Дьадайыы боруогун иннигэр

Уһаабыт «кэтэһии» эрэсиимиттэн хаһан тахсабыт?

Россия социальнай-экономическай сүрүн проблемарыттан биирдэстэрэ – нэһилиэнньэ улахан араҥата дьадаҥы олоххо түһүүтэ. Кириисис бириэмэтигэр хас биирдии иккис киһи дьадайыы уонна дьадаҥы олох кирбиитигэр чугаһыыр чинчилээх. Социологтар итиннэ сүрүн төрүөтүнэн үлэни сүтэриини эрэ буолбакка, элбэх кредиттэниини, иитимдьи элбээһинин уонна үгүс киһи тыа сиригэр олорорун киллэрэллэр.

Сыл бастакы түмүгүнэн Росстат саҥа ньыманан дьадайыы таһымыгар сылдьар киһи ахсаанын ааҕарыгар бу иннинээҕи сылтан Россияҕа мөлүйүөн аҥаара киһи эбиллибитин бэлиэтээбит. Ол курдук, Росстат сайтын дааннайынан, 2018 с. бастакы кыбаарталыгар, айах ииттэн олорор алын  кээмэйиттэн намыһах дохуоттааҕа 20,4 мөл. киһи, эбэтэр 13,9% эбит буоллаҕына, 2019 с. 2-с кыбаарталын түмүгүнэн – 12,7%-ҥа эбэтэр 18,6 мөл. киһиэхэ тэҥнэспит. Билигин исписэлиистэр Россияҕа оҕолор 26% киһи айах ииттэн олорор алын кээмэйиттэн намыһах дохуоттаах ыаларга олороллор диэн билинэллэригэр тиийдилэр. Оҕолор дьадайыыларын таһыма Россиятааҕы орто көрдөрүүттэн икки төгүл үрдүк.  Россия олохтоохторун дьадайыытыгар билигин үксүн ылар дохуоттарын түһүүтэ сабыдыаллыыр. Исписэлиистэр итэҕэтэ сатыылларынан, кириисис проблема буолбатах, бу киһи личность быһыытынан сайдыытын кэрдиис кэмнэриттэн биирдэстэрэ, ол аата саҥа олоххо атыллыыр кэмэ. Ити курдук, уһаабыт «кэтэһии» эрэсиимэ хаһан түмүктэнэрин уонна курбутун ыһыктынар бириэмэбит хаһан кэлэрин туһунан ким даҕаны чопчу хоруйу биэрбэт. Кэтэһэбит эрэ.

Эмиэ  кытаанах кэмчилээһин

Дьэ, киһи дьиктиргээбэт даҕаны, бүтэһик сылларга туохха да кэмчилээбэт Россия дьонун ахсаана 17%-ҥа диэри түспүт уонна икки сыл анараа өттүнээҕи көрдөрүүгэ тэҥнэспит. Ол курдук, кэмчилиир дьон ахсаана 83% үрдээбитин үрдүнэн,  кэмчилээһин тэтимэ күүһүрэн биэрдэ. Россия дьоно билигин сынньалаҥҥа уонна аан дойдуну кэрийиигэ, аһылыкка, таҥаска уонна атах таҥаһыгар харчыны ороскуоттууртан туттуналлар. Чопчу бу ыйыллыбыт бэрээдэгинэн.  Аһылыкка кэмчилиир дьон ахсаана сынньалаҥҥа барааччы дьон ахсааныттан аан бастаан аҕыйаата. «Ромир» чинчийэр холдинг көрдөрүүтүнэн, биир дойдулаахтарбыт эмиэ кытаанах экономияҕа төнүннүлэр. Ол курдук, ыйытыкка хоруйдаабыт дьон 17% туохха да харчыны кэрэйбэтин иһитиннэрдэ. Онон, туохха да кэмчилээбэт дьон ахсаанын  үүнүүтэ тохтоото: 2016  сылга – 11 %, 2017 сылга – 18 %, оттон 2018 сылга – 24% этэ. Маны таһынан, биири бэлиэтиир буоллахха, сылга ороскуот бары ыстатыйаларынан дьон кэмчилиирэ улаатта.

Ол курдук, бу иннинэ ыытыллыбыт бары ыйытыктар көр­дөрүүлэринэн Россия олохтоохторун улахан аҥаара аска кэмчилиирэ. Бу ааспыт ыйытыкка эмиэ дьон уопсай ахсааныттан 24% аска харчыны тардына туттарын туһунан иһитиннэрдэ. Аны туран, аһылыктан ордук, аан дойдуну кэрийэрбитигэр кэмчилиибит диэн хоруйдааччы 29% түмүктээбит. Ааспыт сыл көрдөрүүлэрин курдук, ороскуотунан үһүс миэстэҕэ таҥаска уонна атах таҥаһыгар кэмчилээһин таҕыста. Ити курдук, бу иннинээҕи сыл көрдөрүүтүгэр тэҥнээтэххэ (9%), билигин ыйытыллыбыт дьон 23% үөһэ этиллибит ороскуоттарга харчыны ыытарыттан туттунарын билиннэ уонна сынньаналларыгар ороскуоту аҕыйаппыттарын бэлиэтээтэ. Бырыһыанынан  ыллахха, сынньалаҥҥа кэмчилээччитэ 2018 сыллааҕы 6%-тан 2019 сылга 22%-ҥа тэҥнэстэ. Хас биирдии бэһис хоруйдааччы (20 %) кэнники сылларга деликатестарга ороскуоту аҕыйаппытын бэлиэтээтэ. Бу иннинэ, 2018 сылга, маннык хоруйдааччы 6% тэҥнэһэрэ.

Дьэ онон, төһө да кэмчилээ­битиҥ үрдүнэн, Россия нэһи­лиэнньэтин үгүс өттүгэр дьадайыы куттала суоһуур. Манна эбиитин дьон туохха кэмчилииллэрэ улахан суолталаах.  Ол курдук, саамай суолталаах өттүгэр ороскуоттартан туттунуу (бородууктаҕа уонна эмкэ)  кинилэр тыыннаах хаалар туһугар муҥур уһукка олороллорун бэлиэтэ буолуон сөп.

Элбэх   оҕолонуу уонна   дьадайыы тэҥ   суолталаахтар дуо?

Билигин элбэх оҕолонуу уонна дьадайыы синонимнар буоллулар. Бу быһыы-майгы дойду демографическай омуһахха түстэҕинэ тахсар. 2019 с.  бастакы аҥаарыгар киһи өлүүтэ төрөөһүнү 198,8 тыһ. киһинэн куоһарда. Бу көрдөрүү кэнники 10 сылга ордук мөлтөҕө билиннэ.

Оҕолор ортолоругар дьадайыы 52%-наах саамай үрдүк таһыма элбэх оҕолоох ыалларга билиннэ. Оҕолор дьадайыылара билигин кутталлаах көстүү уонна дьадайыыга “чааркааны” үөскэтэр. Кинилэр сөптөөх үөрэҕи, медицинскэй көрүүнү ылбаттар, хаачыстыбалаах социальнай өҥөлөрүнэн туһамматтар. Түмүгэр, кыаммат ыалларга үөскээбит оҕолор үлэ ырыынагар аутсайдердар буоларга күһэллэллэр. Дьадайыы психологията кинилэр оҕо саастарыттан өйдөрүгэр-санааларыгар хаалар. Сыл ахсын, хомойуох иһин, Россияҕа кыаммат ыаллар дьадайыыга тиийиилэрин мөлтөх көстүүтэ күүһүрэн иһэр. Ити түмүгэр судаарыстыбаҕа саҥа экономическай политика наадата ирдэнэр. Бу политика саҥа туруктаах сайдыы уонна үүнүү механизмнарын үлэлэтиэхтээх.

Нэһилиэнньэ улахан аҥаара билигин иитимдьи ноҕуруускатын кытта сибээстээх кутталлах суол айаҕар турар. Холобур, устудьуон оҕолоох эбэтэр пенсионер, инбэлиит киһилээх хаһаайыстыбаларга тэҥнээтэххэ, 16 сааһыгар диэри оҕолоох ыалларга дьадайыы күүскэ охсор. Социологтар итэҕэтэллэринэн, холобур, кыаммат ыал үс сылтан ордук дьадайыыга түбэстэҕинэ, оҕолоругар да, төрөппүттэригэр да социальнай өттүнэн бөрүкүтэ суох санаалар-оноолор үөскүүллэр. Ол курдук, дойдуга хас биирдии төрдүс оҕо маннык дьиэ кэргэҥҥэ үөскүүр буолан тахсар. Олус кутталлаах быһыы-майгы – кылгас бириэмэ иһинэн маннык усулуобуйаҕа үөскээбит бүтүн армия саҕа гражданнары ылыахпытын сөп. Билигин оҕолорго кэмчилээтэҕинэ, түмүгэр судаарыстыба бүттүүн маргиналлар уопсастыбаларын ылыан сөп.

Саха сиригэр  — дьадайыыны утары  охсуһуу!

Маннык лозуҥнаах алтынньы 12 күнүгэр СӨ Ил Түмэни иһинэн үлэлиир Ыччат парламена тэрийбит «Саха сиригэр дьадайыыны утары охсуһуу» диэн темаҕа дискуссионнай былаһаакка ыытылынна. Ырытыыга соторутааҕыта актыыпка киирбит Ыччат парламенын көхтөөх чилиэннэрэ кытыннылар. Былаһаакка модератора, Ыччат парламенын чилиэнэ Ньургун Докторов тыл эттэ.

—  Дьадайыыны кыайарга үүнэр көлүөнэ финансовай өттүнэн билиитин-көрүүтүн уонна үөрэҕин таһымын үрдэтии олук буолуохтаах. Билиҥҥи туругунан биһиги дойдубутугар дьон үксэ үп-харчы оборчотугар олорор: кыра хамнас, төрөппүттэрин кытта олоруу. Ону таһынан, намыһах квалификациялаахтар, үлэлээн ылар дохуоттарын үрдэтэр кыахтара да, баҕа санаалара да, соруктара да суох буолар. Оттон, холобур, тас дойдулары ылан көрдөххө, дьон үксүн дьиэ атыылаһарга кыра бырыһыаннаах уһун болдьохтоох кредит ылаллар. Оттон кинилэр кредиттэрин оҕолоро, үүнэр көлүөнэ сабар сыаллаах, ол иһин оҕо маннык балаһыанньаны билэн туран үрдүк таһымнаах үөрэҕи, квалификацияны ыларга, бэйэтин хааччынарга  дьулуһуохтаах. Инникитин киһи айах ииттэн олорор кээмэйиттэн үрдүк дохуоттаах буолары ситиһиэхтээх. Бу барыта дьадайыыны утары охсуһууга киһи бэйэтин өйүттэн-санаатыттан тахсар, — диэн модератор бэлиэтээн ыйда.

Былаһаакка үлэтин кэмигэр эдэр парламентарийдартан элбэх санаалар иһилиннилэр уонна тоҕоостоох этиилэр киирдилэр. Ол курдук, НДПИ нолуогуттан (уон гыммыт биирэ регионнааҕы бюджекка киирэр) кооперативнай уурунуу харчыга тиийэ кэпсэтиилэр бардылар.

Дьадайыыны утары охсуһууга сүрүн сыалынан дьадайыыттан бэйэ харыстанарыгар ньымалары булуу, чэпчэтиилээх нолуоктаах үрдүк дохуоту үлэлээн ыларга дьулуһуу, булгуччулаах социальнай страховканы сайыннарыы, фирма иһинэн социальнай политика таһымын үрдэтии, биирдиилээн дьон уонна бизнесменнэр үтүө дьыалаларга көхтөөх кыттыылара, ханнык баҕарар цивилизованнай дойдуларга курдук, хас биирдии киһи уурунуу үптэнэригэр интэриэһи тардар сөптөөх систиэмэни оҥоруу ааттаналлар. Чуолаан, бу хайысхалары сайыннаран, орто кылааһы күүһүрдэр уонна Саха сиригэр эрэ буолбакка, Россия үрдүнэн  дьадайыыны утары охсуһар хайысхалар  ситиһиилээх буолуохтара.

Былаһаакка үлэтин түмүгүнэн, ордук үчүгэй этиилэр Ил Түмэн иһинэн үлэлиир Ыччат парламенын кэмитиэттэригэр салгы ырытыыга  тиэрдиллиэхтэрэ уонна  туһааннаах сокуон барыла оҥоһулларыгар туһаныллыахтара диэн Ыччат парламенын пресс-сулууспата иһитиннэрдэ.

Василий ПРОКОПЬЕВ

Уважаемые читатели!

1. Покупая электронную версию Издания, вы осознаете, что покупаете ее исключительно для личного (семейного) пользования. Перепродажа или любая другая передача купленного вами номера газеты третьим лицам запрещается и может преследоваться по закону.
2. Обязанности продавца, в качестве которого выступает Издание, считаются выполненными с момента отправки Покупателю ссылка на скачивание купленного и оплаченного им номера газеты.
3. Стоимость газеты в розницу 30 руб.

ВАЖНО! Иногда, по независящим от Издания причинам, спам-фильтры Покупателя перебрасывают письмо с заказанной вами ссылкой в папку «Спам». Поэтому если вы не получили от нас автоматически сгенерированного письма со ссылкой, для начала проверьте папку «Спам». Если его нет и там — обращайтесь в нашу редакцию.