Өрөгөй күнүнэн уруйдаан (ыйытык)

Биһиги хаһыат эрэдээксийэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнүнэн уонна Ил Түмэн тэриллибитэ 25 сыллаах үбүлүөйүнэн өрөспүүбүлүкэбит олохтоохторун эҕэрдэлиир. Өрөспүүбүлүкэбит автономияны ылыммыта номнуо 97 сыл буолбут. Маны сэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ норуот туһугар 25 сыл устата үлэлээн-хамсаан кэллэ. Бу устатын тухары өрөспүүбүлүкэҕэ улахан суолталаах докумуоннар, үгүс сокуоннар олоххо киирдилэр.

Саха сирин олохтоохторо, ыччаттар бу бэлиэ күн суолтатын туохха көрөллөрүй? Итиэннэ Саха сирин парламенын үбүлүөйдээх даататыгар сыһыаран туох санаалаахтарын үллэһиннилэр.

Айыысхан Алексеев, «Алтан» IT-оскуола учуутала, «Технологии комфорта» тэрилтэ дириэктэрэ:

—Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнүн норуот үөрэ-көтө бэлиэтиир. Саха судаарыстыбан­настаныаҕыттан ыла, өрөспүүбүлүкэ аатын сүгүөхпүтүттэн, мин саныахпар, бастатан туран, тылбытын, култуурабытын, омук тыынын харыстыыр, хааччаҕа суох үөрэтэр, туттар, бас билэр көҥүлбүт, бырааппыт баар буолбута. Хас биирдии омукка дойдута суругунан “өрөспүүбүлүкэ” диэн бигэргэнэрэ бэлиэ күн буолар.

Ил Түмэн 25 сыллаах үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээн туран, дьокутааттарга уонна да атын үрдүк сололоохторго туһаайан, дьон туһугар үлэлиэхтээххитин умнумаҥ, кыһаллан үлэлээҥ диэн этиэм этэ. Дойдубут үүнэ-сайда, үчүгэйтэн-үчүгэй, кэрэттэн-кэрэ буоларын бүттүүн ситиһиэх тустаахпыт.

Тимур Мордовской, урбаанньыт:

— Бу күн чуо бэйэбит быраа­һын­ньыкпыт буоллаҕа, онон үөрэн-көтөн бэлиэтиирбит сөп. Суверенитеты ылыныы өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы суолталаах сокуоннары ылыныыга төһүү күүс буолбута. Өрөспүүбүлүкэ буоламмыт Арассыыйа атын субьектарыттан боломуочуйаларбыт ураты соҕус. Бу ааспыт кэми анааран көрдөххө, дьиҥэр, бастаан суверенитеты ылбыппыт кэннэ өрөспүүбүлүкэ быдан тутулуга суох курдук эбит. Оттон бу кэлин сокуоннары дойду сокуоннарыгар тэҥнээһин диэн киирэн, Арассыыйа сокуонунан салайтарарбыт олус күүһүрдэ. Ол сокуонтан туораабакка эрэ сокуону ылынарбыт сорох боппуруостарга хааччахтааһыны үөскэтэр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) тэриллибитэ 25 сылынан эҕэрдэлиибин! Инникитин өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар дьон олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар сөптөөх үлэни ыыталларыгар баҕарабын. Дьон-сэргэ сарсыҥҥы күнүгэр эрэллээх буолара билиҥҥи үйэҕэ баһылыыр оруоллаах.

Антон уонна Сергей Кузьминнар, Амма Болугур оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччилэрэ:

— Саха норуотун историята баай. Билигин өрөспүүбүлүкэлэнэн, күн бүгүҥҥэ дылы эйэ-дэмнээхтик олоробут, үлэлиибит-хамсыыбыт. Саха өрөспүүбүлүкэлээх буолан, дойдубут сайдарыгар кыһаллабыт, үөрэнэ, үлэлии сылдьарбыт олус үчүгэй.

Ил Түмэн сокуону оҥорор. Онон, бастатан туран, хамнаһы үрдэтиигэ үлэлииллэрэ буоллар. Хамнас наһаа кыра. Дьон дьоллоохтук олороругар спорду уонна чөл олоҕу өрө тутуохха наада. Онно эмиэ үчүгэй сокуоннары ылыныахха наада.

Гаврил Андросов, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы:

— 2022 сыллаахха Саха АССР тэриллибитэ 100 сылын көрсөр. Бу сүүскэ чугаһыыр сыл кэм устатын тухары биһиги судаарыстыбаннастанаммыт Саха сирин иһигэр олорор олохтоох омуктар тылбыт-өспүт, култуурабыт сайдарын тэҥэ, экономикабыт, социальнай бэлиитикэбит эмиэ тэҥҥэ тутуллан, сайдан, үлэлээн-хамсаан, түһүүлээх-тахсыылаах да кэмнэри аһаран кэллибит. История оннук буолуохтаах буоллаҕа дии. Наар өрө тахсыы, өрө көтүү буолбата буолуо. Ол эрээри 97 сыл кэннэ көрдөххө, бэйэбит холбутугар, кыахпытыгар куһаҕана суохтук үлэлээн-хамсаан, айан-тутан кэллибит. Дойдубут Арассыыйа уустук кэмнэригэр биһиги тумус туттар дьоммут, бэлиитиктэрбит, судаарыстыбаннай деятеллэрбит сөптөөх суолу тутуһан, үлэлээн-хамсаан, туруулаһан кэллилэр. Мин санаабар, биһиги  историябыт киһи саатар историята буолбатах.

Судаарыстыбаннас өйдөбүлэ 100 сыллаах эрэ кэрчигинэн бэлиэтэммэт. Өбүгэ саҕаттан, түҥ былыргыттан баар өйдөбүл. Ол биһиги олоҥхобутугар, сиэрбитигэр-туоммутугар, менталитеппытыгар кистэнэ сылдьар. Судаарыстыбаннаспыт историятыгар саха парламена биир биллэр-көстөр суолу-ииһи хаалларбыт эйгэбит буолар. Ааспыт үйэ 20-с сылларынааҕы, 90-с сс. кэмнэргэ да саха парламена, саха парламентарийдара норуоттарын, дойдуларын туһугар хорсуннук, дьоһуннук уонна дириҥник толкуйдаан үлэлээбиттэрэ, охсуспуттара, турууласпыттара. Саха парламентаризмын историятыгар 1917 сыллаахха тэриллибит земство, бэйэни салайыныы кэрчик кэмэ эмиэ киириэхтээх. Ол кэмнээҕи идеялар өр кэмҥэ торумнанан, 90-с сылларга дылы тиийэ бастакы олук охсуллубута. Ону батыһан, күн бүгүҥҥэ дылы кэллибит. Сахаларга “сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар” диэн дириҥ муударай өс хоһооно баар. Билигин да сүбэ-соргу, эркээйи буолар сокуону биһиги парламеммыт ылынар, үлэлии-хамсыы олорор диэн көрөбүн. Саха парламена үөскүүрүгэр, тэриллэригэр, судаарыстыбаннас олохтоноругар чулуу дьоммут, Василий Никифоров — Күлүмнүүр, Гаврил Ксенофонтов, Платон Слепцов — Ойуунускай, Максим Аммосов уо.д.а. дьоһун дьон үлэлээбиттэрэ. Мин санаабар, кинилэр ылбыт таһымнарыттан, кэрдиистэриттэн түһүө суохтаахпыт. Кинилэр үтүө холобурдара билиҥҥи дьокутааттарга үлэлииллэригэр-хамсыылларыгар тирэх буолуохтаах.

1992 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннас уонна парламентаризм бигэ тирэхтээх акылаатын ууруммута. Ити күн ылыллыбыт Төрүт Сокуоммут уустук тургутан көрүүнү ааһарбытыгар, туруктаах конституционнай сайдыы стратегиятыгар тахсарбытыгар далаһанан буолбута. Сыл ахсын бу бэлиэ күнү дьон-сэргэ, ыччаттар, өрөспүүбүлүкэ бас-көс дьоно Сахабыт сирин уйгулаах олоҕун уһансыбыт дьоммутун ааттарын ааттаан, тумус туттан туран, үөрэн-көтөн бэлиэтиир. 2022 сыллаахха судаарыстыбаннаспыт 100 сылын бэлиэтиэхпит.