Баар үчүгэйи барытын Сталиҥҥа тэҥниирэ

Мин аҕам, Ефремов Петр Петрович 1910 сыллаахха Амма улууһун Лээги нэһилиэгэр Үчүгэй Үрэх диэн сиргэ төрөөбүт. Сэрии кэмигэр Аармыйаҕа ыҥырыллан Илин фроҥҥа сылдьыбыта эрээри, илиҥҥи фроҥҥа сылдьыбыттар сэрии кыттыылааҕынан ааҕыллыбат кэмнэригэр бу орто дойдуга олорон ааспыта.

 

Аҕам ликбезкэ үөрэнэн 3 кылааһы бүтэр­битэ, сааһын тухары бөдөҥсүйбүт холкуос буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Сүрдээх суруксут, алыс бэрээдэктээх, кинигэ бөҕөтүн ааҕар, куруук көстүүмнээх, хаалтыстаах, сэлээппэлээх, саппыйаан саппыкылаах, Чехов курдук төгүрүк ачыкылаах, сүрдээх чэнчис, оччотооҕу кээмэйинэн чахчы хамыһаар киһи этэ. Хаһыатын, кинигэтин, кумааҕытын кимиэхэ да тыыттарбата. Сталин, Ленин томнарын оҕо-уруу тиийбэт сиригэр — дьиэбит үрдүгэр тиийэр, сабыллар ааннаах ыйанар долбуурга уура сылдьара. Сахалыы уус-уран литератураны мунньара. Мин үгүстүк ол кинигэлэрин ыйытыыта суох ылан, кистээн ааҕан, арыт тутуллан элбэхтик баттаҕым үргэммитэ.

Биһиги аҕабыт 1947 сыллаахха фронтан эргиллэн кэлэн баран ийэбитин — икки оҕолоох сэрии огдооботун кэргэн ылбыта, онтон биһиги 9 оҕо төрөөбүппүт, алтыан улахан дьон буолбуппут. Аҕабыт дьиэ үлэтигэр улаханнык сыстыбатах, чахчы хамыһаар этэ. Билигин өйдөөтөххө, бөдөҥсүйбүт холкуос буҕаалтыра бүппэт түбүктээх үлэлээх эбит. Мин оҕо сылдьан, киэһэ аһылыкка ас бустаҕына аҕабын ыҥыра холкуос хонтуоратыгар сүүрэрбин өйдүүбүн. Дьиэбитигэр аҕабыт баар кэмигэр уу-чуумпу буолара, кини ачыкытын кэтэн баран куруук хаһыат ааҕара. Тыыннааҕын тухары Сталины үҥэр таҥара оҥостубута. Баар үчүгэйи барытын Сталиҥҥа тэҥниирэ.  Оннооҕор олоҕун тиһэх күнүн Сталин төрөөбүт күнүгэр аныыра. Куруук этэрин курдук, ол күн, 1971 сыллаахха кулун тутар 5 күнүгэр бу орто дойдуттан барбыта.

Мин аҕам сэриигэ сылдьыбытын туһунан оччолорго билбэт да этим, уҥа харытын устатын тухары чэрдийбит баастааҕа, ол иһин ылгын чыҥыйата такыр этэ. Бэйэтэ сэриигэ сылдьыбытын туһунан хаһан да кэпсээбэтэ. Кэпсиирэ да эбитэ буоллар, биһиги ону өйдүүр сааспытыгар өссө тиийэ илик этибит.

Арай 2004 сыллаахха Хаҥалас улууһун Күөрдэмигэр олорор эдьиийим Ефремова Акулина Кузьминична аҕам 1946 сыллаахха фронтан ыыппыт суруктарын уонна «Аҕам кэриэһин толордум» диэн хоһоонун биэрбитэ. Бу 70 сыл анараа өттүгэр суруллубут үс сурук биһиги аҕабыт фроҥҥа сылдьыбытын туоһулуур соҕотох докумуоммут уонна кини туһунан биһиэхэ хаалбыт сырдык өйдөбүлбүт буолар.

 

Зоя Охлопкова,

1982-2004 сс. «Амма олоҕо» хаһыат корреспондена, эппиэттиир сэкирэтээрэ, 2004-2015 сс. Усуйаана улууһун «Дьааҥы саһарҕата» хаһыат редактора, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СР бэчээтин туйгуна, «Өркөн аат» анал аат бэлиэтин бастакы лауреата (Лээги нэһилиэгэ), үлэ бэтэрээнэ

 

Аҕам суруктара

 

Бастакы сурук

 

«Олус улаханнык саныыр балтым Акулина, мин ааппыттан приветтэ ыл уонна  мин илиибин ыга тут!

Күндү балтым Акулина, эн суруккун үс сылы чугаһатар время устатыгар биирдэ ылбытым, ол время 6 ый ааста, ол да буолбутун иһин, эн суругуҥ миэхэ хаҥас түөспэр билиҥээҥҥэ дылы баар, ону өрүү ааҕабын уонна саныыбын, ол миэхэ улахан күндү суол, мин маннааҕы олохпор, ону мин умнуохпун сатаммат уонна умнуом да суоҕа. Мин здоровьям чааһа отто, билигин баарбын Монгол Народнай Республикатын сиригэр, манна биир туспа государство баһылыга Чойболсан диэн киһи төрөөбүт сирэ, ол иһин город «Чойболсан» диэн аатырар, мин баар сирим бу буолар.

Миигин кытта билэр киһим ким да суох, сахалар үгүстэр да бары атын оройуон дьоно. Мин быйыл кыһын тыҥабынан ыалдьан госпиталга 45 хонукка сытан таҕыстым, онон здоровья соччо үчүгэйэ суох. Манна магазиҥҥа бары барыта баар, ол курдук товар арааһа, чай, табах, конфет, балык уонна атын үгүс.

Хаһан, ханна барар билигин биллибэт, саҥа бу кулун тутар 20 күнүгэр Верховнай Совет ыйааҕа таҕыста үһүс очерад 6 сыллаах төрүөҕү армияттан босхолуур туһунан. Онон баҕар быйыл дойдуга барыллыа диэн саныыбын.

Онон мин күндү балтым Акулина! Мин эйигин көрүөхпүн баҕарабын, ол баҕам хаһан эрэ туолуо дии саныыбын.

 Акуша! Мин хаһан тиийиэхпэр дылы улаат уонна үөрэн, ол туһун мин баҕарабын, ону умнума. Акулина! Эн эһэҥ таҥаһын оҥорор буоллуҥ ини, мин оннук өйдүүбүн. Эн сүөһүгүн-малгын үчүгэйдик көр! Ол хаһан да наада буолуо. Эдьиийиҥ Дуня ханна барда? Коля, Павел төһө бэрткэ сылдьаллар? Убайыҥ Афанасий баар дуо? Ону кытта атын дьон төһө бэккэ олороллор? Ааныстаах ханна баалларый? Онон Акулина! Эн туох сонун-нуомас баарын суруй! Мин күүтүөм уонна күүтүөм.

 

Хааллым эн убайыҥ П. Ефремов.

 

27.03.46 г. 2 ч.10 м. дня г. «Чойбалсан» Полевая почта 74972-А Ефремову Петру Петровичу».

Иккис сурук

 

«Күндү аҕам Пётр Иванович, балтым Акулина буолан мин ааппыттан приветтэ ылыҥ! Мин урут суруйарбыттан ордук уларыйыы суох. «Мин аҕам кэриэһин толордум» диэн кыра хоһоону ыытабын, ону эһиги ааҕыҥ уонна сүтэримэҥ!

Мин аҕам кэриэһин толордум

 

Ыам ыйын сүүрбэ үс күнүгэр

Дойдубун көмүскүү барбытым.

Дойдубар куттал баар кэмигэр

Илиибэр винтовка ылбытым.

 

Төрөөбүт эбэкэм киэҥ Амма,

Кэннибэр долгуйа хаалбыта.

Эдэркээн мичээрдиир кыыс ама,

Тапталлаах сүрэҕин туппута.

 

Төрөппүт күн аҕам барахсан,

Айхаллыы кэриэһин эппитэ.

Кыайыынан бархаран сатаран,

Дойдугар эргийээр диэбитэ.

 

Күн аҕам кэриэһин толордум,

Дойдубар эргийэр кыахтанным.

Махталбын ырыабар суруйдум,

Ол ону аҕабар анаатым.

 

* * *

Күндү күн чэлгийэ күөрэйэн,

Үөһэнэн мөлбөйө уһунна.

Кыайыыбыт биһиэнэ чэлгийэн,

Дьон-народ эйэҕэ тайанна.

 

Түөрт сыллаах Улуукан

сэрииттэн,

Норуоппут кыайыыны ситистэ.

Улуукан Сталин сирдьиттэн,

Махталын норуоппут иһиттэ.

 

Эйэни үйэҕэ тутарга,

Биһиги дойдубут ылынна.

Күн сирин күндүтүн айарга,

Сүүһүнэн мүлүйүөн турунна.

 

* * *

Саныыбын төрөөбүт дойдубун,

Долгуйар сүүрүктээх Амманы.

Саныыбын олорбут хочобун,

«Төгүлтэ» хонуутун бу — маны.

 

Ахтабын төрөппүт аҕабын,

Тайахтаах кырдьаҕас бэйэтин.

Ахтабын колхозтаах Таньябын,

Кыайыылаах эдэркээн үйэтин.

 

Ахтабын кыракый оҕобун,

Мин — бэйэм соҕотох балтыбын,

Ахтабын ол-ону өрүүтүн,

Күн сирин күндүкээн ымыытын.

 

Күн аҕам кэриэһин толордум,

Дойдубар эргийэр кыахтанным.

Махталбын ырыабар суруйдум,

Ол-ону аҕабар анаатым.

 

19. 30.03.46 г. г. Чойбалсан

 

Хааллым привети гытта П. Ефремов

 

 

10 апреля 1946 г. 2 ч. 20 м. ночь Полевая почта 74972–А  Ефремову Петру Петровичу».