Тыа сирин олохтооҕо 0,1% чэпчэтиилээх ипотеканы туһаныа дуо?

Быйыл РФ Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ уонна Бырабыыта­лыстыбата тыа сирин олохтоохторугар сылга 0,1%-тан 3% диэри  ставкалаах чэпчэтиилээх ипотека бырагырааматын бэлэмнээбитэ.

РФ Бырабыыталыстыбата салгыы бу сыл ыам ыйын 31 күнүгэр 696 №-дээх «Комплексное развитие сельских территорий» диэн уурааҕы бигэргэппитэ. Тыа сирин кэлим сайыннарыы туһунан докумуон экспертизаны ааһан,  бу сайынтан үлэлиир, ол эрэн тэрээһин үлэлэри толоруу  2020 с. тохсунньу 1 күнүттэн саҕаланар.  Бу уураахха олоҕуран, сэтинньи ый 9 к. өрөспүүбүлүкэҕэ 2020 сылтан тыа сирин олохтоохторугар 0,1% регионнааҕы чэпчэтиилээх ипотека бырагыраамата үлэлиэҕэ диэн иһитиннэрбиттэрэ. Биир өттүнэн туһалаах, атын өттүнэн ыллахха, билигин кирэдьиити туһанааччы, өр сыллаах хабалаҕа киирээч­чи ахсаана үрдүү турар. Ону тэҥэ кирэдьииккэ төлөөбөт иэстээҕэ үс бүк элбээбит. Аны биэс сыл устата тыа сиригэр чэпчэтиилээх ипотеканы туһаныахтара дуо?

2020 сыл тохсунньу ыйыттан дойду үрдүнэн тыа сирин олохтоохторугар чэпчэтиилээх  ипотека бырагыраамата үлэлиэҕэ. Бу туһунан РФ Тыа хаһаайыстыбатыгар миниистирин солбуйааччы Оксана Лут иһитиннэрдэ. Кини этэринэн, тыа сиригэр чэпчэтиилээх ипотеканы 2020 сылтан Сбербаан уонна Россельхозбаан филиаллара биир сылга 3% ставкалаах биэриэхтэрэ. Кирэдьиит бастакы усунуоһа  — 10% үөһэ төлөнүөхтээх.

«Билигин бу Саха сирин икки сүрүн баанын иһитиннэриилэринэн, сыл бүтэһигэр саҥа бырагыраама оҥоһуллан бигэргэниэ, ону таһынан, кирэдьиити туһанааччы өттүттэн бородууктаны хайдах туһанары сиһилии  үөрэтэн көрүөхтэрэ», — диэтэ миниистири солбуйааччы. Мантан сиэттэрэн, регионнарынан кыттыгас эбии үбүлээһин көрүлүннэҕинэ чэпчэтиилээх ипотека бырыһыана 0,1% диэри намтыан сөп.

Бырагыраама усулуобуйатынан тыа ипотекатын дьиэ атыы­лаһарга эрэ буолбакка, дьиэни тутууга эмиэ туһаныахха сөп. Былаан быһыытынан, Уһук Илиҥҥи ипотекаттан уратыта диэн, кирэдьиити туһанааччы сааһынан күөмчүлэммэт. Сүрүн усулуобуйата — чэпчэтиилээх кирэдьиити туһанарга дьиэни атыылаһааччы уонна туттааччы тыа сиригэр олороро ирдэнэр.

Бу сыалга 5 сылга федеральнай бюджеттан  быһа холоон 1 трлн солк. уонна регионнааҕы бюджеттартан,  чааһынай инвес­тордартан  эбии 1 трлн солк. орос­куоттанара былааннанар.  Биэдэмистибэ  иһитиннэрбитинэн, чэпчэтиилээх ипотека бырагыраамата үлэлээтэҕинэ куораттан тыа сиригэр олохсуйа  көһөр дьон ахсаана тосту үрдүөхтээх.

«2020 сыл тохсунньу ыйыттан биһиги бу бырагырааманы үлэлэтиэхпит диэн эрэнэбит. Кырдьыгынан, бырагыраама бастакы хардыыларыгар бириэмэ наада. Сүрүн сорукпут — нэһилиэнньэҕэ өйөбүл көрүллэрин туһунан билигин реклама ыытарбыт наада. Билигин тыа сирин олохтоохторо сүрүннээн бу бородуукта туһунан билбэттэр да, өйдөөбөттөр да. Кэтээн көрдөххө, маннык чэпчэтиилэри  чугастык ордук куорат олохтоохторо ылыналлар.  Бородуукта тыа сиригэр олорор дьиэ ахсаанын элбэтиигэ туһуланар. Бу эрэ түгэҥҥэ чэпчэтиинэн туһанааччы ахсаана элбиир туруктаах. Бастакы кирэдьиити туһанааччылары кэлэр сыл тохсунньу ыйыгар көрүөхпүт диэн эрэнэбит», — диэн Оксана Лут иһитиннэрбитэ.

Чуолаан, бырагыраама чэрчитинэн тыа сиригэр олорор гражданнар дьиэ туттууларын (атыылаһыыларын) 2025 сылга 1,028 мөл. кв. м тиэрдиэхтээхтэр. Былаан быһыытынан чэпчэтиилээх ипотека көмөтүнэн дьиэ тутан киллэрии: 2020 сылга — 552,3 тыһ. кв. м,  2021 сылга – 635,9 тыһ. кв. м, 2022 сылга – 711,3 тыһ. кв. м, 2023 сылга – 778,7 тыһ. кв. м, в 2024 сылга – 839,2 тыһ. кв. м, 2025 сылга – 893,1 тыһ. кв. м тиийиэ.

Саха сиригэр 0,1% чэпчэтиилээх ипотека

2020 сылтан СӨ «Комплексное развитие сельских территорий»  федеральнай бырагыраама чэрчитинэн тыа сирин олохтоохторугар  0,1%-наах чэпчэтиилээх ипотека бородууктата үлэлиирэ күүтүллэр. Саха сиригэр бырагырааманы СӨ Тыа хаһаайыстыбытан министиэристибэтэ үлэлэтэрэ былааннанар.

«Россельхозбаан» Дьокуус­кайдааҕы региональнай филиалын директора Василий Тимофеев иһитиннэрбитинэн, тыа сирин олохтоохторугар 2020 сылтан Россельхозбаан чэпчэтиилээх ипотека кирэдьиитин 0,1% ставканан биэриэҕэ.

Бырагыраама чэрчитинэн баан­нарынан ипотека ставкатын субсидилааһыҥҥа федеральнай бюджеттан 3% диэри, оттон регионнааҕы бюджеттан — 2,9% ыытыллыаҕа.

Бу  бырагыраама сүрүн  ирдэбиллэрэ уонна  уратылара

Сүрүн уратылара:

1. Бырагыраама 2020 сыл тохсунньу ыйыттан үлэлиэҕэ;
2. Ипотекаҕа сайаапканы бааннар саайтарыгар ыытыахха сөп;
3. Ипотека ставката — кирэдьиит ылыллар болдьоҕун бириэмэтигэр 0,1%-тан 3% диэри тиийиэн сөп;
4. Дойду чэпчэтиилээх ипотеката РФ гражданнарыгар уонна тыа сиригэр олорорго былаанныыр нэһилиэнньэҕэ ананар.

Чэпчэтиилээх ипотека усулуобуйата:

1. Чэпчэтиилээх ипотека ставката 1%-тан 3% диэри буолар. Оттон регионнар бюджеттарыттан кыттыгас үбүлээһиҥҥэ кирэдьиит ставката 0,1% диэри түһэр;
2. Кирэдьиит РФ гражданнарыгар уонна 18-тан үөһэ саастаах тыа сирин олохтоохторугар ананар;
3. Бастакы усунуоһа — 10%-тан үөһэ;
4. Кирэдьиит ылыллар бол­дьоҕо — 25 сылтан үөһэ;
5. Кирэдьиит суумата — 3 мөл.солк. Уһук Илиҥҥи регион уонна Ленинград уобалаһын олохтоохторо 2 мөл. солк. эбии ылыахтарын сөп;
6. РФ гражданина олоҕун тухары чэпчэтиилээх ипотеканан биирдэ эрэ туһанар;
7. Атыылаһыллыбыт дьиэ бас билиигэ ылыныллыбытын кэннэ 5 сыл устата арендаҕа бэриллэрэ көҥүллэммэт;
8. Ипотеканы туһанаачы тыа сирин олохтооҕо уонна хайа баҕарар идэҕэ үлэлиир буолуон сөп.

Атыылаһыллар, тутуллар дьиэлэргэ ирдэбиллэр

1. Атыылаһар дьиэ киһи олороругар сөптөөх усулуобуйаларга эппиэттиир буолуохтаах.
2. Бары көрүллэр ирдэбиллэринэн — ититии, уот, гаас, уу хааччыллыахтаах.
3. Уопсай дьиэ иэнэ ыал хас биирдии чилиэнигэр түҥэтиллэн, биир киһиэхэ тиксэр алын кээмэйигэр эппиэттиирэ ирдэнэр. Холобура, федеральнай таһымҥа биир киһи олорор алын кээмэйэ 18 кв. м.

Кирэдьиит ылар түгэҥҥэ ыйдааҕы төлөбүр быһа холоон 7500 солк. буолара күүтүллэр.

Кирэдьиит    “хабаҕа” хаһан   тэстэр?

Бу сайын экономическай сайдыыга миниистир Максим Орешкин дойду экономикатыгар улахан “дэлби тэбиини” ыралаабыта. Кини этэринэн,  дойду үрдүнэн 2021 сылга  потребительскай кирэдьиит ырыынагар өрө үрүллүбүт “хабах” дэлби тэбиэхтээх.  Ол курдук, билигин эрдэтинэ  сөптөөх дьаһал ылыллыбатаҕына дойду гражданнара, ону таһынан экономика  эмсэҕэлиэхтэрэ. Манна холбуу валовай бородуукта 3%-нан намтыа уонна улахан хабааннаах кириисис саҕаланыа.

Дойдуга кирэдьиит бэриллибит дьон үс гыммыт биирэ ыйдааҕы дохуотуттан 60% төлүүр эбит. Биллэрин курдук, маннык балаһыанньаҕа уһуннук олорбоккун. Санатар буоллахха, Экономическай сайдыы министиэристибэтин иһитиннэриитинэн, бүтэһик икки сыл көрдөрүүтүнэн, кирэдьииккэ сыллааҕы иэс сууматын үрдээһинэ 25% куоһарбыт.

Үстэн үөһэ төлөммөтөх кирэдьииттээх дьон ахсаана былы­рыыҥҥы сылтан  12%-нан үрдээбит уонна 15,1 мөл. тэҥнэспит. Ити дьон ахсааныттан 13% кырата суоҕа үс кирэдьиити төлүүр; 7% — түөрт уонна онтон үөһэ. Икки кирэдьииттээҕэ — 25%. Сыл иһигэр биир кирэдьииттээх туһанааччы орто иэһин суумата 12%-нан 137 тыһ. солк. диэри үрдээбит, икки кирэдьииттээх  — 11%-нан, 284 тыһ. солк. Оттон түөрт уонна онтон элбэх  кирэдьиити туһанааччы бааҥҥа иэһин орто көрдөрүүтэ  403 уонна 514 тыһ. солк. тиийбит. Максим Орешкин былырыыҥҥы көрдөрүүлэргэ олоҕуран суоттуурунан, Россия олохтоохторун иэстэрэ критическэй маассаны аны икки сылынан куоһаран 2,5 трлн солк. тиийэрэ күүтүллэр.  Бу ааҕыыны кытта Киин баан бэрэссэдээтэлэ Эльвира Набиуллина сөбүлэспэт. Кини потребительскай кирэдьиити туһанааччы элбээһинин нэһилиэнньэ дохуота түһүүтүн кытта сибээстиир. Маны учуоттаан Киин баан быйылгы сылтан “уһук иэс ноҕурууската” диэн киритиэрийи киллэрэри былаанныыр. Бу киритиэрий киирдэҕинэ, хас биирдии ыал бюджета учуоттанан, кирэдьиити туһанааччы эбии ноҕуруускаланан кирэдьиит ылара  тохтуур.

Үөһэ этиллибиккэ ыйытык үөскүүр. Маннык киритиэ­рий дойду үрдүнэн эрдэ тоҕо киллэриллибэтэҕэй? Билигин хас биирдии тыа сирин үлэһитэ иккилии, үстүү, омуннаан эттэххэ, биэскэ тиийэ кирэдьииттээҕэ биллэр.  Аны туран билиҥҥи кириисис, манна холбуу “оптимизациялааһын” бириэмэтигэр кэлэр сылтан тыа сирин олохтоохторугар сыалламмыт кирэдьиити туһанааччылар көстүөхтэрэ дуо? Саарбахтааһыннар бааллар.

Бу оннугар, норуот этиитинэн, “оптимизацияны” тохтотон туран, үлэ миэстэтин уруккутунан хаалларары таһынан, тыа сиригэр эбии үлэ миэстэтин таһаарар наадалаах. Ол эрэ түгэнигэр тыа сиригэр олорор киһи ахсаана элбиэ уонна тыаттан куоракка көһөн киирии таһыма намтыа.

Василий ПРОКОПЬЕВ