Тыа киһитин кыаһылыыр кыһалҕалар

Тыа сирин уонна тыа хаһаайыстыбатын сайдыылара, өрүүтүн тэҥҥэ тутуллуохтаах уонна биир оннук кэлимник быһаарыллыахтаах  боппуруостар буолаллар. Биирэ биирин уруттаан, атына хаалан баран, өрө дуксуйан сайдыы диэки дьулуһар кыахтара суох.

Тыа сиригэр дьон өбүгэ са­ҕаттан хамсаабакка олорор уонна ол өбүгэтин төрүт дьарыгын салҕаан илдьэ кэлэн иһэр омук силиһэ буолар. Бу дьон олоҕун-дьаһаҕын, үлэлиир усулуобуйатын сайыннарбакка эрэ, тыа хаһаайыстыбатын хамсатыылаах оҥорон таһаарыытын ситиһэр кыаллыбат.

Сэссэлиисим систиэмэ­тэ, судаарыстыба модун өйөбү­лү­нэн, бу икки соругу балачча ситиһиилээхтик олоххо киллэрбитэ. Хайа да сайдыы төттөрү өрүттэрдээҕин үрдүнэн. Хайа күн, судаарыстыба бэйэтин эбээһинэһиттэн киэр турунуо­ҕуттан, тыа сирэ бэйэтин тыатын хаһаайыстыбатын кытта «хоос» гыммыттара.

Хостуур бырамыысыланнас­ка атын хартыынаны көрүөххэ сөп. Үлэһиттэри наймылаан, быстах кэмҥэ олорор баахта бөһүөлэктэри тутаттаан, сир аннын сүргэйэн, баайын батарыыга таһааран баран, саппааһа чарааһаатаҕына, сыҕарыйан биэрэн иһиэххэ сөп. Маныаха судаарыстыба хааһыната муҥутуурдук хаҥыырын үрдүнэн, былаас дьонугар-сэргэтигэр, сиригэр-уотугар эмиэ баахталыы сыһыаннаах буоллаҕына, ол сир дьоно атах-балай ыһыллар, сирэ өтөхсүйэр, онтон өлөр.

Бэйэбит Кыһыл Сыыр бөһүө­лэкпитин холобурга аҕалыахха сөп. Саха сирин гааһын эрэспиэскэтэ, онтон баһылааһына аан маҥнай Кыһыл Сыыртан саҕаламмыта. Кырата, сайдыылаах куораттыы тииптээх бөһүөлэк дьэндэйэн турбута букатын ырааппыт буолуохтаах этэ. Бүгүн бу — умнуллубут хаарбах бөһүөлэк. Ол төрүөтэ – бөһүөлэк олохтооҕо уонна былааһа, бэйэтин кэмигэр, сарсын дуу, уһаатаҕына өйүүн дуу наар «материкка» аттанар санаанан,  чымыдаанын үрдүгэр олорон уонна утуйан кэлбитэ буолар. Бөһүөлэк «төрүт олохтоох» нэһилиэнньэтин ол настарыанньата гаас «хаһаайыттарыгар» бэриллибэт бэйэлээх буолуо дуо.

Оттон тыа сиригэр, кини төрүт олохтоох нэһилиэнньэтигэр сыһыаннаан, бу­ка­тын атын бэлиитикэ үлэ­лиэхтээҕэ ханнык да мөккүөргэ турбат. Мөккүөргэ турбат   эрээри, аныгы Арассыы­йаҕа тыа сирин уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы бэлиитикэтэ суолун-ииһин олус ыараханнык тобулунар. (Арассыыйа диэн өйдөбүлгэ Сахабыт сирэ булгуччу киирсэрин умнубаппыт наада).

Куоракка — нэһилиэнньэ, тыа сиригэр норуот олорор

— Кэмитиэппит аатыгар «тыа сирэ уонна агыраарынай бэлиитикэ» диэн  суруллар, — диир кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин. – Ол аата тыа сирин олох-дьаһах, производственнай, социальнай, култуурунай сайдыыта кэлимник көрүллэн олоххо киириэхтээх. Сорук чуолкай, олоххо киириитэ ыарахаттардаах, ол үрдүнэн  атын суолу тутуһуу туһунан хаһан да тыл туруо суоҕа. Тыа сирэ – норуот тирэҕэ.

Андрей Михайлович бэйэтин уонна салайар кэмитиэтин туһунан кылгастык эттэххэ, төрөөбүт улууһугар Мэҥэ Хаҥаласка учууталынан, оскуола дириэктэринэн, улуус баһылыгын 1-кы солбуйааччынан, улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, уопсайа 40-ча сыл, дойдутуттан харыс халбарыйбакка үлэлээбит. Ил Түмэн туһааннаах кэмитиэтэ 15 чилиэннээх. Бары тыа сириттэн төрүттээх, тыа хаһаайыстыбатын производствотыгар үлэлээбит уонна үлэлии сылдьар дьон. Кэмитиэт чилиэннэрин истэригэр таба иитиитинэн дьарыктанар «Тээнэ» община баһылыга Арсентий Николаев, Ленскэй улууһун ТХУ-тун салайааччыта Родион Зорин, ТХССА эриэктэрэ Иван Слепцов уо.д.а. бааллар.

Манна сыһыаран эттэххэ, ааспыт сылга бюджеттан тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһиҥҥэ 10 млрд  533 мөл. солк көрүл­лүбүтэ. Бу сылга – 10 млрд 619 мөл солк.

— Үлэбитигэр сүрүн салайтарар дөкүмүөммүтүнэн, — Андрей Михайлович салгыы кэпсиир, —  2016 сылга ылыллыбыт «Тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын туһунан» сокуон буолар. Маныаха биһиги биир сорукпутунан, сокуон төһө көдьүүстээхтик үлэлиирин уонна туох уларытыылар киириэхтэрин сөбүн ырытан, анаалыстаан көрүү буолар. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев, юрист быһыытынан, ылыллыбыт сокуон олоххо төһө көдьүүстээхтик үлэлиирин ырытан, үөрэтэн көрөргө ыҥырар. Бу үлэҕэ аллаах ат бөтөрөҥүнэн түһүнэн кэбиһии наадата суох уонна, кырдьыга, ол онтон туһа кыра буолуоҕа.

Кэмитиэппит чилиэннэрин толкуйдарынан, бастаан элбэх сиргэ сылдьыталаан, үлэ дьонун көрсөн, кинилэр этиилэрин истэн, ырытан, сыаналаан баран, сүрүн сорукпутугар ылсыахпыт. Итинник бэрээдэгинэн, бэйэм бөлөхпүн кытта Мэҥэ Хаҥаласка, Чурапчыга, Уус-Алдаҥҥа, Куорунайга сырыттыбыт, Билигин Хаҥаласка сылдьан баран, Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарынан барыахпыт.

Кэмитиэт бэрэссэдээтэлин боломуочуйатын тутуохпуттан, 122 киһини бүрүйүөмнээтим. Мантан улахан аҥаардара тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын боппуруоһугар ыйытыылаахтара уонна тус этиилээхтэрэ миигин үөрдэр. Дьыалабыай боппуруостарга оҥоһуллубут этиилэри барыларын түмэн, кэмитиэккэ булгуччу ырытар, сыаналыыр түмүктэри оҥоробут. Тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын тэтимэ бытаан, нэс курдук эрээри, бүтэн биэрбэт биир күдьүс уһун процесс буоларынан уратыйар. Тыа киһитин уйулҕата, өйө-санаата, олоҕун тэтимэ ити үгэһинэн салаллар.

Тыа сирин киһитин туох боппуруос ордук долгутарый?

— Син биир уонча-сүүрбэччэ сыллааҕы кыһалҕалар кини иннигэр тураллар. 1 киилэ сэлээркэ сыаната 60 солк. тэҥнэстэ. Муомаҕа 70 солк. тиийбит. Сааскы ыһыы, сайыҥҥы от үлэлэригэр киириэххэ диэри, бу сыана ханна тиийиэ биллибэт. Тыа сирин олохтооҕо үүт субсидиятын үрдэтэр боппуруоһу 20-чэ сыл туруорсан кэллэ. Билигин 1 лиитэрэ үүт субсидията 35 солк. тэҥнэһэр, онно соҕотуопкалааччы 10 солк, угар. Холбоон 45 солк. буолар. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччы үүт сыаната уматык-оҥунуох матырыйаалын сыанатыттан хаалсыа суохтаах диэн боппуруоһу туруорар.

Сири чааһынайга биэ­рии 90-с сыллар иккис аҥаар­­дарыттан саҕаланан баран, 2000 сыллар бастакы аҥаардарыгар күүстээх тэтими ылбыта. Ол түмүгэр, санаа хоту, сир хаһаайыннанна курдук. Атын өттүнэн, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныан баҕалаахха сир тиийбэт, көстүбэт буолла. Биһиэхэ өрүүтүн да буоларыныы, сокуоммут иэччэхтэнэн тахсан, ньуолбар өйдөөхтөр ону бэркэ сатаан туһаннылар. Сири чааһынай бас билиигэ ылбыт дьонтон 30% ол сирдэрин быһаччы аналынан бэйэлэрэ туһамматтар. Ол оннугар инньэ 50-70% тиийэ үрдэтэн түүлээн, барыс оҥостоллор. Сири чааһынай бас билиигэ толкуйа суох биэрии итинник хобдох түмүктэнэн таҕыста. Саҥа бааһынай, фермер хаһаайыстыбалар ахсааннара элбииллэригэр, эдэр ыаллар кэтэх хаһаайыстыбаны тэринэллэригэр харгыс үөскээтэ. Тыа сирин олоҕор, сир рантьета  баар буолла. Бэриллибит сир 3 сыл устата быһаччы аналынан туһа­ныллыбатах буоллаҕына, хамыыһыйа көрүүтүгэр бэриллэн былдьаныахтаах дэнэр эрээри, быраактыкаҕа ити кыаллыбат дьыала. Киһи, сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, сири чааһынай бас билиитигэр ыллаҕа дии. Чааһынай сирин хайдах туһанара – бэйэтин дьыалата. Сокуон чааһынай бас билии быраабын туһатыгар турар. Ол үөһэ, сокуон төттөрү өттүгэр төннөн, дьыаланы быһаарар күүһэ суох.

Тыа дьоно, тус көмө хаһаа­йыс­тыбаларыгар судаарыстыба өттүттэн өйөбүл суоҕун туһунан элбэхтик этэллэр. Бу боппуруоска биһиги быһаарыы биэрэ сатыыбыт. Кэпэрээссийэлэһэн үлэлээҥ, сүөһүтэ, сылгыта ииттиҥ, оччоҕуна судаарыстыба субсидиятынан туһаныаххыт диибит. Миэстэтигэр олохтоох баһылыктар, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ быһаарар, көҕүлүүр үлэни ыыппаттар. Үүтү туттарарга араас төлөбүрдэртэн куотунарга «өрүһүлтэ» буолар сымыйа кэпэрэтииптэр бааллар.

Кэпэрээссийэлэһэн, нэһи­лиэккэ уопсай хотоннору тутуохха сөп, тиэхиньикэни холбоон оту оттуохха, уопсайынан, итинник бэрээдэгинэн күүһү холбоон, улахан кээмэйдээх үлэ ыытылынна да, судаарыстыба өйөбүлэ булгуччу көрүллэр. Тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтииптэрэ 15-20 сыллааҕыта балачча тэриллэ сылдьыталаабыттара эрээри, өнүйбэтэхтэрэ. Сүнньүнэн салалтата кыаллыбатаҕа. Сороҕор чиэһинэйэ суох дьон салайдаҕа буоланнар, төттөрүтүн ыһан, ыскайдаан кэбиспиттэрэ. Сороҕор туох да ньэҥирэ, билиитэ-көрүүтэ суох, түбэһиэхчэ дьон олорбуттара. Аны ол саҕана ити тэрилтэлэргэ судаарыстыба оҥоруохтаах өйөбүлэ даҕаны чуолкайдык туруоруллубатах буолуон эмиэ сөп. Эгэ, билигин кэлэн, ТХМ оччолорго хонтуруолун туһунан тугу этиэҥий.

Кэпэрээссийэлэһэн үлэлээ­һиҥҥэ, бэйэм билэр холобурбун аҕаллахпына, Мэҥэ Хаҥалас Балыктааҕар, Нуораҕанатыгар, Томторго, Хаптаҕайга итинник тэринэн үлэлээһин үтүө түмүктэрин көрдөрдө. Дьон санаата бэттэх кэллэ, кэтэх хаһаайыстыбалар өрө тыыннылар, ымсыылаах-баҕалаах субсидиянан туһаннылар.

Тыа сиригэр үлэ миэстэтин тэрийии. Эдэр дьону, ыаллары олохсутарга дьоҕус производстволары тэрийэр наада. Нэһилиэккэ уопсай хотоннору тутан, сүөһүтүн кыайан көрбөт ыал ол уопсай хотоҥҥо туттаран, кыстатыан сөп. Эти, үүтү астыыр дьоҕус сыахтары тэрийтэлиэххэ сөп. Биһиги улууһу барытын сабардыыр биир соҕотох соҕотупкалааччыны наар тэрийэ уонна үлэлэтэ сатыыбыт. Суола-ииһэ кыаллар буоллаҕына, нэһилиэктэринэн дьоҕус ас­тыыр сыахтары аһыталаан, соҕо­туопкалааччылары тоҕо тутуллуо суохтааҕый. Итинник тэриннэххэ, кыралаан үлэ миэстэтэ даҕаны тахсан иһиэ этэ буоллаҕа. Кырдьыгынан этэр буоллахха, дьон үксэ монополист оруолун толорор соҕотох улахан тэрилтэни сөпсөөбөт уонна ылыммат. Ол эрэн, нэһилиэктэринэн кыра, дьоҕус тэрилтэлэри арыйарга маҥнай ааҕар-суоттуур үлэни ыытан баран, быһаарыы ылынар наада. Тоҕо диэтэргин, туспа барыахха эрэ диэн барыы түмүгэр, моҥкурууттааһын тахсыан эмиэ сөп. Кыра кээмэйдээх бородууксуйаны тутар, астыыр тэрилтэ хамнас, уот-күөс, дьиэни-уоту, тэриллэри саҥардар, онтон даҕаны атын үбү-харчыны эрэйэр орос­куоттары кыанара улахан  уустуктардааҕа чуолкай.

Биисинэс барыһы киллэрэр эрэ буоллаҕына

— Дьоҕус уонна орто биисинэс тыа сирин өрө тардыа диэн этэллэрин кытта, тус бэйэм сөбүлэһэбин. Ол эрээри ону тыа сиригэр тэнитэр инниттэн, анал бырагыраама ырытыллан оҥоһуллуон наада. Тыа сирин биисинэһэ, хайдах тэриллибитин курдук соннук түргэнник эстэн, сүтэн хаалыан сөп. Ханнык да мэктиэ манна суох. Куорат сиргэ, маннык түбэлтэҕэ маньыабырдыыр, биисинэс атын көрүҥэр көһөн, саҥалыы тэринэр кыах баар эбит буоллаҕына, ханна эрэ ыраах олохтоох кытыы нэһилиэккэ үлэлэтэн кэлбит биисинэһиҥ моҥкурууттаатаҕына, ол «үйэлээх кириэһи» туруорбукка тэҥнээх буолуоҕа. Ол иһин тыа сирин биисинэһэ, бары өттүттэн ырытыллан, ааҕыллан-суоттанан, бары сэрэҕэ уонна куттала төһө кыалларынан учуоттанан, өссө страховкаланан, бырабыыталыстыба өттүттэн болҕомтоҕо тутуллуон наада.

Арассыыйа Тыатын хаһаа­йыстыбатын министиэристибэтэ «Тыа сирин территорияларын сайыннарыы туһунан» судаарыстыбаннай бырагырааманы ырытан оҥоро сылдьар. Кулун тутар 10-13 күннэригэр Соҕуруу-Сахалинскайга «Дальнай Восток уонна Забайкалье» ассоциация мунньаҕа ыытыллыахтаах. Ил Түмэн дэлэгээссийэтин салайааччыта П.В.Гоголев бу мунньахха тус этиилээх кыттыаҕа.

Прокопий ИВАНОВ