Айылҕа ыытар иэдээнэ дуу?

Билгэлээһин хайдах этэй?

Муус устар саҕана саба быраҕан көрүүнэн Витим, Лена, Өлүөхүмэ, Алдан, Яна, Индигирка, Халыма өрүстэргэ харыы үөскээн уу тахсыан сөбүн билгэлээбиттэрэ. Ууга Өлүөхүмэ, Ленскэй, Дьокуускай сирдэрэ барыахтарын  туһунан эппиттэрэ.

Зырянка, Березовка, Налимскай, Арҕахтаах, Сыбаатай, Андрюшкино кутталлаах балаһыанньалаахтарын бэлиэтээн туран, бу диэки мууһу хараардыы уонна эрбээһин үлэтин ыыппыттар. Бу нэһилиэнньэлээх пууннарга халаан уутугар бэлэмнэнэн, сөптөөх үлэ ыытыллыбыт. Ол эрээри, билгэлээһини  аахсыбакка, куттал көһүппэтэх өттүттэн кэллэ.

Амма, Алдан дьигиһийдилэр

Амма уута хаатыттан тахсан киэҥ нэлэмэн сиринэн халыйан барбытыттан өмүттэн эрэ хааллыбыт. Билиҥҥи туругунан Амма улууһун 4 нэһилиэнньэлээх пуунугар – Амма бөһүөлэгэр, Чапчылҕаҥҥа, Абаҕаҕа, Мээндигигэ  халаан уута тахсан, 300-кэ курдук олорор дьиэлэр, хаһаайыстыбалар ууга бардылар. Амма өрүс уута салгыы Чурапчы Мырылатын таарыйда. Манна эмиэ балаһыанньа уустугуран, ыксаллаах быһыы-майгы биллэрилиннэ. Амма халҕаһа мууһа Таатта улууһун диэки тиийэн, Даайа Амма, Чымынаайы, Харбалаах сэлиэнньэлэрин быстах сирдэринэн ууга ыыталаата. Уопсайа 97 олбуор ууга баран, 200 киһи дьиэлэриттэн тахсан биэрдилэр. Бу түгэҥҥэ олохтоохтор бэлэмнэммит буоланнар, хоромньулара арыый кыра буолла – эрдэтинэ сүөһүлэрин, отторун-мастарын, сыаналаах малларын-салларын уу ылбат сиригэр көһөрбүттэр.

Ыам ыйын 9 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын бөлөҕө, оттон ыам ыйын 10 күнүгэр Ил Дархан Егор Борисов Аммаҕа тахсан балаһыанньаны билистилэр, нэһилиэнньэни кытары көрүстүлэр. Бу кэмнэргэ күүстээх үлэ ыытаннар,  Амма өрүс хаатыттан тахсарыгар тириэрдибит харыыны дэлби тэптэрэннэр, ыам ыйын 13 күнүгэр уу түспүт.

Кыыс Амма эстиитин батыһа, Алдан өрүс мууһа хамсаабыта. Ол түмүгэр Уус Маайа Элдьикээн, Эдьээн уонна Күп сэлиэнньэлэригэр 650-тан тахса дьиэни уу ылан, 1200 тахса киһини алаһа дьиэлэриттэн тэскилэппитэ. Күп сэлиэнньэтиттэн дьону бөртөлүөтүнэн хаста да кырынан улуус киинигэр аҕалтаабыттар. Ууга ылларбыт үс сэлиэнньэттэн уопсайа 150 киһини улуус киинигэр аҕалбыттар. Элдьикээн эмиэ уу билиэнигэр түбэһэн, олохтоохтору эрэйгэ тэппит. Нэһилиэк дьоно маннык алдьархай тоҕо ааҥнаан кэлиэ  эрэ диэн санаабакка олорбут буолан, дьиэлэрин уу ылбытыгар сарайдарыгар тахсыбыттар, уу ылбатах сирдэргэ тыынан күрэммиттэр. Маны таһынан нэһилиэккэ суол-иис суох буолан, өр кэмҥэ бородуукта, иһэр уу кэлэрин кэтэспиттэр. Онон элдьикээннэр уу ылбыт бастакы күннэригэр, кырдьык, эрэйи көрсүбүттэрэ биллэр. Санатар буоллахха, ыам ыйын 16 к. Элдьикээҥҥэ бырабыыталыстыба бөлөҕө көттө.

Ыксаллаах түгэҥҥэ

Күп сэлиэнньэтин олохтооҕо Александра Оконешникова: “Уу кэлбитин билбэккэ да хаалбыппыт. Таҥаспытын, малбытын да хомунарбытыгар бириэмэ суоҕа. Нэһиилэ докумуоннарбытын ылан баран, оҕолорбутун таҥыннараат оҕо саадыгар сүүрбүппүт. Ынахпытын, хата, быыһаабыппыт. Сарсыарда биэс чааска тыынан уу ылбатах сиригэр илдьибиттэрэ. Дьон олус аймамматаҕа…”
(СИА сайтыттан).

Федеральнай таһымнаах ыксаллаах быһыы-майгы биллэрилиннэ

РФ гражданскай оборонаҕа уонна ыксаллаах быһыыга-майгыга  миниистирин э.т. Владимир Пучков Саха сиригэр ыам ыйын 14 күнүгэр кэлбитэ уонна федеральнай таһымнаах ыксаллаах быһыыны-майгыны биллэрбитэ.

Кини Ил Дархан Егор Борисовы кытта Аммаҕа тахсан балаһыанньаны билсибитэ уонна олохтоохтору кытары көрсүбүтэ. Миниистир э.т. көрсүһүүгэ: “Федеральнай көмө оҥоһуллуо”, — диэн дьиэлэрин-уоттарын, хаһаайыстыбаларын ууга былдьатан ыксаан олорор дьоҥҥо эрэннэрбитэ.

Биэс улууска халаан уутун кытары охсуһууга уопсайа 1500 анал идэлээх дьон үлэлии сылдьар. Олор истэригэр Хабаровскай кыраайтан уонна Уһук Илиҥҥи ыксаллаах быһыыга-майгыга салаа үлэһиттэрэ бааллар. 250 техника бу үлэҕэ тардыллыбыт. Ол туһунан суруналыыстары кытары пресс-конференцияҕа СӨ ЫБМ судаарыстыбаннай управлениетын салайааччыта Павел Гарин би­ли­һиннэрдэ.

Табаҕаҕа харыы үөскээн. Табаҕа аннынан харыы үөскээн Хаҥалас, Табаҕа, Дьокуускай сорох сирдэрэ ууга ыллардылар. Ол курдук ыам ыйын 16 күнүнээҕи туругунан Өктөмҥө 100-тэн тахса олбуор ууга барбыт.

Улахан уу кэлбит урукку дьыллара

Онон быйылгы халаан олус улахан кыһалҕаны аҕалла. Урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ хайдах эбитий?

Халаан уута айылҕа оҥорор быһылааныгар киирсэр. Онон киһи хайдах да 100 бырыһыан билгэлиир кыаҕа суох. Ол иһин былаас, нэһилиэнньэ бу курдук улахан ууну бэлэмэ суох көрсөр.

Улахан содулу аҕалбыт халааннаах дьыл 1998 сылга буола сылдьыбыт. Онно 9084 олорор дьиэ ууга барбыт, 1800 кэриҥэ сүөһү өлбүт. Уопсай хоромньу 1,2 млрд солк. тэҥнэспит.

2001 сыллаахха Ленскэй куораты ылбыт улахан уу туһунан бары өйдүүр буолуохтаахтар. Манна 8907 дьиэ ууга барбыт, 1667 сүөһү былдьаммыт. 7,08 млрд солк. хоромньу оҥоһуллубут.

2010  сыл сааһыгар ула­хан эбэлэр урусхаллыыр күүстээхтэрин эмиэ көрдөрбүттэр. 3000-тан тахса дьиэ ууга барбыт, 2500 сүөһү өлбүт. Уопсайа 1,34 млрд солк. хоромньу оҥоһуллубут.

Быйылгы халаан уута сэлиэнньэлэри ылбытын төрүөтүн билээри Саха сиринээҕи тулалыыр эйгэ уонна гидрометеорология управлениетын гидрометеорологияҕа киинин начальнигар Александр Аржаковка тахса сырыттыбыт. Мин Александр Николаевичтан: “Халаан уута нэһилиэнньэҕэ кутталлаахтык ааһыан сөбүн билгэлиэххэ сөп этэ дуо?” — диэн ыйыттым.

— Саба быраҕан билгэлээһин баар. Айылҕа диэн айылҕа, ханан эргитэн тугу көрдөрүөҕүн тымтыктанан билбэккин. Быйылгы саас уустуктук ааһан эрэр. Саха сирин соҕуруу уонна киин сирдэригэр эмискэ сылыйбыта. Лена, Алдан, Амма мууһа эстэргэ бэлэмэ суоҕа. Ол түмүгэр Амма, Уус Маайа, Чурапчы, Таатта нэһилиэктэригэр, Табаҕаҕа, Өктөмҥө, Павловскайга, Ороссолуодаҕа халаан уута киирдэ. Сүрүн төрүөт – муус харыыта. Алдан өрүскэ икки улахан харыы үөскээбитэ — Уус Маайаҕа уонна Таатта Хара Алдан нэһилиэгин таһыгар. Ол харыылар дэлби тэптэриллэннэр, уу түһэн эрэр. Оттон Лена өрүскэ, харыы диир сыыһа, муус халыҥа бэрт буолан, Хатас уонна Табаҕа икки ардыгар муус чөмөхтөнүүтэ үөскээн, уу тахсар. Бу муус бардаҕына уу түргэнник түһүөҕэ. Харыы дьыл кэмиттэн сылтаан муус халыҥыырыттан үөскүүр. Быйыл муус халыҥа нуорматтан тахсыбыт этэ. Үгэс курдук харыы Алдаҥҥа, Ленаҕа мэлдьи үөскүүр.

Бу бырабыыталыстыба бөлөҕүн кытары Нам, Уус Алдан улуустарынан уонна куорат кытыытынан көтөн кэллибит. Алдан мууһун аллараа кырыыта хамсаан, сотору Ленаҕа тахсара чугаһаабыт. Намҥа билиҥҥитэ харыы үөскээбитэ биллибэт. Арай улахан халыҥнаах муус бытааннык устар.   

Дурда-хахха буолуҥ

СӨ нэһилиэнньэтигэр куттал суох буолуутун хааччыйар кэмитиэт суруналыыстары кытары күнүн ахсын көрсүһэр. Кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дмитрий Лепчиков ыам ыйын 15 күнүнээҕи көрсүһүүтүгэр ууга барбыт сорох улуустарга федеральнай таһымнаах ыксаллаах быһыы-майгы биллэриллибитин туһунан эттэ. Санатар буоллахха, Амма, Уус Маайа, Чурапчы, Таатта, Хаҥалас улуустарыгар уонна Дьокуускай куоракка өрөспүүбүлүкэ хабааннаах ыксаллаах быһыы-майгы биллэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан 7 нэһилиэнньэлээх пуун халаан уута ылар территориятыгар киирсэр. 501 дьиэ ууга былдьаммыт, 1020 киһи онтон көспүт. 200 дьиэ ууга турар.

Амма  улууһугар уу түһэн, дьон өмүттүбүтэ ааһан, халаан уута аҕалбыт хоромньутун ааҕаллар. Бырабыыталыстыба бөлөҕө тахса сылдьан, көмө оҥоһуллуо диэн эппитэ. Билигин Аммаҕа дьиэлэри-уоттары, эбийиэктэри көрөн, тахсыбыт хоромньу кээмэйин быһаарар анал хамыыһыйа үлэлии сылдьар. Кинилэр гражданнартан сайабылыанньаны, дьиэ докумуоннарын ылаллар.

Ханнык көмө оҥоһуллуой?

Хас биирдии дьиэ кэргэн чилиэнин ахсаанынан 15 тыһ. солк. кээмэйдээх биир кэмнээх көмө; дьиэтэ бүтүннүү ууга барбатах дьиэ кэргэн хас биирдии чилиэнигэр 10 тыһ. солк.; дьиэлэрин бүтүннүү ууга былдьаппыт ыал хас биирдии киһитигэр 20 тыһ. солк.

Туох баар кыахпытынан көмөлөһөргө бэлэммит

Халаан уута алдьатар күүһүн билбит дьон кыһалҕаларын чугастык ылынан, өрөспүүбүлүкэ дьоно төһө кыалларынан көмөлөһө сатыыр. Сылаас таҥаһы, бородуукталары, туттар тэриллэри хомуйар пууннарга аҕалаллар. Биирдиилээн дьон харчынан көмөлөһөллөр, тэрилтэлэр биир күннээх хамнастарын ыыталлар.

Амма уонна Уус Маайа улуу­һуттан Ил Түмэҥҥэ норуот депутата Алексей Филипповка эрийэ сырыттым.

— Уу Амма сорох нэһи­лиэктэрин ылар кутталламмытын истээт,   Ыксаллаах быһыы-майгы управлениета тэрийбит бөлөҕүн кытары ыам ыйын 9 күнүгэр Аммаҕа көппүтүм. Аммаҕа тиийээт бөртөлүөтүнэн өрүс сүнньүнэн кэрийэ көппүппүт, харыы үөскээбит сирин көрбүппүт. Өрүс аллараа сытар нэһилиэктэрин кэрийэ көппүппүт. Уу тахса турар этэ. Балаһыанньаны кытта билсээт, ыксаллаах быһыы-майгы мунньаҕын ыыппыппыт. Вице-премьер Алексей Колодезников улуус сүрүн тэрилтэлэригэр —  электроэнергиянан, оттугунан хааччыйар тэрилтэлэргэ, балыыһаларга сорудахтары биэртэлээбитэ. Миэхэ нэһилиэктэри кэрийэн, эмсэҕэлээбит дьону кытары көрсөн балаһыанньаны билсэрбэр, салалта өттүттэн көмө баар буолуоҕа диэн уоскутар үлэ ыытарбар эппитэ. Биригээдэ тэринэн Аммаҕа, Чапчылҕаҥҥа, Абаҕаҕа, Мээндигигэ сылдьан эмсэҕэлээбит ыаллары кытары көрсүбүппүт. Саха киһитин сиэринэн дьон ыгылыйбытын олус көрдөрбөт буола сатыыра. Хоромньу далааһынын быһаарарга көмөлөс диэбиттэрэ. Биригээдэбитигэр докумуону кытары үлэлэһэр анал специалистаах этибит. Кини дьоҥҥо көмө оҥоһулларыгар ханнык докумуоннар наадаларын судургутук быһаарбыта.

Дьэ, кырдьык, дьон улахан ночоокко түбэспиттэрин көрбүппүт. Дьиэлэрин чөлүгэр түһэрэллэрин таһынан, хотонноруттан, атын тутууларыттан, отторуттан-мастарыттан маппыттар. Дьиэ ис мала-сала ууттан буорту буолбутун туһунан киһи этэ да барбат.

Дьону кытта көрсүһэн баран Амматтан төрүттээх айыы дьонугар биир сомоҕо буолан көмөлөһүөххэйиҥ диэн ыҥырыы таһаарбыппыт. Мин тэрилтэм – Олимпийскэй резервэ училищетын үлэһиттэрэ биир күннээх хамнастарын көмөҕө анаабыттара. Ону атын тэрилтэлэр хабан ылбыттара, кыттыспыттара. Аммаҕа сылдьан субботниктарга тохтоло суох үлэлээбиппит.

Ил Дархан Егор Борисовы дьиэлэрэ-уоттара эм­сэҕэлээбиттэр харах уулаах көр­сүбүттэрэ. Тоҕо диэтэххэ, нормативнай актанан олорор дьиэни чөлүгэр түһэриигэ эрэ көмө оҥоһуллар эбит. Оттон хотон, күрүө-хаһаа онно киирсибэт. Тутуу матырыйаалларын ууга былдьаппыттар бааллара. Аны, дьиэлэрэ докумуоннаах, ол дьиэҕэ пропискалаах эрэ буоллахтарына көмөҕө сайаапка биэрэр бырааптаахтар. Дьон көмө быһаҕас оҥоһулларыттан хомойорун туһунан этиммитэ. Маныаха Ил Дархан хоромньуну үөрэтэн баран, эбии көмө оҥорорго туспа быһаарыы таһаарыахпытын сөп диэн дьону уоскуппута. 

Билигин Спорт министиэристибэтин үлэһиттэрин кытары 50 киһилээх көмө биригээдэтин тэриннибит. Сырыы турдаҕына тахсан нэһилиэктэри чөлүгэр түһэрии үлэтигэр көмөлөһүөхпүт. Ыччат  дьыалатыгар уонна дьиэ кэргэн политикатыгар министиэристибэ волонтердары көмөҕө таһааран эрэр. Амма уопсастыбанньыктара тэрийбит пууннарыгар көмө бөҕө киирдэ, билиҥҥитэ 50-тан тахса тэрилтэ таҥаһынан, туттар малынан-сабынан көмө оҥорбут.

Мин Уус Маайа улууһуттан эмиэ депутат буолабын. Уус Маайаҕа эмиэ уустук балаһыанньа тыҥаата. Сарсын Эдьээн, Элдьикээн, Күп сэлиэнньэлэрин дьонун кытары көрсө айанныыбын, балаһыанньаны кытары билсиэм. Эмиэ кыаҕым тиийэринэн көмө оҥоро са­тыаҕым.