Эттээх-хааннаах идьиэйэ буолан

Сомоҕолоһуу. Үтүөкэннээх да тыл буоллаҕа. Ис хоһооно, суолтата олус киэҥ, дириҥ. Оттон Сомоҕолоһуу хайдах уонна тугунан ситиһиллиэхтээҕий, түмүгүн уонна үтүөтүн туохха көрүөхтээхпитий?

Сомоҕолоһуу, түмсүүлээх буолуу, биир тылы булуу, өйү-санааны, күүһү-уоҕу түмэн, биир сыаллаах-соруктаах хайысханы тутуһуу…өссө да элбэҕи этэн бара туруохха сөп этэ. Оннугунан оннук гынан баран, история уонна күннээҕи олох чахчылара көрдөрөллөрүнэн, сомоҕолоһуу иһэ истээх сүрдээх уустук боппуруос. Чуолаан омук, наассыйа, норуот таһымнарыгар ылар буоллахха, ити биирэ. Иккиһинэн, бөлөх, түөлбэ дьон таһымнарынан, бэлитиичэскэй уонна социальнай, о.д.а. интэриэстэринэн салайтаран сомоҕолоһуу, түмсүү эмиэ баар буолуон сөп.

Туох туһугар?

Сомоҕолоһорго саамай кылаабынай төрүөтүнэн:«туох туһугар», «туох сыалынан», «туох түмүгү ситиһиэхтээхпитий» диэн боппуруостар туруоруллубут уонна дьэҥкэрбит буолуохтаахтар. Маныаха бэрт судургутук: «Дьоллоох олох, инники сырдык кэскил туһугар, табаарыстар, барыаҕыҥ тахсар саһарҕаҕа!», — диэххэ сөп. Бэлиэтээн эттэххэ, бэйэтин кэмигэр, маннык күүрээннээх тыллар идьиэйэ буоланнар, бүтүн норуоттары өрө күүрдэ сомоҕолоон сылдьыбыт кэмнэрэ баарын үчүгэйдик өйдүүбүт.

Билигин урукку сэбиэскэй былаас, хомунньуус идьиэйэтэ хаттаан хайдах да үлэлиир кыаҕа суох. Дьиҥинэн, сиэрдээх, кырдьыктаах, көҥүл уонна дьоллоох олохтоох уопсастыба туһунан ыра санаа киһи аймах баарын тухары өлүө суоҕа.

Биология сокуона бигэргэ­тэринэн, киһи (подвид быһыы­тынан) киһи буолан төрөөн баран (эбисийээнэттэн сайдан кэлэн буолбатах), өйдүүр уонна толкуйдуур дьоҕура сайдан үөрдэһии таһымыгар тиийбит. Толкуйа өссө тобуллан, кэҥээн, үөрдэһиитэ омукка кубулуйбут, ол эбэтэр омугу үөскэппит. Оттон ол оннук хаспах үйэтинээҕи процесс, сомоҕолоһуу аан бастакы төрүтэ,  көстүүтэ буолбатаҕа буолуо дуо?

Атын норуоттар тустарынан этэр кыах суох, оттон саха омугун олорон кэлбит историята кэрэһэлииринэн, сомоҕолоһорго күн баҕалаах курдук эбиппит. Бука, оччотооҕу саха даҕаны сомоҕолоһуулаах буолан, инньэ Араал байҕалтан дуу эбэтэр букатын даҕаны Персия диэкиттэн дуу, бу билиҥҥи хаар-муус дойдутугар көһөн кэллэҕэ. Бу гынан баран, саха омуга бэйэтэ эрэ буолбакка, өссө хас да тус-туһунан омук, история мээрэйинэн, бу адьас саҥардыытааҕы 10-с  уонна өссө бэтэрээтээҕи үйэлэргэ көһөн кэлэн бараннар, биир төрүттээх омукка кубулуйан хаалбыттарын «сөҕүөххэ» эрэ сөп.

Доҕордоһуу – сомоҕолоһуу дуо?

Сэбиэскэй кэмҥэ «норуоттар доҕордоһуулара» диэн күүстээх бырапагаанда баар этэ. Норуоттар ол хайдах доҕордоһуохтарын сөбүн тус бэйэм күн бүгүнүгэр диэри долоҕойбор кыайан түһэр­бэппин. Тус-туһунан омук дьоно биирдиилээн доҕордоһуохтарын, эр-ойох ылсыах­тарын да сөп бөҕө буоллаҕа. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта иллээхтик, эйэлээхтик олорорго дьулуһуохтаахтар. Ол өйдөнөр уонна ылыныллар. Хас биирдии омук бэйэтигэр эрэ сыһыаннаах тус олохтооҕун уонна, саамай сүрүнэ, тус интэриэс­тээҕин ардыгар биһиги умнар эбэтэр болҕомтоҕо ылбат курдукпут. Аныгы Арассыыйаҕа «национальнай интэриэс» диэн өйдөбүлү дьэ киэҥник туттар буоллулар. Ону ааһан бу интэриэс, туохтан да ордон туран, уруттата тутуллуохтааҕа бэлиэтэнэр буолла. Киһи аймах айыллыбыт сокуонунан, оннук буолуохтаах.

Интернационализмы, бары дойдулар бэрэлэтээрийдэрэ сомоҕолоһууларын идеология­лаан кэлбит Сэбиэскэй Сойуус үгүс ахсааннаах «доҕотторо», эстэр күнүгэр-чааһыгар киниэхэ туох өйөбүлү оҥорбуттарай, билигин доҕор быһыытынан кинилэртэн төһөлөрө ордон сылдьалларый? Оннооҕор 70-тан тахса сыл бииргэ тутуһан олорбут  биир сойуустаах өрөспүү­бүлүкэлэрэ үрүө-тараа ыһыллаат, бэйэлэрин «хааталарыгар» бүкпүттэрэ эрэ баара. Сөп буоллаҕа, бэйэ ырбаахыта, хаһан баҕарар, бэйэҕэ чугас.

Маны тоҕо ахтылларый? Өрөспүүбүлүкэбит элбэх омуктан турар састааптаах. Кинилэри туох туһугар сомоҕолоһорго ыҥырыахха сөбүй? Бииринэн, олохтоох нууччаттан уратылара, сүнньүнэн үлэни сырсан кэлбит миграаннар. Кинилэр бүгүн бааллар – сарсын суохтар. Төрөөбүт төрүт дойдулаах дьон. Күүрээннээхтик, түмсүүлээхтик үлэлиэҕиҥ диэҕи, биһиги да этиитэ суох, ол бэйэлэрин сүрүн интэриэстэрэ. Иллээхтик, эйэлээхтик олоруу туһа – ол барыбыт интэриэспит. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ чэчириирин туһугар сомоҕолоһуоҕуҥ эбэтэр түмсүөҕүҥ диэтэххэ, хайдах да өйдөнүө суоҕа. Ол аата төрүт олохтоох норуоттар бэйэлэрин олохторун уонна инникилэрин туһугар сомоҕолоһуулара буолуохтаах. Бэрт үчүгэй, туох да куһаҕана суох дьыала. Кылаабынайа, сомоҕолоһуу сыала-соруга чопчуламмыт уонна чуолкайдаммыт буолуохтаах. Оччотугар норуокка тиийимтиэтэ да, ылынымтыата да күүстээх буолуо этэ.

Эттээх-хааннаах идьиэйэ буолан

Дыгын Дархан саханы сомо­ҕолоон Или (судаарыстыбаны) тэрийэ сатаабыта номоххо сылдьар. Саха аҕа ууһунан хайдыһан олорор үйэтигэр. Аҕа ууһун интэриэһэ үрдүктүк тутуллар кытаанах үгэһэ баһылыыр кэмигэр. Уопсайынан, биһиги сомоҕолоһууну наассыйа, норуот бүттүүнэ, 100 бырыһыана ылыныахтааҕын курдук өйдүүбүт быһыылаах. Сомоҕолоһуу идьиэ­йэтин, холобура, норуот аҥаара ылыннаҕына, туох-ханнык балаһыанньа үөскүүрүй? Кырасдааныскай сэрии дуо?

Дьоҕус омук, норуот сомо­ҕолоһуу диэки хамсаныыта, дьиктиргиэх иһин, улахан омуктан таһыччы мөлтөх. Ол тоҕотун, туохтанын өйдөөх ааҕааччы бэйэтэ быһаарарыгар тиийэр. Улахан мастааптаах хамсаныыларга өйө-санаата кыайан сиппэтэҕиттэн, күүһэ-кыаҕа тиийбэтиттэн, кыра омук буолан куруутун кутталга сылдьыбыт уонна сылдьар кыбыстыылаах кыһалҕаттан? Сомоҕолоһуу идьиэйэтин бэлитиичэскэй кырааскатын туһаммат буола сатыыбын. Дьи­ҥэр, сомоҕолоһуу идьиэйэтигэр бастакынан далаһа ууран биэрээччи оруола бэлиитикэҕэ бэриллиэхтээх этэ да буоллар.

Өрөспүүбүлүкэбитигэр — Со­моҕолоһуу сыла. Экэ­ниэ­­ми­кэни сайыннарарга, та­һаа­рыылаахтык үлэлииргэ-хамсыырга, олохпутун оҥосторго түмсүүлээх буоларбыт наада. Дьиҥэр, бу олохсуйбут, булгуччулаахтык тутуһуллуохтаах уонна эбээһинэскэ кубулуйбут олохпут нуормата буолуохтаах этэ. Ол эрэн, үлүгэрдээх бэлитиичэскэй, экэнэмиичэскэй уларыта тутууну, урусхалланыыны ааһан туран, букатын саҥа судаарыстыбаннай тутулга көспүт дойдуга уонна уопсастыбаҕа сомоҕолоһууну биллэрэр өйдөнөр уонна ылыныллар төрүөттээх. Дьиҥ­нээҕинэн, Арассыыйаҕа өрөбө­лүүссүйэ саҥалыы көрүҥэ уонна ону кытта сибээстээх үчүгэйдээх да, куһаҕаннаах да сүҥкэннээх уларыйыылар таҕыстахтара дии. Арассыыйа улахан норуотун бүттүүнэ бүгүн ол уларыйыылары ылынан олорор буолбатах.

Норуот сомоҕолоһуута ыраа­ҕынан боростуой, судургу боппуруос буолбатах. Өскөтө сомоҕолоһуу өйдөбүлүн норуот олоҕун уонна инники кэскилин оҥостууга сыалын-соругун курдук ылынар буоллахха. Түмсүү — атылыы өйдөбүллээх, тэҥ суолталаах тыл буолан баран, туга эрэ итэҕэс курдук. Норуот биир ньыгыл сутурук буола сомоҕолоһуута эбэтэр туох эрэ сыалы туруорунан көхтөөхтүк түмсүүтэ баар буолуохтарын сөп дуо? Сомоҕолоһууну, норуот сомоҕолоһуутун быһаччы өйдөбүлүгэр ылынар буоллахпытына, биир сыллаах дьайыы буолбата үчүгэйдик өйдөнөр. Ол быһыытынан, быйылгы Сомоҕолоһуу сылын саҕаланыы курдук ылыныахпытын сөп. Этиллибит идьиэйэ, төбөҕө киирэн олохсуйан хаалара баар. Ол бэйэтэ улахан дьыала буолар.

Сомоҕолоһуу боппуруоһугар куолулааһын баар буолуон сөп. Ол иһигэр тиэрэй-маарай да өйдөөһүн ханна барыай. Сүрүнэ онуоха буолбатах, сүнньэ – идьиэйэни ылыныыга.

Сомоҕолоһуу боппуруоһугар эспиэринэн  СӨ Духуобунаска акадьыамыйатын акадьыамыга, бэрэпиэссэр, уопсастыбанньык Виктор Михайловы ыҥыран олоробун.

Сомоҕолоһууну Саха сиригэр сыһыаран

— Сомоҕолоһуу диэн сахалыы тыл нууччалыы өйдө­бүлүттэн саҕалыахха. «Единство», «Консолидация», «Солидарность», «Обьединение», «Братство» диэн тыллар сөптөөх буолуохтара гынан баран, латыын тылыттан киирэн нууччатыйбыт «консолидация» өйдөбүлэ ордук чугас буолуоҕа. Уопсайынан «кон» диэн сыһыарыы элбэхтик туттуллар: конференция, конгресс, консенсус уо.д.а. ааттарга. «Түмүллүүлээх» диэн өйдөбүлгэ конфедерация, консилиум, консолидированнай диэн тыллар туттуллаллар. Итиччэтигэр «консолидация» ( түмсүүлэр түмсүүлэрэ), араас интэриэстэри дьүөрэлэһиннэрии түмүгэ буолан тахсар.

Сомоҕолоһууну манна сыһыаран өйдүүр буоллахпытына, өйү-санааны, күүһү-уоҕу, баар кыахтары, үбү-харчыны, араас интэриэстэри биир хайысхаҕа туһаайыы уонна киллэрии буолан тахсар. Оччоҕуна араас таһымнар үөскээн тахсаллар, ис хоһооно уларыйан иһиэҕэ. Холобур, Арассыыйаны бүттүүнүн ылар буоллахха, сомоҕолоһуу өйдөбүлэ тас дойдулары кытта сыһыаҥҥа  биир санааланыыны, уопсай биир дьулуурдаах буолууну бэлиэтиэҕэ. Онтон атын эйгэҕэ тус-туһунан интэриэс, дьулуһуу баар буолуон сөп.

Оттон сомоҕолоһууну, Саха сиригэр сыһыаран ылар буоллахха, ис хоһооно атыннаах: өрөспүүбүлүкэ сайдар тосхоллорун тула түмсүүлээх буоларбыт эрэйиллэр. Ити курдук, салгыы улуус, нэһилиэк, олорор кыбаартал, дьиэ, тэлгэһэ, дьиэ кэргэн таһымнарынан сомоҕолоһор төрүөттэр үөскээн тахсаллар. Өрөспүүбүлүкэ улахан тэрээһиннэрэ: Олоҥхо ыһыаҕа, Манчаары оонньуулара, Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньуулара, о.д.а. бэлиэ дьаһаллар тус-туһунан улуустарга уочаратынан ыытыллаллар. Маннык дьаһал туһааннаах улууһу түмсүүлээх оҥорорун бары билэ-көрө сылдьабыт. Улууска бэйэ бодотун тардыныы, түмсүү үөскүүр. Оттон ол сайдыы тэтимигэр дьайыылаах буолар.

Икки өрүттэнэн тахсыан сөп

Сомоҕолоһуу өйдөбүлүн хайдах да эргитэ тута сатаабыт иһин, бу – түмсүүлээх буолуу. Сомоҕолоһуу көстүүтэ икки өрүттээх: алдьатыан-абырыан да, ыһыан-тоҕуон,оҥоруон-тутуон  да сөп. Оттон ол хайдах сыаллаах-соруктаах сомоҕолоһуу буоларыттан тутулуктаах. Дьону түмэр буоллаҕына, түмсүү күүһүн, эньиэргийэтин хайа диэки хайыһыннарартан тутулуктаныаҕа. Үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа түмсэбит дуу. Ыһаары-тоҕоору дуу, сайдыы диэки хардыылаары дуу. «Тугу утары түмсэбит?», — диир норуот ыйытыытын  курдук моһуоннаах этии баар.

Ол иһин үгүс киһи түмсүүнү тугу эрэ утары дьайыы курдук өйдүүр уонна оннук ылынар. Оччотугар түмсүү алдьатар, ыһар-тоҕор күүскэ кубулуйан хаалыан сөп. Ханнык баҕарар өрөбөлүүссүйэ бастакынан алдьатар, урусхаллыыр күүстээх буолар. Дьиҥэр, муударай омуктарга уостан уоска бэриллэн иһэр тыл үһүйээнэ баар. Кырдьаҕас аҕалара өлөөрү сытан, уолаттарын ыҥыртаан ылан, биирдии ыарҕаны тоһута туталларыгар этэр. Ону толорбуттарын кэнниттэн, бүтүн миинньиги тосту туталларыгар эппитин, ким да кыайбат. «Бу курдук биир сомоҕо буоллаххытына, ким да кыайыа суоҕа» диэн аҕалара оҕонньор кэриэһин этэр.

Үтүөтүн,  үчүгэйин, кэскилин туһанарга

Сомоҕолоһуу биир күүстээх өттө сэлээннэһиини намыратар. Туохха барытыгар кыттыгастаах буолууну күөртүүр. Маны модьуйуунан, ирдэбилинэн, куттааһынынан буолбакка, көҥүл киһи көҥүл сөбүлэҥинэн ылынара улахан суолталаах. Көҥүл дьон сомоҕолоһумтуо буолар. Кулуттуҥу санаалаах, оннук туруктаах дьон сомоҕолоспот, төттөрүтүн үүрбэлээһиҥҥэ сылдьыаҕа.

Сороҕор омук дойдуларын сонуннарыттан сөҕөбүт-махтайабыт: мээнэ сылдьар куоскалары көмүскээн куорат олохтоохторо болуоссакка тахсан миитиннээбиттэр. Эбэтэр оптуобустар сырыылара тардыллыбыттарыгар дьон күргүөмүнэн уулуссаҕа тахсыбыт. Биир өттүнэн, «кинилэр кыһалҕаларын кыһалҕа гыммыт киһи баар ини» диэххэ айылаах. Атын өттүнэн, аналлаах сулууспалар өттүлэриттэн бэрээдэк уонна эбээһинэс чуолкайдык тутуһуллуохтааҕын уонна толоруллуохтааҕын, кимнээх эрэ бэйэлэрин дьыалаларыгар ээл-дээл сыһыаннарыттан туһааннаах куорат олохтоохторо бөрүкү балаһыанньаланыа суохтаахтарын үчүгэйдик өйдүүр уонна ону бэйэлэрин бырааптарынан ааҕынар дьон, утаран уулуссаҕа тахсар.

Биһиги бэйэбитигэр тыын суолталаах да боппуруостарга, бэйэбит бырааппытын уонна интэриэспитин көмүскээн сомоҕолоһо, түмсэ  сатаабаппыт бэркиһэтэр эрэ этэ. Ол эрээри кэлиҥҥи кэмҥэ хамсааһын баар буолуох курдук майгыннанна. Өлүөнэ эбэбит үрдүгэр хиимийэ собуотун тутууну утаран, кэлии дьон олохтоох кыргыттарбытыгар уонна дьахталларбытыгар ньэгэй сыһыаннарыттан уордайан, элбэх киһилээх түмсүүлэр буолуталаан сырыттылар.

Көстөрүн курдук, дьону сомоҕолуоххун баҕарар буоллаххына, ол сыалын-соругун, төрдүн-төбөтүн ырытан, ырыҥалаан баран ылсыаххын наада. Ордук билиҥҥи биллэрэр, тарҕатар технология баһылаабыт быһыытыгар-майгытыгар.

Сэбиэскэй кэмҥэ дьон көҕүн, сомоҕо буолуутун күөртээри уонна көрдөрөөрү 1-гы Маай уонна Өктөөп бырааһынньыктарыгар маассабай параадтааһын тэриллэр этэ. Билигин даҕаны, олохсуйбут үгэс быһыытынан, сомоҕолоһуу сиэрин-туомун ыытыы салҕанар. Ол ону Улуу Кыайыы күнүн бырааһын­ньыктааһыҥҥа, байыаннай параад сиэринэн-силигинэн бүттүүн дуоһуйууга, «Өлбөт-сүппэт пуолка» халыҥ кэккэтигэр кыттыыны ылыыга норуот сомоҕолоһуутун тыына биллэн ааһар.

Ил Дархан А.С.Николаев быйыл­гы сылы Сомоҕолоһуу сылынан биллэрбитэ. Маныаха хас биирдии киһи, ыал, кэлэктиип, нэһилиэк, улуус өрөспүүбүлүкэ таһымынан эрэ сирдэтэн буол­бакка, кимиэхэ да сэлээннэммэккэ бэйэ олорор уонна үлэлиир сирдэринэн саҥалыы тэринэр, хомунар-дьаһанар, бэйэ ис кыаҕын атын дьон интэриэһин кытта дьүөрэлээн, баар кыһалҕалары быһаарарга дьулуһуу баар буолуохтаах. «Тэлгэһэбит кир-хох бөҕөтө» диэн кураанаҕынан мөҥүттэ сылдьыахпытынааҕар түмсэн, кыраабылынан уонна миинньигинэн сэбилэнэн күргүөмүнэн үлэлээн ыллахпытына, ама, ырааһыра түспэт буолуо этибит дуу, түмсүүлээх буолуу күүһүн-уоҕун, кыайыытын-хотуутун билбэтибит диэх этибит дуу.

Аҕыйах сыллааҕыта «Экология бэйэ тэлгэһэтиттэн саҕаланар» хамсааһын бэркэ саҕаланан иһэн уостан хаалбыттаах. Тылтан дьыалаҕа, санааттан дьайыыга көһөргө биир саамай көдьүүстээх ньыманан сомоҕолоһуу буолар. Норуот бэргэн өһүн хоһоонун кыратык уларытан, «Түмсүү күүһэ – көмүөл күүһэ» диэххэ эмиэ сөп. Сомоҕолоһуу кыттыһан үлэлээһин өйүн-санаатын олохтуур. Эмиэ ол курдук, кыттыһан үлэлээһин сомоҕолоһууга тирэнэр.

Көҥүл  тыыннаах уопсастыбаҕа

Сомоҕолоһуу биир сыллаах сорук да, дьыала да буолбатах. Сомоҕолоһуу тыынын олохтуур­га, бу саҕалааһын эрэ буолар. Сомоҕолоһуу бирикээһинэн, дьаһалынан олохтоммот эрээри, былаас бэйэтинэн көҕүлүүрэ сүрдээх улахан хамсатар күүс. Сомоҕолоһуулаах буолууга өйө-санаата сиппит-хоппут, ол таһымҥа тиийбит уопсастыба, ханнык да мөккүөрэ суох, сайдыылаах, көҥүл санаалаах уопсастыба дэнэр толору бырааптаах.

Прокопий ИВАНОВ