Үөһээ Дьааҥыга туризм сайдар кыаҕа киэҥ

Тохсунньу 9 күнүгэр Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, кул­туураҕа, сонуну тарҕатар сириэстибэлэргэ уонна общественнай тэрилтэлэргэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Феодосия Габышева Үөһээ Дьааҥы уопсастыбаннай бэрэстэбиитэллэрин кытта көрүстэ.

Санатар буоллахха, 2001 сыллаахтан саҕалаан туристары түмэр «Тымныы полюһа» диэн бэстибээл үгэскэ кубулуйда. Биллэрин курдук, Өймөкөөн уонна Үөһээ Дьааҥы улуустарыгар саамай тымныы температура бэлиэтэммитэ. Үөһээ Дьааҥыга 2005 сыллаахха “Тымныы полюһа” диэн мемориальнай обелиск турбута мээнэҕэ буолбатах. Метеорологтар кэтээн көрүүлэринэн, Үөһээ Дьааҥыга сыллааҕы температура саамай намыһах көрдөрүүлээх. Маннык усулуобуйаҕа дьон олороро сөҕүмэр.

Үөһээ Дьааҥы тымныытынан эрэ буолбакка, ураты айылҕатынан туристары тардар. Аҥардас сылгыта, ынаҕа, куобаҕын киһи этэ барбат. Манна хайа дойдута буолан туспа күүстээх энергетика бэлиэтэнэр. Дьон кутун-сүрүн ыраастана, сэниэ, күүс эбинэ тиийэрэ баар суол. Айылҕата таайыллыбатах таабырын. Этэргэ дылы, киһи үктэммэтэх сирэ олус элбэх.

Ол курдук, улуус баһылыгын солбуйааччы Михаил Осипов этэринэн, Барылас диэн сиртэн чугас соһонон суруллубут руническай сурук баара биллэр. «Дьон мээнэ сылдьыбат, буларга уустук сиргэ баар буолан, бэл, олохтоохтор таба тайамматтар. Очуос 3 миэтэрэ уһуннаах, 2 миэтэрэ үрдүктээх. Маны чинчийэр киһи, олус үчүгэй буолуо этэ. Маны таһынан Баатаҕай таһыгар кулун уҥуоҕа көстүбүтэ. Радиоуглероднай анализ бу кулун 40 тыһыынча сыл анараа өттүгэр төрөөн-үөскээн сылдьыбытын толору дакаастаан турар. Аны туран, Табалаах бөһүөлэгиттэн чугас хайаҕа түҥ былыргы дьон олоро сылдьыбыт холумтана, боруонса иһит булуллубута эмиэ ситэ үөрэтиллэ, дакаастана илик. Онон маннык таабырыны таайарга научнай сыһыан эмиэ наада», — диэн Михаил Игнатьевич этэр.

Тыйыс усулуобуйаҕа тыыннаах сылдьыы диэн туспа интэриэһи көбүтэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ЮНЕСКО дьыалатыгар хамыыһыйа эппиэттээх сэкирэтээрэ Елизавета Сидорова маннык санаалаах: “Бу манна мустубут дьон дьиҥнээх патриотическай санаалаах кэлэн, дойдуларын историятын, култууратын киэҥ эйгэҕэ таһаарарга кыһаллаллар. Ол эрээри бу үлэ сүрүн сыалын уонна соругун дьэҥкэ билиэх тустаахпыт. Түмүккэ бу бырайыак ханна тиэрдэрин ырылхайдык билэр наада. Үөһээ Дьааҥы оройуонун ЮНЕСКО критерийдэригэр сөп түбэһиннэрэн, хас да суолунан Аан дойду нэһилиэстибэтин аатыгар түһэриэххэ сөп. Холобур, экстремальнай усулуобуйаҕа ураты култууратын илдьэ сылдьар норуот айылҕаны кытта алтыһан, төрүт дьарыгынан ииттинэн олорор уһулуччу холобура диэн испииһэккэ киириэн сөп. Манна күүстээх үлэ күүтэр. Олус элбэх дакаастабыл ирдэнэр. Докумуон кылбардык оҥоһуллуон наада. Хас да түһүмэҕи ааһан, ЮНЕСКО көрүүтүгэр киирэр. Бу олус уһуннук барар процесс. Холобурдаатахха, Өлүөнэ очуостарыгар 9 сыл үлэлээн, ситистибит. Ол гынан баран маннык статус туристары тардарга, итиэннэ айылҕабыт ураты көстүүтэ бары өттүттэн көмүскэллээх буоларыгар төһүү күүс буолуо этэ”, — диэн этии киллэрдэ.

–––––––––––––––––––––––
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ биллэрбитинэн, 2019 сыл төрүт омуктар тылларыгар ананар. Бу чэрчитинэн биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр от ыйын 27-29 күннэригэр «Хотугу төрүт норуоттар тыллара Арктика туруктаах сайдыытын фактора» диэн улахан кэмпириэнсийэ буолар. Ман­нык далааһыннаах тэрээһин биһиги өрөспүүбү­лүкэбитигэр ыытыллара улахан суолталаах. Саха сирэ Арассыыйа эрэ буолбакка, бүтүн хотугу эргимтэ норуоттарын түмэр, сүрүннүүр киин буолан эрэриттэн киэн туттуох тустаахпыт.

Сахабыт сирэ барахсан кистэнэ сытар таабырына үгүс, киһи таайбат ураты көстүүлэрдээх, баай айылҕалаах. Ону сатаан табан туһанарбыт, кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэрбит, уонна, саамай кылаабынайа, харыстаан, сэрэнэн туттарбыт ирдэнэр. Бу уйан баайбытын харыстабыллаахтык тутан, бастатан туран, бэйэбит сыһыаммытынан, сиэрбитинэн-туоммутунан көрдөрдөххө эрэ, туора киһи ону ытыктыыра биллэр.
––––––––––––––––––––––

1987 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Үөһээ Дьааҥыга -54 кыраадыс тымныыга кулун төрөөбүт. Аҥардас ийэтин үүтүн эмэн, чыгдааннаах тымныыга кыһарыйтарбакка, төһө да мунна-уоһа, кулгааҕа үлүйдэр, тыыннаах хаалбыт, удьуор салгыыр улахан атыыр буола улааппыт. Бу биирдиилээн көстүү буолбатах. Маннык түгэннэри үөрэтэн, туспа феномен быһыытынан көрүү эмиэ олус кэрэхсэбиллээх.

Тохсунньу тоһуттар томороон тымныытыгар маннык көрсүһүү суолтата улахан диэн мустубут дьон бэлиэтээтэ. Сахабыт сирин тымныытын бренд оҥоруу туризм сайдыытыгар туспа кыаҕы биэрэрэ саарбахтаммат. Салгыы уопсастыбаннас түмсэн, сүбэтин холбоон, Ил Түмэн дьокутааттарын көмөтүнэн Саха сирин биир ураты кэрэ айылҕалаах оройуонун статуһун тупсарар, дьон-сэргэ кэрэхсиир сирдэригэр болҕомтону хатыыр сорук турар.

Түмүккэ, мустубут дьон нуучча биллэр фольклориһа, учуонайа уонна революционера И.А. Худяков Үөһээ Дьааҥыга анаммыт үлэтин хомуурунньук оҥорон таһаарарга, маны таһынан улуус историятыгар, култууратыгар, айылҕатыгар аналлаах бүтүн серия кинигэлэри бэчээккэ бэлэмнииргэ диэн ыллыктаах санааны ылыннылар.

Норуот дьокутаата Феодосия Габышева кэл­бит дьоҥҥо махтанна. «Салгыы бу курдук түмсэн үлэлээтэхпитинэ, Үөһээ Дьааҥы улууһун историятын үөрэтэр дьоммутун мунньан, онно сыһыаннаах үлэлэри хомуйан, оройуон биллэр дьонун түмэ тардан, биир сыаллаах үлэлээтэхпитинэ, түмүктээх буолуо. Этиллибит санаалары сурукка тиһэн, бастатан туран, улуус имиджин сайыннарар, онтон салгыы улахан хардыылары оҥорор сорук турар», — диэн эттэ.

Ирина Ханды