Улуу мөккүөр уонна охсуһуу түһэ буолан

«Кыһыл Ойуун» бөлүһүөпүйэтиттэн саҕыллар санаалар

Тиэрэй-маарай өйдүүр уонна ылынар буоллахха

Үс саха үөскүү, түөрт саха төрүү турарын тухары оннук буолуоҕа диэн биһиги эмиэ экчи этэн, бигэргэтэн кэбиһиэҕиҥ. Киһи сонньуйа саныыра арай биир баар: күн бүгүн Б.Ө.Ойуунускайы ахтар, кини туһунан суруйар буоллахпытына, кинини саха сэбиэскэй литэрэтиирэтин төрүттээччи, суруйааччы быһыытынан эрэ уруттата тутар буолан эрэбит.  Уһулуччулаах судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй дьиэйэтэл, саха норуотун судаарыстыбаннаһын төрүттээччилэртэн уонна апта­­ныамыйаны туппут өрөс­пүүбүлүкэни салайбыт дьонтон биирдэстэринэн буоларын тоҕо эрэ «умнар», көтүтэр курдук буолан иһэбит. Эгэ кэлэн, Ойуунускай, туох-ханнык иннинэ бассабыык, хомунньуус туйгуна буоларыттан, биһиги бэйэлээхтэр бүгүҥҥү күннээххэ сүүнэтик «кыбыстарбыт» илэ-бааччы көстө сылдьаахтыыр. Төрөөбүт норуотун туһугар охсуспут, үлэлээбит, олоҕун биэрбит улуу киһини история бэйэтэ ойуччу миэстэҕэ туруорар. Атына барыта – ааһар-устар былыт, күдэн буолан көтөр быыл.

Тус бэйэм сурукка бу хаһыс да хатылааһыным: ойуун ууһа удьуордаах, иччилээх, илбистээх тыллаах-өстөөх, айар имэҥинэн оргуйбут, норуотун олоҥхотугар бастакынан киэҥ аартыгы тэлэйбит  Б.Ө.Ойуунускай олоҕун тиһэх түһүмэҕэр таайбыт курдук, «Кэриэһим — кэннибэр хааларым/, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым…» диэбитэ. Өрөбөлүүссүйэҕэ кыттан «кырыыс оҕото кыргыс хаан буолбутун», хомунньууһун, судаарыстыбаннай дьиэйэтэлин туһунан тугу да эппэтэҕэ. Норуотугар сыччах кэхтибэт кэрэкэ тылларын хаалларбыта…

Былатыан Ойуунускай но­руокка киэҥник биллибит, биһирэппит, ол иһигэр чуолаан литэрэтиирэ эйгэтигэр үгүс мөккүөрү мөҥүрэппит, күн бүгүнүгэр диэри таайылла илик таабырыннардаах, аахтах ахсын хос-хос антах дириҥээн түһэ турар сөҕүмэр кистэлэҥнэрдээх сүдү айымньытынан «Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойуга буолар. Саха уус-уран литэрэтиирэтин историятыгар, оччоттон баччаҕа диэритин, дьэ, чахчы, ойуччу миэстэҕэ турар уһулуччулаах айымньы.

Суруйа олорорбунан ту­һанан, тус бэйэбиттэн саҕа­лаатахпына маннык. Букатын оҕо эрдэхпиттэн мэйиим «хойдуор» диэри, син аахпыт аҕай айымньым буолуохтаах. Ол тухары Кыһыл Ойууну, аата-суола этэ сылдьарынан, кыһыл былааһын сирэйдээн көрдөрөр персонаж быһыытынан ылынарым. Онуоха эбиитигэр Кыһыл Ойуунуҥ Оруос Баайы утары охсуһар, күлэ-күлэ күлүн таптайар, кутун-сүрүн күдэҥҥэ көтүтэр, өлөрөр-өһөрөр, кулут-хамначчыт дьону кини батталыттан босхолуур улуу мөккүөрдээх. Хомунньуус баартыйа, сэбиэскэй былаас биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэрбит, өссө соҥнообут да буолуон сөптөөх идеологиятыттан тугунан да тутайбат үүт-маас идьиэйэ буолбатах дуо. Ойуунускай хоһоонугар эппитинии, кини бэйэтэ «Бассабыык, охсуһуу буойуна/, Сүүһүнэн сүрэҕи туотан дуоратар/, Илбис тыл туйгуна» буоларын биһиги, сэбиэскэй кэмҥэ үөскээбит көлүөнэ сахалар, мэктиэтигэр биһиктээх эрдэхпититтэн билэн улааттахпыт. Үүнэр үйэҕэ, үлэһит-хамначчыт саҥа былааһа үөскүүрүн, баай бахтайарын, күлүккэ олорбут уот диэки кэлэрин түүйэн көрдөрөр айымньы уонна персонаж быһыытынан, тус бэйэм хара бастакыттан ылыммыппын, бу быһааран кэпсии сатыыбын.

Оттон Былатыан Ойуунускай, тус бэйэтэ, бу айымньытыгар сыһыаннаан туох диир буолар эбитий? Кини «Литэрэтиирэ үспүкүлээннэрэ» диэн дьулаан күүстээх тыллардаах памфлет суруйуулаах. Литэрэтиирэ историятыттан биллэринэн, бэрэлэтэрийээт суруйааччылар Арассыыйатааҕы ассоциацияларыгар киирэр Саха сиринээҕи эдэр бөлөх чилиэннэрэ, чуолаан эрдэтээҥҥи биллиилээх суруйааччылары, онтон кэлин улам «баараҕадыйан, бууттарын этэ буһан, систэрин этэ ситэн, хахайдыы хаһыырар хатан хааннанан», убайдаатар убайдарын Ойуунускайы кытары ыстыыр ыас оҥостубуттара биллэр. Ойуунускайга саба түһүүлэрэ кини «Кыһыл Ойууну» суруйбутун уонна олоҥхону хомуйууга, сурукка киллэриигэ ылсыбытын кэнниттэн, бас-баттах барбыта биллэр.

Бу бэтэнээскилэргэ хардаран Ойуунускай маннык эппитэ: «Кинилэргэ ким эппитэй: «Кыһыл Ойуун» хомунньуус диэн?!! Кинилэргэ ким эппитэй – бу «Кыһыл Ойуунунан» үлэһит кылаас өрөбөлүүссүйэтин көрдөрүллэр диэн?!!  Ким да эппэтэҕэ… «Кыһыл Ойууну» мөрөйдүүргэ элбэхтик айдааран, кыратык бэлитиичэскэй хапытаал булунан баран, амтаһыйан саҥа хапытаал булунаары тэринэн эрэллэр».

…«Бу үспүкүлээттэргэ ким эппитэй – «саха олоҥхотунан саҥа олоҕу оҥоруохха сөп» диэн ?!! Ким да эппэтэҕэ. Ити кинилэр эргинэр, үспүкүлээнниир тыллара буолар. Хайа да омук сайдарыгар, үрдээн, үүнэн тахсарыгар, ханна даҕаны кирилиэһин маҥнайгы үктэлэ буолара – норуот ырыата, норуот олоҥхото».

…»Үүрүүттэн үүрүүгэ, өлөр-өлбөт икки ардыгар сылдьыбыт кыра саха норуотун улуу талааннаахтара, күүстээх тыллаахтара, айар илбистээхтэрэ – норуот олоҥхоһуттара хараҥа ыар олоххо сырдык ыйдаҥаны уматан норуоттарын өрүкүппүт, санньыйбыт санааларын саталаабыт улуу олоҥхолорун килбиэннээх ньуурун туох санааттан кирээстээх атаххытынан тэбистигит?! Эһиги кимнээхтэргитий?!!».

Инньэ мэйиим «хойдуор», ол аата бытыкпын быһа үктүөх­пэр диэритин, Кыһыл Ойууну кыһыл былаас бэриэччитин курдук өйдүүр уонна ылынар киһичээни, миигин, Ойуунускай үйэтэ уһаабыта эбитэ буоллар, ити этиллэр үспүкүлээннэр кэккэлэригэр булгуччу киллэриэ хааллаҕа дии санаатахпына, «мэйиим олоруута бэрдиттэн» бэйэм күлэн ылабын.

Б.Ө.Ойуунускай, «Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойугун 1917 сылга саҕалаан баран, 1925 сылга тиийэн түмүктээбитэ. Оттон бу хайдахтаах күүрээннээх, долгуннаах,  тосту уларыйыылаах сыллар, күннэр-дьыллар этилэрэй?! 1917 сылга Ойуунускай өрөбөлүүссүйэ тимир кэккэтигэр кыттар, хомунньуус буолар уонна наар охсуһуу уонна ураты эппиэтинэстээх үлэ инники күөнүгэр сылдьар. Сыра-сылба баранар, ардыгар өлөр-тиллэр икки ардыгар быһыыга-майгыга сылдьан, быыс-арыт булла да буулаҕа үлэни үлэлээн, кырдьыга, бу улууканнаах айымньытын бүтэрдэҕэ. «Кыһыл Ойуунун» аан тылыгар, бу айымньытын суруйарыгар доруобуйата ордук алларыйбытын туһунан бэлиэтээбитэ баар.

«Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойук, дыраама киэбинэн, Саха тыйаатырыгар уһун сылларга туран кэлбит, бэйэтин эрэллээх уонна махталлаах сүгүрүйээччилэрин булбут, булуммут айымньы. Литэрэтиирэ кириитикэтэ «Кыһыл Ойууну» өлөрөөрү-өһөрөөрү, үөрэҕэстээри өр кэмҥэ үҥүүтүн-бөрүөтүн  элбэхтэ сынтарыппыт, ардыгар кылааннаабыт, ону ааһан өссө тоһуппут-кумалаабыт аҕай айымньыта буолар.

Улуу суруйааччы улуу айымньыта бириэмэ билиэнигэр бэриммэт, кэм-кэрдии даҕаны кыайан кэбирэппэт. Саҥаттан саҥа кэлэр көлүөнэлэргэ саҥалыы арыллан, аһыллан биэрэр дьиктилээхэй ураты дьылҕалаах. «Кыһыл Ойуун», туох да мөккүөрэ суох, оннук сырдык, дьоллоох дьылҕалаах уһулуччулаах айымньы. Саха литэрэтиирэтин историятыгар «Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойук мифологиятын, бөлүһүөпүйэтин, идьиэйэтин, уобарастарын, символизмын, мистицизмын ырытан суруйуу аҕыйаҕа суох. Хаан-уруу литэрэтиирэбит, чуолаан ааспыт үйэ 20-с – 30-с сыллардааҕы кэлтэйдии охтооһуннаах, баайсыылаах, тустааҕы ууга-уокка түһэриэн сөптөөх үлүгэрдээх кириитикэтин сүлүһүннээх оноҕосторугар, «Кыһыл Ойуун» улуу дьаалы тыын сиригэр таптаран биэрбэккэ, «кыыран илгистэрин» биирдэ да тохтоппотоҕо.

Б.Ө.Ойуунускай айымньыларын бөлүһүөпүйэлии көрүүлэртэн

ХИФУ бөлүһүөпүйэҕэ хаапыдаратын доцена Василий Винокуров Былатыан Ойуунускай суруйууларын сүгүрүйээччитэ буоларын таһынан, өссө анаан үөрэтиинэн уонна чинчийиинэн дьарыктанар. «Б.Ө.Ойуунускай айымньыларыгар бөлүһүөктүү көрүүлэр» диэн ыстатыйата быйыл күһүн Турцияҕа «Wev of Science» аангылыйалыы тылынан тахсар сурунаалга бэчээттэннэ. Василий Винокуров бу ырытыылаах ыстатыйатыгар Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойугун, «Улуу Кудаҥса» номох-сэһэнин, «Александр Македонскай», «Иирбит Ньукуус» кэпсээннэрин, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону матырыйаал быһыытынан туттубут.

— Василий Васильевич, ааптар «Кыһыл Ойуун» жанрын тоҕо «олоҥхо-тойук» диэн сүрэхтээбитэ буолуой?

— Айымньы суруллубут тыла-өһө адьас уратылаах тыл-өс. Итинник тыл-өс арай олоҥ­хоҕо эрэ баар буолуон сөп. Ис хоһооно, тутула, уобарастара – барыта олоҥхоҕо ыкса чугастар. Олоҥхо киэбинэн суруллубут, сиимбэллэринэн, арамаантыканан ситэриллибит дыраама айымньы диэтэхпитинэ, сыыстарыахпыт суоҕа. Аны туран, 20-с үйэ саҥатынааҕы саха дьонун тыла-өһө бэйэтэ чөл айылҕатынан сылдьарын ааһан, оҕолуун-улаханныын бүттүүн олоҥхо тылыгар олох чугас турара. Олоҥхо тылын өйдөөбөт киһи диэн ол саҕана төрдүттэн суоҕа. Олоҥхо булгуччу ырыа, тойук доҕуһуолунан толору өйдөбүллэнэр, кэрэ кэриҥнэнэр, истээччигэ ордук чугастык тиийэр бэйиэтикэ айымньы. Онон, суруйааччы «олоҥхо-тойук» диэн быһаарыылаан биэрбитэ ханан да дьиэги киллэрбэт.

Эбэн эттэххэ, саха икки улуу суруйааччытын икки улуу айымньылара – «Ойуун түүлэ» уонна «Кыһыл Ойуун» — ойуун символынан бэриллибиттэрэ уонна ааттаммыттара эмиэ бэрт кэрэхсэбиллээх чахчы буолар. Оччотооҕу уопсастыбаҕа саха киһитин өйө-санаата, кута-сүрэ саҥаны, сонуну чугастык ылынарыгар,  итэҕэлэ тирэхтэнэригэр ойуунтан атын ураты сабыдыаллаах (куһаҕанынан да, үчүгэйинэн да), өссө атын ким эрэ баара буолуо диэн этэргэ уустук. Биир тылынан, оччотооҕу саха киһитин саныыр санаатыгар, өйдүүр өйдөбүлүгэр, ойуунтан ордук үөһээттэн үөтүүлээх, алларааттан айдарыылаах, суон ыйаахтаах, «суохтан ыла суоҕу» өтө көрөөччү, бүтүн норуотун инники  дьылҕатын этэн биэрээччи, оччотооҕу хараҥа үйэҕэ хайа да бэйэлээх иннин быһа хаамарга, соргутун тоҕу этэргэ соруммат Атыыр ойуун улуу дьаалыттан атын  ким эмэ баар буолуон сатаммат. Киһи кыайбатын кини эрэ кыайар, кини эрэ онуоха сананар кыахтаах. Ойуун ол кыаҕар саха киһитэ муҥура суох итэҕэйэрэ.

— «Кыһыл Ойууҥҥа» сыһыаннаах литэрэтиирэлии үлэлэртэн, кириитикэттэн, бөлүһүөктүү көрүүлэртэн ким үлэтин чорботор буолаҕын?

— Сааһын тухары ыччаты үрдүк үөрэххэ, ала-чуо саха литэрэтиирэтигэр үөрэтиигэ олоҕун анаабыт Баһылай Микиитис Бырдьахаанап «Кыһыл Ойууну» ырыппыт көрүүлэрин улаханнык сэргиибин. Онон, «Кыһыл Ойууҥҥа» тус сыһыаммар убай туттар кырдьаҕаһым  оҥор­бут түмүктээһиннэригэр тирэҕи­рэрбин кистээбэппин.

Биһиги – тимир үйэ оҕолоробут

— Кыһыл Ойуун көрүүлэнии­лэригэр мэлдьи «тимир үйэ» ахтыллар. Ол он­тон быһыта тардан холобур­даатахха: «Мин үөскүүр үйэ кынатабын/, Мин тимир үйэ хахайабын», « Одун Хаан ыйааҕа умнулунна/, Тимир үйэ тиийэн кэллэ», «Тимир үйэ кэхтэр кэмэ/, Тимир үйэ көтөр күнэ/, Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ/, Син биир тимир үйэ өлүөҕэ», о.д.а. холобурдар бааллар. Бу тугуй, эмиэ да силигилээн ахан турар тимир үйэтэ, бу кэнниттэн эмиэ да эстиэхтээх, өлүөхтээх тимир үйэтэ –  бу туох бэлиэтэй?

— Киһи аймах инньэ сир үрдүгэр үөскүөҕүттэн, сириэ­дийиэҕиттэн ылата, аан дойду айыллыбыт айылгытынан, сокуонунан олорон кэлэн иһэр үйэлэриттэн, Тимир үйэтэ саамай сайдыылаахтара буолар. Бу гынан баран, киһи аймах муҥутуур цивилизацията Тимир үйэтинэн «кыаһыланан» хаалар эбит буоллаҕына, ол эрдэлээн дуу, хойутаан дуу булгуччу бүттүүн муҥурданыыга тиэрдиэхтээх. Уопсайынан, туох барыта икки өрүттээх, уһуктаах буоларыныы, прогресс төттөрү хаймыылаах регресстээх. Сайдыы төттөрү хобдох өрүтэ ордук кыра, атах-бытах омукка ордук охсуулааҕа, алдьатыылааҕа биллэр. 20-с үйэ – киһи аймах ураты дохсуннук, араас хайысхалаахтык уонна түргэн тэтимнээхтик сайдыбыт үйэтэ. Оттон ол түмүгэ тугуй? Баара-суоҕа икки атахтаах бэйэтин сир үрдүттэн симэлитиэхтээх ситиһиитэ буолар. Киһи өйүнэн ситиспит туох баар сайдыыта, баара-суоҕа бэйэ-бэйэни сир үрдүттэн сүтэриэхтээх алдьархайдаах сэрии сэбин саппааһын муспутугар сытар.

Онон, Тимир үйэтэ – сэрии, симэлийии үйэтэ. Маннык үйэ моҥкурууттаан, муҥурданыыга тиийэн, бэйэтэ өлүөхтээх. Өскөтө икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх олоҕу салгыы олоруон, чэчирэтиэн баҕарар буоллаҕына.

— «Кыһыл Ойуун» но­руот номоҕор олоҕуран суруллубут олоҥхо-тойук буоларынан, саха олоҕун майгытыттан, кини мифологиятыттан, итэҕэлиттэн, бөлүһүөк­тээ­һиниттэн силис тардар. Атын өттүнэн, аан дойду, киһи аймах, икки атахтаах дьылҕатын анаарар, трагедиятын инники күөҥҥэ таһаарар, букатын даҕаны планетарнай киэптээх-киэлилээх айымньы.

— Ойуунускай 1934 сыл кулун тутар 30 күнүгэр «Эдэр бассабыык» хаһыакка бэчээттэммит эппиэт суруктаах. Ол суругу кини уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй уонна айар үлэтэ-хамнаһа 17 сыла туолуутун бэлиэтээһини тэрийбит дьоҥҥо анаан суруйбута. Ол суругар маннык этэр: «Былыргы Ийэ үйэтэ бүтэн, Аҕа үйэтэ (тойот-кулут) үйэтэ кэлбитэ. Мин онно  сыһыаран «Туйаарыма Куону» уонна «Ньургун Боотуру» суруйбутум. Тойот-кулут үйэтин олоҕо алдьанан, саха тус-туспа ыал (хаһаайыстыба) буолбута. Мин «Улуу Кудаҥсаны», «Кыһыл Ойууну» суруйбутум. Саха кулут-тойот олоҕуттан тахсан эрдэҕинэ, кинини нуучча хаһаактара кыргыбыттара. Саха ыраахтааҕы былааһын билбитэ, омук омугу баттыырын моонньугар бурҕалдьы гынан кэппитэ. Мин – «Имииһит түүлүн», уонна «Ыраахтааҕы ыйааҕын» суруйбутум. Саҥа үйэттэн, үлэһит-бассабыык үйэтиттэн, «Иирбит Ньукууһу», «Бассабыыгы», «Сүүс сыллаах улуу былааны» уонна «Дьэбэрэттэн тахсыыны» суруйдум. Биллэн турар, биир киһи түөрт үйэни толору суруйуон сатаммат».

Б.Ө.Ойуунускай «Кыһыл Ойуунун» сүрүн идьиэйэтигэр икки атах сирдээҕи анала уонна дьылҕата, киһи аймах уонна биирдиилээн киһи «өлөрү өйүнэн кыайан, өлөртөн өлбөт бэйэтэ» буолара этиллэр. «Кыһыл Ойуун» бу сүрүн идьиэйэтин нууччалыы «смерть разумом победил, из смертных бессмертным стал» диэн тылбаастыахха сөп этэ дии саныыбын. Маныаха Кыһыл Ойуун этиитин бастакы түһүмэҕэ бүтүн киһи аймахха туһуланар, оттон иккис түһүмэҕэ — хас биирдии киһиэхэ сыһыаннаах.

— Оттон «Өлөртөн өлбөт өйүн, өйүнэн өлбөт бэйэтин» дириҥ түгэхтээх тыллары, Ойуунускай тус бэйэтин дьылҕатыгар сыһыаран тэҥнээн көрүөххэ сөп дуо?

— Сөп бөҕө буоллаҕа дии. Кини кэхтибэт кэрэкэ тылларынан, ол аата өйүнэн, талаанынан өлбөт бэйэлэнэн, норуотугар аата ааттана туруоҕа.

— Олоҥхо-тойук бүтүү­түгэр, Аан дойду саныыр санаата, санныгар эриэн моҕойу таҥнары сүкпүт Кутурҕан Куо көстөн кэлэн: «Икки атахтаах тилиннэ/, Өлөрү өйүнэн кыайда/, Өлөртөн өлбөт буолла», — диэн сырдык түһү төлкөлүүр курдук эрээри, бэрт суһаллык буруо буолан сүтэн хаалар дии…

— Кутурҕан Куо бүтүн аан дойду саныыр санаатын, муудараһын түмэн сылдьар дьиктилээхэй сүдү уобарас. Кутурҕан Куо бүгүҥҥү иирээннээх-охсуһуулаах, хайа харбыыр дэгиэ тыҥырахтаах, хаан-сиин хабыылаах тимир үйэтэ саҥа, сырдык, кырдьыгы өрө тутар үйэнэн солбулларын билгэлээн этэр. Дьэ, бу гынан баран, киһи аймах инникитигэр кинини аҥаардас үөрүү-дьол, ил-эйэ, бииргэ дьүөрэлэһии эрэ кэтэһэллэрэ эбитэ буоллар, Ойуунускай ону үөрэн-көтөн үтүөнэн мичилийбит, арыы-сыа алгыһынан аллыбыт, сырдыгынан эрэ сыдьаайбыт Айыыһыт Далбар Хотунунан этитиэ эбитэ буолуо. Уодаһыннаах моҕой  эриэн үөнү санныгар нээлбилии сүкпүт, ааттыын да Кутурҕан Куо аан дойду саныыр санаатын, өйдүүр өйүн, баҕарар баҕатын эттэҕэ буолуо гынан баран, улуу суруйааччы ол сырдык үйэ өссө хаһан кэлиэҕэ, туругуруоҕа дуу, суоҕа дуу биллибэтин, эбэтэр аҥаардас ыра санаа быһыытынан эрэ хаалыаҕын булгуччу таайтаран ааспыт буолуохтаах.

Кыһыл Ойуун — бүппэт мөккүөр уонна охсуһуу сиимбэлэ

— Орто дойду улуу одьунааһа — Кыһыл Ойуун, түмүккэ «соҕотох киһи солону-сокуону солбонутар кыаҕа суох эбит, кулут дойдутун, кырыыс сирин кулугутун төлө тардаат, өһөр ыйаахтаах эбит» диэн билинэр. Оһол-моһол, обот-соллоҥ иҥмит, үс харыстаах хааннаах быһаҕын алҕаан баран, оһоҕун холумтаныгар батары анньар. Кыырар дүҥүрүн, былаайаҕын, таҥаһын-сабын, бары эмэгэттэрин уокка симэр. Ойууннууруттан уурайарын туһунан этэн баран, баран сытынан кэбиһэр. Бу аата – Кыһыл Ойуун тыыннаах дууһа быһыытынан эт-хаан өлбөт. Ойууннууруттан аккаастанар, оттон охсуһуутуттан киэр этинэрин туһунан – тыл турбат. Бу тугуй?

— Бары билэбит, Ойуунускай өссө «Улуу Кудаҥса» диэн сүдү айымньылаах. Улуу Кудаҥса, эмиэ бар дьонун өрүһүйэр туһугар, аан дойду айыллыбыт ыйааҕын утары барбыт, суруллубут сокуонун кэспит ыар аньыылаах киһи. Ыт-кус курдук өлбүтүн кэннэ, үөһээттэн түһэннэр, Улуу Кудаҥса этин-сиинин үлтү ытыйаннар: «Уот сиэмэ буол! Илбис төрдө, иирээн сиэмэтэ буол!»— диэннэр Ийэ буор сиригэр ыһан кэбиһэллэр. Ол онтон ылата сахаҕа баай-тойот икки, кулут-хамначчыт икки улуу мөккүөрдэрэ үөскээбитэ үһү…

Кыһыл Ойуун мөккүөрүн энчирэппэт, охсуһуутуттан уурайбат. 21-с үйэҕэ даҕаны, планета-Сир ийэ уонна киниэхэ тарҕанан олорор судаарыстыбалар, норуоттар тэҥэ суох быһыылара-майгылара  уурайбат. Икки атахтаах баай уонна дьадаҥы араҥаларга арахсыыта салҕанан бара турар. Киһи да, бүтүн норуот да олорор олохторо – бу уҕараабат, бүппэт охсуһуу. Тыыннаах буолар, чөл буолар туһугар. Киһилии олорор туһугар. Ол тэҥэ, Кыһыл Ойуун – олох бүппэт мөккүөрүн уонна охсуһуутун романтикалаах уобараһа уонна сиимбэлэ.

Прокопий ИВАНОВ.

Хаартыскалар Суорун Омоллоон Ойуунускайга аналлаах фотоальбомуттан, Е.Д. Андросов, Е.Ф. Кузьмина “Таатта ытык-бэлиэ сирдэрэ” диэн кинигэтиттэн уонна “Сырдыгынан сыдьаайар Сылаҥмыт” диэн кинигэттэн ылылыннылар.