Ханна өлгөм — ханна кураанах

Быһыы-майгы, кылаабынайа, үлэ технологията уларыйаннар, билигин суруналыыс улахан хонтуораҕа лигиччи олорон кумааҕыны бэрийэр алын чунуобунньуктан ылбыт сууххай субуоккатынан, суһал иһитиннэриилэринэн уолдьаһарыгар тиийэр.

Ол оннук субуоккаттан көрдөххө, от ыйын тиһэх күннэригэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 32 081 отчут ходуһаҕа буһа-хата сылдьар. Сибиниэлэринэн ыллахха, 1718 толору мэхэньисээссийэлээх, 4993 мэхэньисээссийэ аҥаардаах, 324 көлө-илии уонна 2410 илии биригээдэлэрэ үлэлии сылдьаллар. Ол түмүгэр, 137 297 гектар сир охсуллубут. Ходуһаттан ылыллыбыт айылҕа отунуун, бааһынаттан хомуллубут үүнээйилиин барыта 107 967,8 туонна аһылык бэлэмнэммит.  Окко быйылгы былаан 479 361,0 туоннаҕа тэҥнэһэрин санатабын. Ити былаантан 22,5%-нын ылан иһэбит диэн буолар.

Аны улуустарынан ыллахха, Эдьигээн, Өлөөн, Аллараа Халыма, Усуйаана улуустара бүгүҥҥү күннээххэ былааннарын толоруулара 0%-ҥа тэҥнэһэр. Мөккүөрэ суох, бары хотугу улуустар. Билигин адьаһын даҕаны дуона суох сүөһүлээх-астаах олорор ыаллар буолуохтаахтар. Ол да буоллар, барыларыгар былаан тиэрдиллибит. Оттон тоҕо сай баччатыгар диэри муҥ саатар биир бугулу туруорбакка олороллоро кими эмэ дьиктиргэтиэн сөп этэ.

Манан сибээстээн, тустаах кыһалҕалаахтарга эмиэ да абыраллаах, атын өттүнэн дьыалаҕа ээл-дээл сыһыаннаһарга бэртээхэй төрүөтү тэбэн биэрэр судаарыстыбаннай дьаһал туһунан ахтан аһарыаҕы баҕарыллар. Билигин, араас биричиинэнэн, кыайан оттооботох, кыс ортото отторунан быстарбыт хаһаайыстыбаларга, тиэйиитэ-таһыыта судаарыстыба бюджетыттан субсидияланар от, киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин араас түгэхтэригэр тиэрдиллэр быраактыката бигэтик олоҕурда. Маныаха төһөнөн ыраах сиргэ тиэйиллэр-таһыллар да, соччонон тус интэриэстээххэ өссө үчүгэй өрүттээх буолан тахсар. Судаарыстыба даҕаны маннык ороскуоттан муҥатыйбыта суох курдук.

Биллэр, аахсыллар биричиинэлэринэн кыһалҕаҕа кыпчыттарбыкка көмөлтөлөөх илиини уунуу – сибэтиэй дьыала. Киһи үчүгэйгэ да, куһаҕаҥҥа да түргэнник үөрэнэн хаалар уратылаах. Ол быһыытынан, «син биир көмөлөспүттэрэ эрэ баар буолуоҕа» диир, бэлэмҥэ мээтиргиир, оттуоҕун да оттообот «субьект» төрдүттэн суох диэн бигэргэтээччи көстүө дуо?

Оттон ити ааттаммыт хотугу улуустарга ортотунан хас биирдиилэригэр тиэрдиллибит 250-нуу – 300-түү туонна от диэн туга кэлээхтиэй. Кыһын суол турдаҕына, аҕыйах массыына сырыыта буолаахтаатаҕа. Дьэ, ол эрээри айана ырааҕынан, син-биир «көмүс сыаналаах» окко, бука, тэҥнэһэн эрдэҕэ. Өссө саамай алдьатыылааҕынан, итинник «көмөнөн» киһини үлэттэн тэйитиини ааҕыахха сөп эбитэ буолуо. От ыйа түмүктэниэр диэри, ити ааттаммыт улуустарга биир эмэ киһи ходуһаҕа быкпатах, ол түмүгэ – биир чороох бугул сыыһа турбатах буоллаҕа.

Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин Үүнээйигэ, сири оҥорууга уонна матырыйаалынай-тэхиниичэскэй хааччыйыыга дэпэртээмэнин сүрүннүүр исписэлииһэ Егор Александрович Андреев биэрбит информациятынан, киин улуустарга туорахтаах култуура уонна от үүнүүлэрэ мөлтөһүөр. Онон исписэлиис от уопсай былаана 33 тыһыынча туонна чычырбастанан 93% туолуоҕа диэн сылыктыыр. Уопсайынан, оттооһун хаамыытыгар ТХМ исписэлиистэрэ сүрүннээн былаан туолуутун, итээһинин сабаҕалаан  көрүүнэн дьарыктаналлар эбит диир санаа үөскүүр. Чинчийэн, ырытан көрөн, сабаҕалааһыны оҥорор булгуччу наада. Ол эрээри, сабаҕалааһын диэн сыччах сабаҕалааһын эрэ буоллаҕа. Буолаары буолан, кэбиниэккэ лигиччи олорон, сыыппаралары өрө-таҥнары хатайдаабыттан, оннук бэйэлээх бигэ сабаҕалааһын оҥоһуллуоҕун сүүрүҥүйдүү саныыбын. Этэргэ дылы, киһи былаанныыр, оттон таҥара дьаһайан эрдэҕэ. Чэ, ити бэйэм санаам бэйэбэр хааллын.

—Ордук уустук балаһыанньалаах Үөһээ Дьааҥы улууһа буолар, — диир Егор Александрович. — Улуус окко 11 тыһ. туонна былааннааҕыттан аҥаарын ыларга суоттанар эрээри, ол да уустук буолара буолуо. 516 туонна кур оттоохтор, Кэбээйиттэн уонна Тааттаттан 2 тыһ. туонна от, Томпоттон сенаж тиэрдиллэрэ былааннанар. 7 тыһ. туонна оттоннохторуна кыстыгы туоруохтарын сөп этэ. Өрөспүүбүлүкэ Баһылыгын ыйааҕынан, Үөһээ Дьааҥы улууһун сиригэр-уотугар муниципалитеттар икки ардыларынааҕы таһымнаах ыксаллаах быһыы-майгы эрэсиимэ биллэриллэн турар. Итинэн сибээстээн, улуус мобильнай оттуур биригээдэлэрин үлэлэрин хааччыйыыга уонна кэлэр кыстык саҥатыгар улуус иһигэр сүөһү аһылыгын тиэйиигэ-таһыыга ТХМ  12 546 тыһ. солк. харчыны көрдө. Билигин улууска 12 мобильнай биригээдэ ыраах баар оттуур сирдэргэ көһүүлэрэ саҕаланна.  Дороххой уонна концентрированнай аһылыгы кыһыҥҥы суолунан тиэрдиигэ харчы 2020 сыллааҕы бюджекка көрүллүбүтэ.

Кураанынан сибээстээн, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар оту бэлэмнээһин былаантан 84% туолара эбэтэр 37,5 тыһ. туонна от оттоноро сабаҕаланар. Ааспыт сылтан орпут 3 тыһ. туонна кур оттоохтор. Улуус 9 нэһилиэгэр оттооһун хаамыыта ыараханнык барар. От ыйын бүтүүтэ улууска 10 тыһ. 642 туонна от оттонно, ол эбэтэр былаантан 23,8% туолла. Сиилэскэ уонна сенажка былааннарын толоруохтара.

Уус-Алдан улууһа, сабаҕалааһын быһыытынан, 29 тыһ. туонна оту оттоон, былааныттан 87%-нын ылыаҕа. 1865 туонна кур оттоохтор. Өлтөххө, Суоттуга, Бэрт Ууһугар уонна Лөгөйгө от үүнүүтэ мөлтөх. Сиилэскэ былаан 100%, сенажка 50% туолуохтара. От ыйын бүтүүтэ улууска 10 тыһ. 007 туонна от оттонно. Бу былаан 15,2%-гар тэҥнэһэр. Улуус 10 мобильнай биригээдэтэ 1000 туонна  оту бэлэмниир соруктаах. Ити сорук туоллаҕына, улуус тастан оту атыыласпакка бэйэтин кыаҕынан кыстыаҕа.

Нам улууһун 20 мобильнай биригээдэтэ 2000 туонна оту оттуохтаах. Мантан 500 туонната улуус тас өттүгэр бэлэмнэниэхтээх. Эмиэ тастан 900 туонна атыылаһыллыахтаах. Билиҥҥитэ улуус 9 тыһ. 463 туон­на оттоох.

Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга дьыала куһаҕана суох. Сүөһү аһылыгын бары көрүҥнэригэр былааннарын толорор кыахтаахтар.

Сүөһү дороххой аһылыгын чычырбаһын саптарар инниттэн, ТХМ мобильнай биригээдэлэргэ былаан түһэрдэ. Бу биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 23 тыһ. 652 туонна оту бэлэмниэхтээхтэр. Мантан  16 тыһ. 952 туоннатын улуустар бэйэлэрин наадыйыыларыгар бэлэмниэхтээхтэр, оттон 6 тыһ. 700 туонната айылҕа уустуктарыттан эмсэҕэлээбиттэргэ атыыга барыахтаах. Уопсайынан, мобильнай биригээдэлэр ылыммыт былааннарын толорууларыттан, кэлэр кыстык улаханнык тутулуктаныаҕа.

Итинник эмсэҕэлээбит улуустарга атыытыгар, Үөһээ Бүлүү улууһа 2000 туонна оту, Бүлүү – 1500 туоннаны, Кэбээйи – 1000 туоннаны, Ньурба – 1500 туоннаны, Өлүөхүмэ – 500 туоннаны уонна Хаҥалас 200 туоннаны бэлэмнииргэ быһаарыныыларын биллэрдилэр.

От үлэтигэр атырдьах ыйа элбэҕи быһаарыаҕа. Биир курдук, айылҕа араастаан кубулҕатыран, үлэни-хамнаһы атахтыан  сөп. Атын өттүнэн, үлэ дьоно хатарыыны баран, иккис тыыннара киирэн, үлэлииргэ-хамсыырга сүрдүк эрчимирэн туран кэлиэхтэрэ.

Ол инниттэн, бары улуустарга ыраах сытар оттонор сирдэрэ-уоттара өссө төгүл сиһилии чинчиллэн көрүллүөхтэрин наада. Оттонор уонна оттоох биир да сир таах хаалыа суохтаах. Оту бэлэмнээһин кээмэйэ уонна былаана намтатыллан бэриллибит улуустарга, ыраах сытар сирдэрин оттооһуҥҥа, ону таһынан атын улуус сиригэр-уотугар оттуулларыгар эбии соруктар туруоруллуохтаахтар. Быйылгы сайыҥҥа отторо үүммүт уонна үчүгэй күн-дьыл тоҕооһон биэрбит улуустара, сүөһү дороххой аһылыгын эрэсиэрбэлээх пуондатын хаҥатыыга булгуччулаах кыттыыны ылыахтарын наада.

Прокопий ИВАНОВ