Этиргэн оҕо элбээһинигэр ким буруйдааҕый?

Бу көстүү Сахабыт сирин эмиэ арыылаан хаалларбата. Олохпут биир бөдөҥ кыһалҕатыгар кубулуйан эрэр. Билиҥҥитэ манна улаханнык болҕомтобутун уура, дьолоҕойбутугар оҕустара иликпит. Оттон төһөнөн эрдэ баар кыһалҕаны кытта утары охсуһаҕын да, соччонон уопсастыба, судаарыстыба сүүйүүлээх хаалара биллэн турар.

Ол эрээри бу көстүүнү чугастык ылынан, кыһалҕаны быһаарыыга ылсан үлэлэһэр дьон суох буолбатахтар, бааллар. Биир идэлээҕим, суруналыыс Виктория Контоева этиргэн оҕолор үтүмэн кыһалҕаларын быһаарыынан ылсан үлэлии-хамсыы сылдьарын билэбин. Кинини кытта көрсөн, ити боппуруос тула атах тэпсэн олорон кэпсэттибит.

 

Төрөппүт эрэ

— Виктория Геннадьевна, этиргэн оҕо элбээһинигэр ким буруйдаах дии саныыгыный?

—  Этиргэн оҕо элбээһинигэр буруйдаах, биллэн турар, төрөппүт, ийэ-аҕа эрэ. Билиҥҥи дьон наһаа үлэҕэ охтон хааллыбыт. Оҕолорбутугар болҕомто, көрүү-истии тиийбэт. Үөрэхтэрин кэнниттэн дьиэлэригэр кэлэннэр, компьютер иннигэр аһыы-аһыы хамсаммакка олороллор. Гаастаах утахтары иһэллэр, пицца, гамбургер, сакалаат сииллэр. Ити кэнниттэн, биллэн турар, ким барыта ыйааһына үрдүүрэ биллэр.

Дьиҥэ, дьахтарга оҕолоро, дьиэ кэргэнэ үлэ­тээҕэр инники күөҥҥэ тутуллуохтаах буоллаҕа. Ону киһи сааһыран, түспэтийэн эрэ баран өйдүүр.

Бу боппуруоска удьуордааһын диэн эмиэ баар. Төрөппүттэн биирэ эмэ суон буоллаҕына, оҕо эмиэ этиргэн буолуон сөп.

 

«Оройго охсулла» иликкинэ

 

— Эн ити боппуруоска болҕомтоҕун хайдах быһыылаахтык хатаабыккыный?

— Этэргэ дылы, киһи «оройго охсулла» илигинэ, баар кыһалҕаҕа болҕомтону уурбата, өйдөммөтө баар суол. Биир үтүө күн орто кыыспын Айталыынаны кытта дьиэбит таһыгар баар площадкаҕа таҕыстыбыт. Мин күлүккэ баран олордум. Кыыһым бастаан бэйэтэ оонньуу сырытта. Онтон оҕолор оонньуу сылдьар кумахтарыгар кэллэ. Уолаттар мин баарбын билбэккэлэр: «Иди отсюда жирная, толстушка», — диэн кыйдаан ыыттылар. Мин олох сирэйгэ оҕустарбыт курдук буоллум. Уолаттарга тиийэммин мөхтүм. Дьиэбитигэр харах уулаах төнүннүбүт.

Кыыһым оҕо саадыгар төһөлөөх итинник үөҕүүнү тулуйа сылдьарын, эргитэ санаатым. Саха оҕото үҥсэргии сылдьыбат, барытын иһигэр тутар. Аны киһи кыра сылдьан охсуу ылбыта, өйүгэр-санаатыгар хам хатанан хаалара, олоҕун усталаах-туоратын устун батыһара баар суол.

Ити түбэлтэ кэнниттэн бэйэм иннигэр хайаан да бу боппуруоһу быһаа­рыахтаахпын, ылсан үлэлэһиэхтээхпин диэн сыал-сорук туруоруммутум.

 

«Ийэ уонна кыыс үҥкүүтэ»

 

— Виктория Геннадьевна, бастаан «Ийэ уонна кыыс үҥкүүтэ» диэн бырайыактаах этиҥ дии…

— Кырдьык, киһи дэбигис ылсыбат дьыалата. Бастаан утаа хантан, туохтан ылсыахпын билбэтим. Куйаар ситимин дэлби хаһыспытым. Ол-бу литератураны аахпытым. Аны дойдубутугар ким даҕаны ити боппуруоһунан, дьыаланан дьарыктаммат эбит.

Кыыспын балыыһаҕа илдьэн доруобуйатын туругун көрдөрдүм. Быраас «элбэхтик хамсаннын» диэн сүбэлээтэ. Оҕом спортивнай секцияҕа, физкультураҕа сылдьыан баҕарбат. Ол эмиэ өйдөнөр. Бэйэтин кыаммат, бүтэһигинэн сүүрэн кэлэр… Үҥкүүгэ суруйтаран сырытыннардым. Аҕыйах дьарыкка сылдьан баран, кыккыраччы аккаастаан кэбистэ. Оҕолортон «атынын» биллэҕэ дии.

Аны, ханна барытыгар бэйэбин кытта сылдьыан баҕарар. Көмүскэллээх курдук сананар, ол иһин. Чааһынай фитнес-кииннэргэ төлөпүөннээн: «Ийэ оҕотун кытта тэҥҥэ дьарыктаныан сөп дуо?» — диэн ыйыталастым. Оннук дьарыктыыр сир суох буолан биэрдэ.

Онон бэйэм тугу эрэ толкуйдуурга сананным. Урбаанньыт дьүөгэбэр Катя Романоваҕа төлөпүөннээтим. Кини эмиэ: «Оҕолорбор олох болҕомтом тиийбэт», — диэтэ. Дьиэ кэргэнин иннигэр бэйэтин буруйдана сылдьар кэмэ эбит. Катялыын кэпсэтиибит түмүгэр «Ийэ уонна кыыс үҥкүүтэ» диэн бырайыак төрөөн-үөскээн таҕыста. Бэйэбит коллективтаах буола түстүбүт. Оҕолорбут, бэйэбит хамсанабыт. Биһигини «Матери России» диэн түмсүү өйөөтө. Дьарыктанар миэстэбитин булан биэрдэ.

Өрөспүүбүлүкэҕэ бырайыакпытын сэргээтилэр. Хас да сыл итинник сырыттыбыт, дьарыктанныбыт. Сэргэхсийии буолла. Өрөбүл ахсын гастроль, кэлии-барыы бөҕө буоллубут. Улуус бөҕөтүгэр сырыттыбыт. Уопуппутун атастастыбыт. Итинник сылдьан, «Матери России» түмсүүгэ киирэн хааллым. Ол курдук, уопсастыбаннай үлэнэн да, оҕобунан да тэҥҥэ дьарыктанабын. Кыыһым син ньымньыраата. Телевидениелэр уһулаллар. Оҕом биирдэ: «Мне кажется, что я звезда», — диэтэ. Бииргэ үлэ түмүгэ диэн ити буоллаҕа. Бэйэтигэр эрэл санааланна.

 

Төрөппүт өйө-санаата уларыйдаҕына эрэ

 

— Дьэ, оттон дэбигис киһи ылла да ылсыбат дьыалатын санааҥ хайдах кыайда? 

— Итинник үлэлии-хамсыы сылдьан, 40 сааспар оҕолоннум. Барыыбыт-кэлиибит аччаата. Оҕо 9-10 сааһыгар гормон уларыйыыта барар эбит. Эттэнэр. Оннооҕор мин хатыҥыр бэйэм ити сааспар төгүрүйэ сылдьыбытым. Ийэм «мотоҕоно курдук» диир буолара. Ол кэмҥэ Новосибирскайдааҕы балет үрдүкү оскуолатыгар туттарсыбытым. Онно «бу оҕо уойар комплекциялаах» диэн ылбатахтара.

Айталыынам ити сааһыгар эмиэ уойан хаалла. Ити үлэлии-хамсыы сылдьан, тустаах боппуруоска хореографиянан эрэ дьарыктаныы кыратын билбитим. Атыннык хамсаныы, биир кэлим үлэ ыытыллара наадатын өйдөөбүтүм. Ол курдук, аһылыгы көрүнүү, спордунан дьарыктаныы уонна психолог көмөтө.

Бу кыһалҕаны быһаарыыга аан бастаан төрөппүт өйө-санаата уларыйыахтаах эбит. Оҕону ким аһатарый? Төрөппүт. Оҕо уойбутугар ким буруйдааҕый? Ийэ-аҕа, эбэ-эһэ. Ол аата, бастатан туран, төрөппүт күннээҕи олоҕун, аһыырын-сиирин, тулалыыр эйгэҕэ сыһыанын уларытыахтаах. Ийэ-аҕа дьыбааҥҥа өттүгэстээн сытар. Оҕо эмиэ ону үтүктэр.

Бэйэҥ эрэ ити дьыаланан дьарыктанар буоллаххына, ыраах өнүйбэт эбиккин. Эйигин өйүүр, өйдүүр, көҕүлүүр эйгэ наада буоларын өйдөөбүтүм. Анал идэлээх киһи кэтээн көрүүтэ, сүбэтэ, өйөбүлэ баар буолуохтаах эбит. Этиргэн оҕолор спордунан бэйэлэрэ туспа дьарыктаныахтаахтар. Туохтан саҕалыырбын билбэккэ сырыттым. Онтон өйүм-санаам ол эрэ буолла. Декреккэ олорор кэммэр дьыалабын саҕалаатым. Биллэн турар, тута табыллан барбатаҕа. Дьокуускай куорат мэриятыгар тиийбиппин, өйөөбөтөхтөрө. «Матери России» түмсүү эмиэ өйөбүл буолла. Сайын Алтайскай кыраайтан «Социальнай предпринимательство» диэн тиэмэнэн лектор Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Түмсүүм онно сырыт диэн сүбэлээбитэ. Үс күнү быһа ити лекцияҕа сылдьан, наһаа туһанным.

 

Тыл аҥаарыттан өйдөһөр

 

— Виктория Геннадьевна, саҕалааһын хайдах этэй?

— Эмчиттэр өйөөтүлэр. Дьарыктанарбытыгар дьиэ-уот, тренер буллубут. Этэргэ дылы, «умайа» сылдьар, үлэлиир-хамсыыр үгэнигэр сылдьар, аныгылыы көрүүлээх Мария Местникова диэн эндокринолог бырааһы буллубут. Фитнес тренербит Лена Васильева эмиэ биир оннук. Тыл аҥаарыттан өйдөһөбүт. «Кадр барытын быһаарар» диэн этии уот харахха эбит.

Тэрээһин боппуруоһа тиийэн кэллэ. Дьоммун хамнастыахпын наада буолла. Үлэлээн истэҕим ахсын араас боппуруостар күөрэйэн тахсан истилэр. Кыра уонна улаатан эрэр оҕолор туспа дьарыктаныахтаахтар эбит. Психолог наада эбит.

Үлэлии-хамсыы сылдьан, дьарыгым социальнай предпринимательство буоларын, аҥаардас уопсастыбаннай үлэнэн эрэ ырааппаппын иһиттэн өйдөөтүм. Ити сүүрээн дойдубутугар саҥа киирэн эрэр. Сокуон өттүнэн ыллахха, харгыстар үгүстэр. Оҕолор эбэтэр үлэһиттэр инбэлиит буолбатах буоллахтарына, итиннэ хапсыбат эбиккин. Тустаах сокуон инбэлииттэри, кырдьаҕастары эрэ буолбакка, киэҥ эйгэни хабыан наадалааҕын өйдөөтүм.

Сайын коммерческайа суох тэрилтэ тэрийдим. Сыл аҥаара үлэлээтибит. Уустук эрээри олус интэриэһинэй үлэ. Төһө да социальнай предпринимательство дьыалатынан дьарыктаннарбын, оҕолорго, дьоҥҥо туһалаатарбын диэн уопсастыбаннай өйүм-санаам баһыйар. Этэргэ дылы, үбү-харчыны баһан ылар баҕам суох. Маны дьон тута сэрэйэр, билэр. Ол иһин сысталлар, чугаһыыллар. Баар балаһыанньа, ылсыбыт дьыалам үпкэ-харчыга наадыйарын бэлиэтиибин.

Ол курдук, икки быраастанным, үс тренердэнним. Бу дьонум үлэлэрин төлүөхпүн наада. Этиргэн оҕолоох ыалы кытта олох бииргэ үлэлииллэр.

Оҕо куораттааҕы поликлиникатыгар оҕолорбут эндокринологтар кэтэбиллэригэр сылдьаллар. Кэмиттэн кэмигэр анализ ылаллар, хааннарын баттааһынын, сүрэхтэрин кэтээн көрөллөр. Дьокуускайга адаптивнай физическэй култуураҕа уонна спортка өрөспүүбүлүкэтээҕи киин «Самородок» бассейнын уонна «Фэмили фит» диэн чааһынай тэрилтэ спортивнай саалатын туран биэрдилэр. «Иэйэхсит» оҕо-ийэ медицинскэй киинэ ыытар үлэбитин эмиэ өйөөтө. Сорох оҕолорум манна доруобуйаларын туруктарын бэрэбиэркэлэттилэр. Доруобуйаларын туруктара олох мөлтөх оҕолорбут манна сытан эрэ эмтэниэхтэрэ.

Төрөппүттэргэ эмчит сөптөөх аһылык, уойуу, бу кыһалҕа туохха тиэрдиэн сөбүн туһунан лекция оҥорор, сүбэ-ама биэрэр. Итинник алта лекцияны истэллэр. Төрөппүттэн үлэ түмүгэ наһаа улахан тутулуктаах. Кинилэр уларыйбатахтарына, туох да хамсааһын, үтүө түмүк суох буолар. Тас дойдуларга төрөппүттэри холуобунай эппиэтинэскэ тиийэ тардалларын бэлиэтиибин.

Оҕолор спордунан элбэхтик дьарыктаналлар. Дьиэ кэргэн, бары саҥалыы, сөптөөхтүк аһыыбыт. Диета диэн суох. Кыра-кыралаан, аһы барытын кэмиттэн кэмигэр элбэхтик аһыыбыт. Оҕо аччыктыа суохтаах. Оччоҕо эрэ элбэҕи аһаабат. Барыта быраабыланан. Төрөппүттэр ас астыырга үөрэнэбит. Бурдуга суох пицца оҥоробут. Бэйэбит ватсап группалаахпыт. Онно ырысыаптары атастаһабыт. Ити гаастаах, тетрапакеттаах утахтарга ымсыырбатын диэн, дьаабылыканан уонна грушанан хомпуот оҥоробун. Саахары солбуйар веществону булкуйабын. Оҕолорбутун батыһаммыт бэйэбит эмиэ ырабыт. Онон төгүрүччү өттүнэн туһалаах. Тугу аһыырбытыгар дневник толоробут. Ону нэдиэлэ бүтэһигэр бырааспытыгар отчуоттуубут.

Оҕолор фитнестииллэр, ол быыһыгар оонньууллар. Канат тардыһаллар. Уолаттар тимири кытта тусталлар. Оҕо наар бииринэн дьарыктаннаҕына, салҕан хаалар эбит. Онон уолаттары бокска көһөрүөм. Бастаан уолаттары уонна кыргыттары туспа тутарым. Билигин холбоотум. Айылҕа сокуонунан кыргыттарым, уолаттарым тардына түстүлэр.

Араас тэрээһиннэри ыытабыт. Ырбыт биллэр дьоннору кытта көрсүһүүлэри тэрийэбит.

 

«Сэргэстэһэ»

 

— Тэрилтэҕин ким диэн ааттаатыҥ?

— Бастаан кулууппут аатын наһаа өр сыта-тура толкуйдаабыппыт. Онтон «Peremena» диэн аат төбөбөр көтөн түспүтэ. Уларыйыы уонна оскуолаҕа уруоктар икки ардыларынааҕы сынньалаҥ. Оҕо өйүгэр-санаатыгар түһүмтүө. «Звонок к действию» диэн слоганнаах буоллубут. Сайын тэрийбит чааһынай тэрилтэбин «Сэргэстэһэ-Я рядом» диэн ааттаатым.

Хамсааһын ааттан улахан туту­луктааҕын билэбин, өйдүүбүн. Онон кулууп аатыгар күүстээх болҕомтобун уурбутум.

 

— Оҕолоргун хайдах сүүмэрдээтиҥ?

— Интернет ситимин көмөтүнэн оҕолору сүүмэрдээтим. Билигин отучча оҕолоохпун. Биир идэлээхтэрим ыстатыйалара «Сахалайфка» уонна «Якт.ру» ситимҥэ тахсыбыттара. Киһи бөҕөтө интэриэһиргээтэ. Хомойуох иһин, кыах кыратынан барыларын ылар кыаҕым суох. Билигин төлөпүөннээтэхтэринэ, аккаастыыбын. Мин үлэм эксперимент буоллаҕа.

 

— Виктория Геннадьевна, үлэһиттэргин хайдах хамнастыыгын?

— Усунуостан үлэһиттэрбин хамнастыыбын.

 

— Бастакы түмүктэр бааллар дуо?

— Бааллар. Оҕолорбут ньымньаан, ту­бустар тупсан иһэллэриттэн, бэйэлэрэ да, төрөппүттэр да, үлэһиттэр да олус үөрэбит, астынабыт. Санаабыт өрө көтөҕүллэр.

 

Саҥа сүүрээн

 

— Виктория Геннадьевна, дойдубутугар этиргэн оҕолорунан дьарыктанар тэрилтэлэр, биирдиилээн дьон бааллар дуо?

— Сөптөөх ыйытыы. Саҕалыырбар уопут ылаары куйаар ситимин хаһыс­пытым эрээри, хомойуох иһин, тугу да булбатаҕым. Дойдубутугар ким да тустаах боппуруоһунан дьарыктаммат эбит.  Онон саҥа сүүрээн буолар. Ол иһин саҕалыырга олус уустук, ыарахан этэ.

 

Туох төрүөт буоларый?

 

— Виктория Геннадьевна, уойууга ордук туох төрүөт буоларый?

— Бастатан туран, сыыһа аһааһын. Иккиһинэн, кыратык хамсаныы. Олох сайдан, хамсанарбыт-имсэнэрбит аҕыйаата. Эн оннугар иһити, таҥаһы массыына сууйар. Оннооҕор билигин бэйэтэ сүүрэ сылдьан, муостаны сууйар, быыллыыр пылесос баар буолбут дии. Телевизоргын кытта кнопканы баттааҥҥын холбуугун, араараҕын. Физическэй үлэ суох, тиийбэт. Урут хара үлэ баар эрдэҕинэ, суон киһи суоҕун тэҥэ этэ. Оҕо этиргэн буолуоҕунааҕар.

Итилэри таһынан аһы культ курдук көрүү баар буолла. Куйаар ситимин көр да, ас арааһа. Ким тугу аһаабытын-сиэбитин таһаарар. Рестораннар, кафелар реклама бөҕөлөр. Киһи эрэ ымсыырыах курдук.  Төлөпүөнүнэн ас сакаастаан ылаҕын. Бэлэми ылан аһыыгын. Дьэ билигин урукку өттүгэр сыыһа аһыы сылдьыбыппытын өйдөөтүм.

 

Куһаҕан өрүтэ элбэх

 

— Уойуу туохха тириэрдэрин туһунан ааҕааччыларга билиһиннэр эрэ.

— Уойуу куһаҕан өрүтэ олус элбэх. Сахарнай диабет, сүрэх-тымыр ыарыыларыгар тиэрдиэн сөп. Этиргэн оҕолорбут хааннарын баттааһыннара олус үрдүк буолар. Оҕустарар (инсульт, инфаркт) да ыарыыларынан ыалдьыахтарын сөп.

Этиргэн оҕо психологическай кэһил­лиитэ наһаа улахан буолар. Кыбыс­танньаҥ буолар. Депрессияҕа кытта түһүөн сөп. Олоххо-дьаһахха ситиһиитэ суох буолуон сөп.

 

— Виктория Геннадьевна, инники өттүгэр өссө туох былааннааххын?

— Соҕотох ийэлэр уолаттарын кытта дьарыктаныахпын баҕарабын. Ити эмиэ билиҥҥи олохпутугар улахан кыһалҕанан буолар.

Маны таһынан куорат дьоно кыттыһаннар, үп-харчы төлөөннөр тыа сирин дьонугар сүөһү ииттэриэхтэрин баҕарабын. Бары өттүнэн барыстаах диэн санааттан. Тыа киһитэ үлэлэнэ, дьарыктана, дохуоттана түһэр. Оттон куорат дьоно буортута суох дойдуларын этин-аһын аһыахтара. Сайынын оттоһон, эттэрин-хааннарын сайыннарыахтара этэ.

 

— Виктория Геннадьевна, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтанабын.