Бээгэй ынахпыт хаһан саҥа хотоннонуой?

Судаарыстыбаннай бюд­жеттан үбүлэнэр «Тускул» учреж­дение – бу саха ынаҕын удьуорун харыстыыр уонна ууһатар питомник. 2004 сылтан тэриллэн үлэлиир. «Бы­тантай» диэн ааттаах эмиэ маннык хайысхалаах үлэлээх-хамнастаах, судаарыстыбаннай анал туруктаах тэрилтэ Эбээн-Бытантай улууһугар үлэлиир.
— Кулун тутартан «Сахаагроплем» судаарыстыбаннай бюджет тэрилтэтигэр уларытан тэриллэбит, — диэн кэпсиир «Тускул» питомник салайааччыта Дмитрий Карманов. Манна сыһыаран эттэххэ, Дмитрий Прокопьевич бу тэрилтэни 12 сыл салайан кэллэ. – Племенной үлэ барыта бу саҥа тэрилтэҕэ сүктэриллиэҕэ. «Сахаплемхолбоһук» аахсыйалаах уопсастыбаҕа (салай. С.Охлопков.) сүрүн производствота – ускуустубаннай сиэмэлээһин хаалар. Манна диэн эттэххэ, саамай «хоргуннаах» үлэтэ-хамнаһа буолар.

Биһигини таһынан, улуустар­дааҕы муниципальнай тэрил­лиилэр хааґына учреждениеларын племенной үлэни ыытар исписэ­лиистэрэ, эмиэ уруккуттан үлэлии турар сылгыны сэлиэк­сийэлиир киин бу саҥа тэрилтэ састаабыгар киириэхтэрэ. Саҥа тэриллэр «Сахаагроплем» саҥа салайааччыланыаҕа. Бюджета көрүллэ илик. Бу ааттанар үс тэрилтэ киирэммит отделлары үөскэтиэхтээхпит.
Кыстык этэҥҥэ баран иһэр. Сэтинньиттэн ынахтар быыстатан төрүү тураллар. Куорунай Маҕараһыгар 20 ынах төрөөтө. Нам Таастааҕар, Чурапчы Үрэх Күөрэтигэр эмиэ төрүөҕү ыла олороллор. «Тускул» питомник Таастаахха кыралыын-улаханныын 140 сүөһүлээх. Нэһилиэккэ саха ынаҕын кэтэхтэр биһирээн, хаһаайыстыбаларыгар туппуттара ыраатта. Билигин таастаахтар эти батарыы проблематын билбэттэр. Сүөһүнү күһүҥҥү өлөрүү саҕана, дьон улуус кииниттэн, куораттан тахсан былдьаһыгынан сотон ылаллар. Үүттэрин улуустааҕы «Эрэл» ТХПК-ҕа туттараллар. Кэпэрэтиип саха ынаҕын үүтүн туспа астаан, бородууксуйа оҥорбот буолан, атыылаһааччы тугун-ханныгын араарбат.
«Хотон тутуллуоҕа» диир эрэннэриини үлэлээбитим былаһын тухары истэн кэллим. Таастаахха 120 сүөһү туруохтаах хотонун бырайыага оІоґуллубута. Бастаан 2016 сыл, онтон 2017 сыл бюджеттарыгар 45 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Биһиги урукку сопхуос саҕанааҕы хотоҥҥо уһун сылларга сүөһүбүтүн туруоран кэлбиппит. Эргэрэн, сытыйан, эмэҕирэн көдьүүһүттэн тахсыбытыгар күртэрэн кэбиспиттэрэ. Сирин нэһилиэк дьаһалтата чааһынай дьиэ тутуутугар анаабыта. Биһиги саҥа хотоҥҥо тахсан биэрэрдии былааннанан сылдьыбыппыт. 2017 сыл бюджета бигэргэнэр кэмигэр хотоммут харчыта «уччуйбута» эрэ баар. Билигин сүөһүбүтүн фермердэр хотонноругар түүлэһэн тутан турабыт.
Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар, баһылык Герман Отов өйөөн, 40 сүөһү турар хотоно хаһаайыстыбаннай ньыманан тутулунна. Чурапчы улууһун Үрэх Күөрэтигэр эмиэ итинник ньыманан 120 сүөһү киирэр хотоно тутулунна. 600 тыһ. солк. харчыбыт ороскуоттанна. Бу, баҕар, кимиэхэ эрэ дуона суох суума курдук көстүөҕэ. Оннук буолбатах диэн этиэхтээхпин, сылга 19 міл. солк. µбµлээґиннээх тэрилтэҕэ атахтарыІ маадьайар, сиґиІ тоноҕоґо токуруйар таґаҕас буолар.
2008 сылтан питомникпыт бюджета «ньап» курдук уларыйбат биир кэм таһымнаах турар. Сүөһү ахсаана эбиллиитигэр харчы көрүллүбэтэ – бу саха төрүт сүөһүтүн харыстааһын дьыалатыгар уонна кинини чөлүгэр түһэрии үлэтигэр саамай улахан харгыһынан буолар. Төрүүр-ууһуур ынах ахсаанын 1000 төбөҕө тиэртэххэ, сүөһү букатыннаахтык сүтэр, симэлийэр кутталын саамай алын таґымын аґарбыт курдук эрэ буолар. Күн бүгүн іріспµµбµлµкэ±э ити тутаах көрдөрүү 600 ахсаан иһинэн-таһынан сылдьар. Оттон сүөһү уопсай уонна, кылаабынайа, төрүүр-ууһуур ынаҕын ахсааннара эбиллиитигэр харчы көрүллүбэт буоллаҕына, саха төрүт ынаҕа бүтэһиктээхтик симэлийэр куттала хаһан да ааһан-араҕан биэриэ суоҕа.
Ааспыт сылга Таатта уон­на Амма муниципальнай тэрил­лиилэргэ 123 сүөһүнү биэрдибит. Үксүтэ тыһы, оҕустара эмиэ бааллар. Мэҥэ-Хаҥалас, Куорунай уонна Хаҥалас улуустарыгар 90 сүөһү бэрилиннэ. Бюджеттан µбµлэнэр тэрилтэ буоларбытынан, сµіґµбµтµн буор-босхо биэрэ олоробут.
Дьэ, итинник бу дьоҕус тэрилтэ салайааччытын кэпсээнэ. Ханнык баҕарар уларыйыы-тэлэрийии тустаахтарга сүнньүнэн сээбэҥниир, сэрэнэр төрүөтү үөскэтэрэ биллэр. Өссө эбиитин тэрилтэҥ саҥа холбоһукка, хаһыс эрэ отдел сыыһыгар кубулуйан, холбонон хаалар буоллаҕына. Урукку іттµгэр «Тускул», тіґі да кэмчи µбµлээґиннээх буоллар, бэйэтин бэйэтэ кірµнэр тэрилтэ быґыытынан µлэлии олордо±о дии. Билигин отдел туруктанна±ына, чэчириэ дуо? Саамай кылаабынайа, саха ына±ын дьыл±атыгар µчµгэй уларыйыылар тахсыахтара дуо?

Саха төрүт ынах сүөһүтүн сордоох-муҥнаах дьылҕатын туһунан этиллэн да, суруллан да турар. Ону хатылыы, үрүтүн үөһэ лэбэйдии сатыыр көдьүүһэ суох дьыала. Ол ыраах кэмнэргэ, судаарыстыбаҕа былааннаах экэниэмикэ, социа­листическай куоталаһыылар, «Дойдуга биэрэҕиІ!» диир луоһун өрөгөйдөөбүт балаһыанньатыгар саха ынаҕа сордоох, арааһа, бастакынан сиэртибэ буол­бут буолуохтаах. Кыра бородуук­суйалааҕа, ол эбэтэр кыра үүттээҕэ уонна эттээҕэ киниэхэ буруйга туруоруллубута. Саха ынаҕын төрдүттэн эһии хампаанньата ааспыт үйэ 40-с сылларыттан саҕаланан, 60-с сылларга тиийэн «өрөгөйдөөх кыайыынан» түмүктэммитэ. Ол кэнниттэн саха ына±а сордоох арай Таастаах Дьааҥы үрэхтэрин бастарыгар ханнык эмэ тобох-ибэх быґыытынан ордон хаалбыта.
Саха ынаҕын генетикэ, биология, физиология іттµнэн уһулуччулаах сэдэх уратылара, кинини иитии, көрүү-харайыы кыра ороскуоттааҕа, экэнэмиичэскэй көдьүүстээҕэ, наукаҕа уонна быраактыкаҕа олоҕуран дакаас­таммыттарын үрдүнэн, билигин ол онно ким да наадыйбат. Моойгун быспыттарын кэннэ, баскын харыһыйан ытаабатыҥ курдук балаһыанньа буоллаҕа.
Үөһээ Уордаах Күрүө Дьөһөгөй айыылаахпыт. Ол аата сылгы саха итэҕэлин уонна мифологиятын төрдүгэр турар ытык сүөһү. Оттон сирдээҕи олохпутугар сылгыттан ылыллар бородууксуйаттан ордук күндү аспыт суох. Бу гынан баран, туохпутунан итээммит дуу, кыраґыабай кірµІнээх тупсарыллыбыт боруода сµµрµк­тэринэн киэмсийэр чычырбас ійтін дуу, то±о саха сылгытын сиэнчэрдээһин бэлиитикэтин ыытан кэллибит? Ынахпытын эспиппит. Сылгыбыт сиэнчэр хааннанар, хаґан аґыыр уґулуччулаах µірµйэ±ин, аан дойдуга ханна да суох тулуурун, киґи айма±ы сіхтірµіхтээх боруода сэдэх хаачыстыбаларын сµтэрэр..
Биир хаһыакка саха дьахтара «оҕом бааһынай хааннанан, кыраһыабай буолар» диэбит этэ. Киһиэхэ хаан буккуһуута, сүөһүгэ, үүнээйигэ сэлиэксийэлээһини ыытыы үчүгэй түмүктэри биэрэр. Сүрүннээн күүс-уох, торолуйуу өттүнэн. Өй, талаан, тулуур, олоххо тардыһыы дьулуурун чааһынан ити буккуһуу тугу да биэрбэт. Маны тоҕо этиллэрий? Саха омугун иитэн-аһатан тыыннаах илдьэ кэлбит ынахпыт сордоох дьылҕатыгар бэйэлээх бэйэбитин буруйдааҕынан билиниэх кэриҥнээхпит. Оттон сиэнчэрдэммит сылгыбыт кэбин хайа бэйэбит кэтээйэбит. Аан дойду бары омугун хаанын кытта буккуһан, дьоллоох сахалар дэтиэхпит буоллаҕа!
Оттон күн бүгүн, хаһааҥҥыта эрэ кырган кэбиспит бээгэй ынахпыт сордоох тиһэх тобоҕо онно-манна кыбыллан иитиллэ сатаахтаан эрдэҕэ. Хаһан биһиги Маҥаачыйабыт эрэйдээх таас уораҕайдаммыта баарай. Муҥ саатар, сэнэх мас хотоннооҕо, титииктээҕэ эбитэ буоллар, бу муҥнааҕыҥ үөрэн уонна дьоллонон, төһөлөөх эрэ өрүтэ көтүөккэлиир этэ…
Олох кырдьыга көрдөрөрүнэн, суулларар, алдьатар, эһэр хаһан баҕарар чэпчэки уонна судургу буолар. Саха ынаҕын удьуорун ууһатыы дьыалата саҕаланан баран, ылбат-биэрбэт икки ардынан тээтэІнии турар. Саха ынаҕар маннык дьиҥ сүөһүлүү сыһыанынан салайтарыы салҕанан бара турар буоллаҕына, күттүөннээх түмүк ситиһиллэригэр эрэл суох.
Чааһынай хаһаайыстыбаларга биэрии туһатынааҕар буортута улахан. Генофонданы харыстааһын бэйэтэ туспа ирдэбиллэрдээх: хаан буккуһуута төрдүттэн таһаарыллыа суохтаах. Оттон тыа сирин киһитэ дохуот киллэринэр биир суоллаах: ол үүтү туттарыы, төһө кыалларынан элбэҕи. Маннык балаһыанньаҕа, саха ынаҕын үүтүн хаачыстыбатын туһунан тыл, тыа киһитин кулгааҕар — тыал куугуна. Дэриэбинэҕэ саха боруода оҕуһа кэллэҕинэ, кинини атырдьаҕынан көрсүөхтэрэ. Кыра үүттээх сүөһүлэри элбэтиэ диэн буруйдаан. Дьиҥэр, наука этэринэн, сүөһү бэһис көлүөнэттэн ыраас боруодаҕа кубулуйуохтаах.
Уларыта тутуу буолбут. Ол бэрдин дуу, бэтэрэтин дуу ким билигин бэриэттээн этиэй. Арай саха ынаҕын дьылҕатыгар туох эмэ үчүгэй өрүттээх уларыйыы таҕыстар ханнык диэн эрэл санаа кыыма кыламныыр. Оннук эрэ буолуохтун.