдахтаах да кыстыкка биир да сыспай сиэллээҕин итэҕэстээбэккэ, хас эмэ сүүһүнэн сылгыны сыа-сым курдук тутан иитэн кэлбитэ отучча сылга чугаһаата. Хайдах оннук түмүгү ситиһэрин бэйэтиттэн ыйытыҥ эбэтэр кини үлэтин-хамнаһын туһунан суруйуулартан билсиҥ.

Уустук уонна ыарахан дэнэр кыстык биһиги таҥараттан бэлэхтэппит «арахсыспат аргыспыт» буолар. Наар ыарахан дьылга сигэнэн, үҥсэргээн тахсар хайы-үйэ олохсуйбут майгыбыт биһигини, Хотугу сир төрүт олохтоохторун, киэргэппэт. Ааспыт сыллааҕы кыстык өссө саҕаланыан иннинэ Абый, Халыма, Усуйаана улуустарыгар, сирин өссө ситэ тоҥорбокко туран, мэктиэтигэр сылгы баһа уонна арҕаһа эрэ көстөр буола халыҥнык хаардаан, чахчы уустук балаһыанньаны үөскэппитэ. От, комбикорм, эбиэс тиэрдиллэн, Абый улууһугар 200-тэн тахса тыһы убаһа уонна атыыр соноҕос атыылааһын бэрээдэгинэн бэриллэн, балаһыанньаттан тахсыбыттара. Бу түмсүүгэ этэн аһарбыттарынан, абыйдар быйыл былырыыҥҥыларыттан итэҕэһэ суох халыҥ хаардаах кыстаабыттар эрээри, сылгыларын туруга этэҥҥэ үһү. Ол аата хайдаҕый? Киһилиин, сылгылыын айылҕа кубулҕатыгар үөрэнэ охсоннор, ону туох эрэ алдьархай курдук ылыммакка, кыстыкка эрдэттэн тэрээһиннээхтик бэлэмнэнэн киирбиттэрин түмүгэ буоллаҕа диэн арай сабаҕалыахха сөп.

Сылгыһыт сэгэрбит  сэһэнэ-сэппэнэ

Дьөһөгөй айыы оҕотун көрөр-истэр, кини сыспай сиэллээҕин сырыырҕатар үлэҕэ-хамнаска эриллэ сылдьар дьоммут – сылгыһыт уолаттарбыт – сыллата түмсэн ааһар анал дьоро күннэммиттэрэ, эчи, бэрдин баҕаһын! Өрөөбүт уостарын өһүлэн, хоммут уостарын хоҥнорон, бу күҥҥэ кэпсэппэтэхтэринэ хаһан кэлэн кэпсэтиэхтэрэй, үөрбэт-көппөт бэйэлээх буолуохтарай?!

Антон Александров, ТХМ сүөһү иитиитигэр уонна плем-үлэҕэ департаменын салайааччыта: «Туох барыта төрүттээх, үгэстээх, батыһааччылаах буоларынан, сылгыһыттар саҥа көлүөнэлэрэ солбукка кэлэн иһэллэр. Сылгы иитиитин салаатын салгыы сайыннарыы биир бастакы соругунан ыраах сытар мэччирэҥ сирдэри баһылааһын буо­лар. Онуоха, туох-ханнык иннинэ, сылгыһыт олорор уонна үлэлиир толору усулуобуйата тэриллибит  баазаларын олохтооһун наада. Сылгы баазатын тэриниигэ 2012-2016 с.с. 180 киһи анал граҥҥа тиксибит эбит буоллаҕына, ааспыт уонна быйылгы сылларга 100-түү грант олохтоммута.

Сылгыга 25 плем-хаһаа­йысты­балаахпыт. Кистэл буолбатах, бүгүн үгүс плем-хаһаайыстыбаларбыт, сылгыбыт собуоттара түргэн барыһы ылар сыалынан, ыччат сылгыны 6 ыйдарыттан атыылааһын быраактыкатын тутталлар. Зоотехническай ирдэбилинэн, ыччат сылгы  6 ыйыгар бастакы племенной сыанабылын эрэ барыахтаах. Оттон дьиҥ племенной хаачыстыбата 1,5 – 2,5 сааһыгар бигэргэниэхтээх уонна атыыга туруоруллуохтаах. Племенной убаһаны үс сааһыгар диэри иитэргэ ороскуота улаатар. Итини учуоттаан уонна хаачыстыбаны тупсарар сыалынан, бу сылга сылгы собуоттарыгар биэ төбөтүгэр көрүллэр субсидия кээмэйэ 13 903 солк. быһылынна».

«Нам улууһа» МТ баһылыга эппитинэн, сылгыны иитиигэ улуус урукку сэбиэскэй кэмнээҕи таһымын ситиспит. 12 290 сылгылааҕыттан 49% бааһынай хаһаайыстыбаҕа, 32,2% кэтэх бас билиигэ тутуллан турар. Улуус 158 сылгыһыттаах, 82 сылгы баазалаах. Кулун дьыалабыай тахсыыта 64%-ҥа тэҥнэһэр.

— Эти бэйэтинэн батараҥҥын барыһы ылбаккын, — диир Хаҥалас улууһунааҕы «Бөртө» сылгы собуотун дириэктэрэ Александр Павлов. – Биһиэхэ эти астааһын күн бүгүнүгэр диэри кыайтарбакка турар. Эти астаан, бородууксуйа араас көрүҥэ оҥорон таһааран батарыы эрэ, барыһы ылары хааччыйар кыахтаах. Олунньу бүтүүтүттэн, сылгы этэ салгыннаан, атыыга үчүгэйдик барбат буолан хаалар. Маннык балаһыанньаҕа, барыстанар туһунан буолбакка, хайдах эмэ гынан түргэнник батара охсуу сүпсүлгэнэ буолар. Биһиги тыыннаах ыйааһынынан 40 тыһ. солк. турар убаһаны астаан, суулаан, атыыга таһааран 68 тыһ. солк. киллэринэбит. 200 киилэ ыйааһыннаах биэни, эмиэ итинник дьаһанан, 124 тыһ. солк. туруорабыт. Сылгыттан ылыллар бородууксуйа астааһынын кыайа туттахпытына эрэ, барыска тахсар кыахтаахпыт диэн этэбин. Элбэх сылгылаах бааһынай хаһаайыстыбалар кыттыһан астааһын дьыалатыгар ылсыахтарын сөп этэ дии саныыбын.

— Ааспыт сыллааҕы оппут туох иҥэмтиэтэ суох буолан, сүөһүбүт сии туран охтон хаалар, — диир Бүлүү Тылгынытын бааһынайа. – Ырбыт сылгы, күн уота арыый сэниэлээхтик көрдө  даҕаны, охтон түһэн өлөргө барар. Ааспыт сайын былаһын тухары уот баһаарыгар «сыраллан ахан» биэрдибит. Туорпалаах сирдэрбит кыһыннары көрдүгэннии сыталлар. Оттоммут от анаалыһын күһүн, кыстыкка киириэх иннинэ, булгуччу оҥотторон баран, ол түмүгүттэн көрөн, эрдэттэн араас сэрэтэр уонна туоратар дьаһаллары ылыахха наада. Өртөөһүн үйэлээх үгэһин булгуччу төнүннэрэри туруорсуохха.

Өрөспүүбүлүкэбитигэр кымыстааһын бэлиитикэтэ төрдүттэн саҥалыы сүрүннэнэн олоҕуруохтаах. Бэйэм чааһынай кымыстааһынынан 30-ча сыл дьарыгыран кэллим. Бэл, Серошевскай суруйуутугар оччотооҕу сахалар кымыстааһыны умуннубут дииллэрэ бэлиэтэнэр. Ити 19 үйэ бүтүүтүн саҕанааҕы кэмҥэ. 20 үйэ былаһын тухары саха кымыстааһынынан утумнаахтык дьарыгырбатаҕа. Саҥа 21 үйэни, кымыстааһын дьыалатыгар, биир оннук ээл-дээл саҕалаатыбыт. Кымыс күннээҕи аһыыр аспытыгар, иһэр утахпытыгар кубулуйуон наада. Ыанар биэ, туспалаах уонна уратылаах сүөһү быһыытынан, арааран тутуллан иитиллиэхтээх. Былыр биэни сууккаҕа уончата ыыллара. Маннык ыанар биэни, олох туспа тутан, туспатык көрөн-харайан иитэн таһаарыахха наада.

Поликарп Васильев, Мэҥэ Хаҥалас бааһынайа: «Ыччат сылгым отучча төбө буолла. 80 гааҕа зеленка үүннэрэбин, дороххой аһылыгынан олох үчүгэйдик хааччынабын. Аҕыйах сыллааҕыта сылгыга кэлбит эдэр дьон хайы-үйэ уопутурдулар. Сир-сир ахсын сылгыга олохтоохтук көһүү баар буолла».

— Сылгыны үөрдээн иитии ньымата Арассыыйа үрдүнэн биһиэхэ эрэ туттуллар, — диэн бэлиэтиир Ил Түмэн тыа сиригэр уонна агыраарынай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин. – Саха норуотун бу төрүт дьарыгын суолтатын уонна кэскилин Ил Түмэн дьокутааттара дириҥник өйдүүр уонна өйүүр буоланнар, хара бастакыттан сылгы иитиитин салаата сайдыытыгар туһуламмыт сокуоннарынан толору хааччыйары ситиспиттэрэ. Сылгы иитиитин салаатын сокуон баазатынан хааччыйыыга элбэх үлэ ыытылынна. «Астааһын» (переработка) боппуруоһа, сылгыны үөрдээн иитии сокуонугар туспа салаа быһыытынан аан бастакытын киирдэ. «Ыраах сытар мэччирэҥ» (отгонное пастбище) диэн быһаарыы сокуоҥҥа эмиэ итинник киирэн турар. Ханнык баҕарар кэмнэргэ бу кэскиллээх үтүө үгэс быстыа суоҕа, салҕанан бара туруоҕа диэн эрэнэргэ бигэ төрүөт баар. Сылгы иитиитин сайдыытын сүрүн эрэсиэрбэтэ ыраах сытар мэччирэҥнэри баһылааһыҥҥа уонна туһаныыга сытарын, бары ылыныах уонна олоххо киллэрэргэ турунуох тустаахпыт.

Мэҥэ Хаҥалас бааһынайа Георгий Романов, сылгыны ииттэр киһи үс гектар ыһыылаах буоллаҕына, хайдахтаах да кыстыгы этэҥҥэ туоруур кыахтааҕын бэлиэтээн туран, субсидияны ыһыылаах дьоҥҥо көрөр наадатын этэр. «Биһиги бары барыс туһугар үлэлиибит, — диир Нам бааһынайа Алексей Кузьмин. – Сылгыттан ылар бородууксуйатын араас көрүҥүнэн астаан, батарыыга таһаарар киһи тылын-өһүн иһиттибит. Барыһы ылыы мэктиэтэ, туох да мөккүөрэ суох, астааһыны тэрийиигэ сытар. Харчыны соҕотуопкалааһыҥҥа буолбакка, астааһыҥҥа хото угуохха. Биһиги, сахалар, туппуппут торуоска дьоммут. Өбүгэбит саҕаттан, айылҕаҕа үүнэн турар эрэ оту оттуубут. Элбэх сыллаах отунан, бааһынаҕа үүнэр култууранан дьарыктанар толкуй киирэн биэрбэт. Бу итэҕэспитин туоратыахха».

Ситиһиилээх үлэни-хамнаһы!

Түмүктээн эттэххэ, бэртээхэй тэрээһиннээх сүрдээх үчүгэй түмсүү буолан ааста. Икки күн устата барбыт тэрээһинтэн,  аҕыйах чаастаах “төгүрүк остуолун” кэпсэтиитигэр сылдьыбыттан таҥыллан, бу матырыйаал оҥоһулунна.

Туох да мунааҕа суох, сылгы иитиитин салаата саҥа тэтими ылбыта көстө сылдьар. Сылгыһыт састааба эдэрсийэн эрэрэ харахха бэлиэтик быраҕыллар. Бу чахчы үчүгэй көстүү буолар. Тэтим тэтиминэн, кылаабынайа, сылгы иитиитин сайыннарыы бастакы соруктарын: олорорго уонна үлэлииргэ бары усулуобуйата учуоттаммыт аныгылыы тииптээх баазалары тутаттаан, ыраах сытар мэччирэҥнэри баһылааһыҥҥа, аһылык баазатын үөскэтиигэ, плем-үлэни тупсарыыга, астааһыны баһылаан барыска тахсыыга инники диэки ыллар хардыылары оҥордохпутуна, үрүҥ сүүрүкпүт үрүлүйэ үөскүү, үксүү турар кэскилин олохтоотубут диэн бигэтик этэр кыахтаныахпыт.

СИА хаартыскалара.